تلاش اردوغان برای خرید F۳۵ به بنبست خورد
به گزارش تابناک به نقل از فرارو؛ نامه رسمی وزارت امور خارجه ایالات متحده به کنگره در اواخر ژوئیه، مناقشه چندساله واشنگتن و آنکارا بر سر جنگندههای اف-۳۵ را بار دیگر به نقطه آغاز بازگرداند؛ جایی که ترکیه همچنان به دلیل در اختیار داشتن سامانه پدافند هوایی روسی اس-۴۰۰، امکان بازگشت به برنامه اف-۳۵ را ندارد.
به نقل از راشاتودی، واشنگتن در این نامه تأکید کرده است که تا زمانی که آنکارا اس-۴۰۰ و تجهیزات مرتبط با آن را در اختیار دارد و تضمینهای حقوقی کافی برای جلوگیری از خریدهای مشابه در آینده ارائه نکرده، شرایط لازم برای رفع نگرانیهای امنیتی برنامه اف-۳۵ فراهم نشده است.
با این حال، کاخ سفید همچنان درهای مذاکره را باز نگه داشته است. این موضع پس از نشست ناتو در آنکارا و دیدار دونالد ترامپ و رجب طیب اردوغان اهمیت بیشتری پیدا کرد؛ دیداری که طی آن ترامپ از احتمال لغو تحریمهای ترکیه و حل مثبت مسئله اف-۳۵ سخن گفت، هرچند نه قراردادی امضا شد و نه زمان مشخصی برای تحویل جنگندهها اعلام شد.
اردوغان نیز با اشاره به هواپیماهایی که پیشتر برای ترکیه ساخته شده بودند، ابراز اطمینان کرد که ترامپ به وعده خود عمل خواهد کرد. این موضعگیری، علاوه بر واشنگتن، افکار عمومی ترکیه را نیز هدف قرار داده بود؛ آنکارا میخواست نشان دهد که مناقشه دیرینه به مرحله حلوفصل نزدیک شده و روابط شخصی دو رئیسجمهور میتواند مناسبات دوجانبه را وارد مرحله تازهای کند.
محدودیتهای قدرت رئیسجمهور آمریکا
با وجود این نشانههای سیاسی، بنبست موجود نشان میدهد که اراده شخصی ترامپ بهتنهایی برای حل این مناقشه کافی نیست.
محدودیتهای مربوط به فروش اف-۳۵ به ترکیه در قوانین ایالات متحده تثبیت شدهاند و تا زمانی که آنکارا سامانه اس-۴۰۰ را در اختیار دارد، انتقال این جنگندهها با موانع قانونی روبهرو است. از سوی دیگر، مخالفت بخشی از کنگره آمریکا تنها به مسئله اس-۴۰۰ محدود نمیشود و سیاست داخلی اردوغان، روابط آنکارا با حماس، اختلافات ترکیه با اسرائیل، یونان و قبرس و همچنین نگرانی درباره قابلپیشبینی نبودن سیاست خارجی ترکیه را نیز دربرمیگیرد.
ترکیه؛ از شریک راهبردی اف-۳۵ تا بیرون ماندن از برنامه
ترکیه در ابتدا صرفاً یک مشتری اف-۳۵ نبود. آنکارا از مراحل اولیه در این پروژه مشارکت داشت، در توسعه آن سرمایهگذاری کرد، برای خرید حدود ۱۰۰ فروند هواپیما برنامهریزی کرد و خلبانان و نیروهای فنی خود را آموزش داد.
شرکتهای ترکیهای نیز وارد زنجیره تولید بینالمللی شدند و در تولید بخشهایی از بدنه، ارابه فرود، ورودیهای هوا، سیمکشی، سازههای محفظه تسلیحات و برخی اجزای موتور مشارکت کردند.
بنابراین، مشارکت در برنامه اف-۳۵ برای ترکیه تنها به معنای دستیابی به یک جنگنده پیشرفته نبود؛ این برنامه برای صنایع دفاعی این کشور سفارشهای بلندمدت، تجربه تولید، دسترسی به فناوریهای پیشرفته و جایگاهی مهمتر در زنجیره صنعتی ناتو ایجاد میکرد.
خروج ترکیه از برنامه، این منافع را از میان برد و پنتاگون را نیز وادار کرد بخشی از تولید را به تأمینکنندگان جایگزین منتقل کند.
اس-۴۰۰؛ انتخابی که به باری سیاسی تبدیل شد
ریشه اصلی این بحران به خرید سامانه اس-۴۰۰ از روسیه بازمیگردد؛ سامانهای که نخستین محمولههای آن در سال ۲۰۱۹ وارد ترکیه شد.
