ضرورت ارتقای مطالعات حقوق و اقتصاد انرژی

سفر رهبر انقلاب به عسلویه در نخستین روزهای سال جدید شمسی كه نام «جهاد اقتصادی» به خود گرفته است، از اتفاقات ویژه نوروز 90 بود. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در سخنان خود در جمع مردم و كاركنان صنعت نفت عسلویه بر ضروت ارتقای مطالعات حقوقی و اقتصادی در بخش انرژی تأكید كردند. پایگاه اطلاع رسانی رهبر انقلاب در گفت‌وگو با رئیس كمیسیون انرژی مجلس، به بررسی و آسیب‌شناسی این موضوع پرداخته است.

• در ابتدا نظر خود را درباره سفر رهبر انقلاب به عسلویه بیان كنید.

ایران یكی از بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز جهان است و این منابع غنی در اقصی‌نقاط جغرافیای كشور گسترده است. استحصال ذخایر نفت و گاز یكی از اصلی‌ترین منابع اقتصادی جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود. كشورهای غربی تحریم‌هایی را علیه كشورمان اعمال كرده‌اند كه تا حد چشمگیری صنعت نفت را هدف قرار داده است و بنا دارد تا مهمترین پشتوانه اقتصادی كشور را با مشكل روبه‌رو كند. به نظر می‌رسد سفر رهبر انقلاب به عسلویه، آن هم در آغاز سالی كه نام «جهاد اقتصادی» را برای آن برگزیده‌اند، در شرایط كنونی تأثیر بسیار مثبتی بر نحوه استفاده بهینه از منابع نفت و گاز داشته باشد. با توجه به نام‌گذاری سال 90 به عنوان سال جهاد اقتصادی باید در حوزه نفت و گاز تلاش‌های بیشتری انجام شود و بهره‌برداری مناسب‌تری از منابع نفتی و گازی در كشور صورت پذیرد.

مجموعه صنعت نفت كشور باید در توسعه و بهره‌برداری از میدان‌های نفتی و گازی، مستقل‌تر از گذشته عمل كند و با وجود تحریم‌ها و فشارهای قدرت‌های خارجی علیه كشورمان، به گونه‌ای مدیریت كند كه طرح‌های توسعه میدان گازی پارس جنوبی با سرعت و جدیت بیشتری دنبال شود.

• با توجه به این‌كه رهبری، كاركنان صنعت نفت در پارس جنوبی را جهادگر نامیدند، از نظر شما جهاد در پارس جنوبی به چه معنا است؟

هم‌اكنون در بخش استخراج، تولید، پالایش و بهره‌برداری از میدان مشترك گازی پارس جنوبی، مشكل‌هایی وجود دارد. پیش‌تر شركت‌های خارجی كه برای سرمایه‌گذاری و فعالیت در این منطقه اعلام آمادگی كرده بودند، اما یا برخلاف تعهدات خود عمل می‌كردند یا سرعت آن‌ها در اجرای پروژه بسیار پایین بود. در ماه‌های اخیر و به دنبال اعمال تحریم‌های دیگری علیه جمهوری اسلامی ایران، شركت‌های خارجی به صورت مشخص‌تری از همكاری با ایران سر باز زده و از ادامه همكاری با كشورمان كناره‌گیری كرده‌اند. در حقیقت برداشت ما از این حركت شركت‌های خارجی یك نوع اعلام خصومت و اعلام برخورد و رویارویی با ایران است. اگر بتوانیم در برابر این حركت و اجماع ناعادلانه مقاومت كنیم و طرح‌های توسعه نفتی و گازی را خودمان به صورت مستقل اجرا كنیم، به شعار جهاد اقتصادی كه رهبر معظم انقلاب بر آن تأكید كرده‌اند، جامه عمل پوشانده‌‌‌ایم. در این صورت افزون بر این‌كه از منابع نفتی و گازی كشور به صورت بهینه بهره‌برداری كرده، به نوعی با تحریم‌ها و حساسیت‌هایی كه شركت‌های خارجی به آن روی آورده‌اند، مقابله كرده‌ایم.

به طور طبیعی میدان گازی پارس جنوبی یك میدان مشترك است و هر كس كه بتواند بیشتر بهره‌برداری كند، سود بیشتری نصیبش می‌شود. هم‌اكنون كشور قطر در این میدان تقریباً سالانه 25 میلیارد دلار از ایران بیشتر برداشت می‌كند. تعداد چاه‌های تولیدی و فازهایی كه قطر در این میدان مشترك بهره‌برداری و راه‌اندازی كرده، بیشتر از ایران است و ما در این زمینه كُند عمل كرده‌ایم. تأكید رهبر معظم انقلاب این است كه در زمینه برداشت از میدان مشترك گازی پارس جنوبی از رقیب خارجی خود عقب نمانیم و در واقع فعالیت خود را در زمینه توسعه میدان گازی پارس جنوبی با سرعت بیشتر و گام‌های محكم‌تر و جدی‌تر جلو ببریم.

• یكی از مهمترین محورهای بیانات مقام معظم رهبری در جمع مدیران و كاركنان صنعت نفت در عسلویه، تأكید ایشان بر توسعه دانش حقوقی و قراردادی و اقتصاد نفت و گاز بود. به نظر شما ایشان براساس چه ضرورت‌هایی این موضوع را مطرح كردند؟

بحث نفت و گاز در كشور با توجه به نحوه بهره‌برداری متداول امروزه دنیا و نحوه مشاركت با شركت‌های خارجی بسیار پراهمیت است و باید فعالیت حقوقی عمیق‌تری را در زمینه عقد قراردادهای مشاركتی برای برداشت از میدان‌های گازی و نفتی در كشور داشته باشیم و با حساسیت بیشتری با شركت‌های خارجی قرارداد منعقد كنیم.

با توجه به عمر بلند ذخایر نفت و گاز ایران، كشورمان برای سال‌های دراز در زمینه برداشت از میدان‌های گازی و نفتی فعال خواهد بود. از این رو صنعت نفت ایران باید برای پیش‌برد اهداف توسعه اقتصادی مجهز شود. باید در بخش اقتصاد انرژی و اقتصاد نفت و گاز، مطالعاتی در نحوه برداشت بهینه، به‌كارگیری روش‌های صحیح اقتصادی در توسعه ذخایر نفتی و گازی و شناخت شیوه‌های مناسب استفاده از درآمدهای نفتی در توسعه زیرساخت‌های كشور صورت پذیرد. باید متولیان بخش آموزش و پژوهش كشور، ارتقای مطالعات حقوق و اقتصاد انرژی را در دانشگاه‌ها و مراكز علمی و پژوهشی كشور در دستور كار قرار دهند.

• شیوه و ابزار عملی برای توانمندسازی حضور ایران از بعد اقتصاد انرژی در صحنه بین المللی چیست؟

ایجاد بازارهای بورس تخصصی نفت و گاز یكی از راه‌كارهای مهم در این حوزه به شمار می‌رود كه باید در توسعه این نوع بازارهای مالی در كشور، مطالعات و فعالیت های تخصصی بیشتری انجام شود. در گذشته برخی مخالف ایجاد بورس نفت و گاز بودند، اما در حال حاضر بورس نفت به عنوان یكی از ابزارهای بسیار قدرتمند اقتصادی در بازارهای جهانی مطرح است. با توجه به توصیه رهبر انقلاب در توسعه اقتصاد نفت و گاز، باید در این زمینه اقدام‌های جدی‌تری انجام شود.

• ما در انعقاد قراردادهای نفتی و گازی با چه مشكلاتی مواجه‌ایم؟

در حال حاضر وزارت نفت در انعقاد برخی قراردادها با محدودیت‌هایی مواجه است. كشورهای صاحب ذخایر نفت و گاز همچون عراق، عربستان، امارات یا قطر، بیشتر قراردادهای توسعه میدان‌های نفتی و گازی خود را با شركت‌های خارجی در چارچوب قراردادهای «مشاركت در تولید» (PSA) منعقد و شركت خارجی را در منابع نفتی و گازی خود شریك می‌كنند. از این رو انعقاد چنین قراردادهایی برای شركت‌های بین‌المللی جذابیت زیادی دارد و آن‌ها را برای عقد قرارداد با كشورهای نفت‌خیز مشتاق‌تر می‌كند. با توجه به قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و تفسیر شورای نگهبان، انعقاد قراردادهای «مشاركت در تولید» برای شركت ملی نفت ایران امكان‌پذیر نیست. بر همین اساس قراردادهای ایران در زمینه نفت و گاز به صورت سنتی و قدیمی و در چارچوب قراردادهای «بیع متقابل» تنظیم می‌شود. این‌گونه قراردادها هم برای شركت‌های خارجی جذابیت زیادی ندارد.
درست است كه قانون، انعقاد بعضی از قراردادها را مجاز نمی‌شناسد، اما باید توجه داشت كه انواع دیگری از روش‌های انعقاد قرارداد وجود دارد كه باید بر روی آن مطالعه شود. با مطالعه و انجام برخی اصلاحات می‌توان قراردادهای بیع متقابل (Buy Back) را هم جذاب‌تر كرد.

خوشبختانه صاحب‌نظران و متخصصان ایرانی متبحری در امور حقوقی و قراردادی وجود دارند كه در زمینه قراردادهای بین‌المللی نفت و گاز مطالعات خوبی انجام داده و گزارش‌هایی را هم به مجلس شورای اسلامی ارائه كرده‌اند. می‌توان با یك برنامه جدی به وضعیت قراردادهای وزارت نفت سر و سامان داد. با توجه به تأكید رهبر معظم انقلاب بر ضرورت انجام فعالیت‌های گسترده علمی و توسعه دانش حقوقی و قراردادی نفت و گاز و اقتصاد انرژی، این حوزه جای كار بسیاری دارد و باید دستگاه‌های مرتبط به‌ویژه وزرات نفت در این زمینه همت مضاعفی داشته باشند. باید در نظر داشت كه می‌توان قراردادهای نفت و گاز را براساس قانون اساسی و مصالح كشورمان به گونه‌ای تنظیم كرد كه اشتیاق شركت‌های داخلی و خارجی را برای مشاركت در صنایع نفت و گاز كشور بیشتر كند.
دولت باید مقررات قراردادی را به لحاظ حقوقی به شكلی تنظیم كند كه شركت‌هایی كه تمایل دارند با ایران در زمینه نفت و گاز همكاری كنند، از مشاركت در این حوزه منصرف نشوند.

• رهبر انقلاب درباره اجرای طرح‌های توسعه میدان گازی پارس جنوبی، به وجود نقص‌هایی نیز اشاره كردند. به نظر شما این نقص‌ها چیست؟

برخی از این اشكال‌ها به نحوه مدیریت در این منطقه مربوط می‌شود. به نظر بنده میدان مشترك گازی پارس جنوبی به صورت بهینه مدیریت نمی‌شود. اختلاف‌ها در میان بخش‌های مختلف میدان پارس جنوبی در عسلویه زیاد است و باید هماهنگی‌ها در این بخش بیشتر شود. اشكال دیگر در منطقه پارس جنوبی این است كه با وجود این‌كه این میدان بخش بزرگی از درآمد گازی كشور را تأمین می‌كند، اما مردم این منطقه از فقر، محرومیت و بیكاری رنج می‌برند و این یكی از اشكال‌های مهمی است كه باید برطرف شود.

سوزاندن گازهای همراه در منطقه عسلویه یكی دیگر از مشكل‌هایی است كه همیشه رهبر معظم انقلاب با حساسیت ویژه‌ای به آن نگاه كرده‌اند و فرموده‌اند باید هرچه سریع‌تر طرح‌هایی اجرا شود كه از سوختن این گازها و به هدر رفتن سرمایه‌های ملی از این محل جلوگیری شود. خرداد ماه سال گذشته با حضور رئیس‌جمهوری قرارداد باقی طرح‌های توسعه میدان گازی پارس جنوبی با شركت‌های ایرانی منعقد و مقرر شد كه این طرح‌ها در مدت 35 ماه اجرا شود. یكی از اشكال‌های مهمی كه درباره اجرای این طرح‌ها وجود دارد، این است كه زمان تعیین‌شده برای اجرای این طرح‌ها واقع‌بینانه نیست.

زمان 35 ماه برای اجرای اَبَرپروژه‌های پارس جنوبی، فضای افكار عمومی را به سمتی سوق می‌دهد كه انتظارها را از وزارت نفت بالا می‌برد. كارشناسان، صاحب‌نظران و حنی مدیران بیشتر شركت‌های داخلی فعال در عسلویه هم معتقدند كه زمان 35 ماه برای اجرای این پروژه‌ها واقع‌بینانه نیست. هم‌اكنون حدود 10 ماه از زمان امضای قرارداد فازهای باقی‌مانده پارس جنوبی با شركت‌های داخلی می‌گذرد، اما این پروژه‌ها به اندازه 10 ماه فعالیت اجرایی پیشرفت نداشته‌اند. البته باید توجه داشت كه این مشكلات با تدبیر و مدیریت مطلوب قابل برطرف كردن است و وزارت نفت باید بیشتر تلاش كرده و در این حوزه واقع‌بینانه و منسجم‌تر عمل كند و مدیران شایسته و قوی‌تری را برای تحقق اهداف این حوزه به كار بگیرد.

گفت‌وگو از: امیرحسین هاشمی جاوید
منبع: khamenei.ir