آنکارا در دفاع از این تصمیم استدلال میکرد که آمریکا شرایط مناسبی برای فروش سامانه پاتریوت ارائه نکرده و نیاز ترکیه به یک سامانه پدافند هوایی دوربرد را نادیده گرفته است. برای اردوغان نیز قرارداد اس-۴۰۰ تنها یک خرید نظامی نبود؛ این قرارداد نمادی از توانایی ترکیه برای اتخاذ تصمیمهای مستقل در برابر فشارهای غرب محسوب میشد.
اما از نگاه واشنگتن، مسئله کاملاً متفاوت بود. نگرانی اصلی این بود که رادارهای اس-۴۰۰ بتوانند اطلاعاتی درباره ویژگیهای پنهانکاری، امضاهای الکترونیکی و الگوهای عملیاتی اف-۳۵ جمعآوری کنند.
به همین دلیل، حتی پیشنهاد ترکیه برای تشکیل کمیسیون فنی یا جداسازی عملیاتی دو سامانه نیز نتوانست موضع آمریکا را تغییر دهد. ترکیه از برنامه اف-۳۵ کنار گذاشته شد، آموزش خلبانان متوقف شد، تحویل هواپیماهای ساختهشده برای این کشور به تعویق افتاد و تحریمهایی علیه صنایع دفاعی ترکیه اعمال شد.
اسرائیل؛ مانعی فراتر از اختلاف اردوغان و نتانیاهو
در کنار اس-۴۰۰، مخالفت اسرائیل نیز به یکی دیگر از موانع مهم بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ تبدیل شده است.
بنیامین نتانیاهو آشکارا با تحویل این جنگندهها به ترکیه مخالفت کرده و آن را تهدیدی برای توازن قوای منطقهای دانسته است. از نگاه اسرائیل، تقویت توان نظامی ترکیه در شرایطی که روابط دو کشور از اختلافات مقطعی به بیاعتمادی راهبردی رسیده، میتواند پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبه داشته باشد.
ترکیه امروز دارای نیروی مسلح بزرگ، صنعت پهپادی پیشرفته، نیروی دریایی در حال توسعه، توان موشکی رو به رشد و حضور نظامی در مناطقی از سوریه و عراق تا لیبی و سومالی است.
در چنین شرایطی، اف-۳۵ برای آنکارا فقط یک هواپیمای جنگی جدید نیست؛ بلکه دسترسی به فناوریها، تجربه عملیاتی و قابلیتهایی است که میتواند در توسعه نسل بعدی صنایع دفاعی ترکیه، از جمله جنگنده بومی «کان»، اثرگذار باشد.
کنگره آمریکا؛ حلقهای که ترامپ نمیتواند نادیده بگیرد
مخالفت با فروش اف-۳۵ به ترکیه تنها به دولت اسرائیل محدود نمیشود. در آمریکا شبکهای از اعضای کنگره، نهادهای دفاعی، اندیشکدهها، سازمانهای مدنی و گروههای ذینفوذ در شکلدهی به این سیاست نقش دارند.
در مورد ترکیه نیز سازمانهای یونانی، قبرسی و ارمنی و همچنین شماری از قانونگذاران آمریکایی که نسبت به سیاستهای داخلی آنکارا، روابطش با روسیه و مواضعش در قبال حماس حساس هستند، در صف مخالفان بازگشت ترکیه به برنامه اف-۳۵ قرار گرفتهاند.
از این منظر، مسئله فقط این نیست که آیا ترکیه شرایط فنی مربوط به اس-۴۰۰ را برآورده کرده است یا نه؛ بلکه پرسش بزرگتر این است که آیا تقویت توان نظامی آنکارا با منافع بلندمدت آمریکا و متحدانش در منطقه سازگار خواهد بود یا خیر.
چرا اف-۳۵ همچنان برای آنکارا مهم است؟
در چنین شرایطی، توسعه جنگنده بومی «کان» نتوانسته اهمیت اف-۳۵ را برای ترکیه از بین ببرد. «کان» پروژهای بلندمدت است، در حالی که نیروی هوایی ترکیه باید همزمان با فرسوده شدن بخشی از ناوگان فعلی خود مقابله کند، قابلیت همکاری با ناتو را حفظ کند و فاصله فناوری خود با اسرائیل و یونان را کاهش دهد.
بازگشت به برنامه اف-۳۵ میتواند بخشی از همکاری صنعتی ازدسترفته را نیز احیا کند و تجربه عملیاتی و فناورانهای را در اختیار ترکیه قرار دهد که توسعه صرفِ یک جنگنده بومی نمیتواند در کوتاهمدت جایگزین آن شود.
اردوغان میان مسکو و واشنگتن
به نظر میرسد یکی از گزینههای پیش روی آنکارا، رسیدن به نوعی مصالحه با مسکو بر سر اس-۴۰۰ باشد؛ مصالحهای که میتواند شامل غیرفعالسازی سامانه، انتقال آن به کشور ثالث، بازگرداندن آن به روسیه یا ترتیبی دیگر برای اطمینان دادن به واشنگتن باشد.
با این حال، اردوغان تمایلی ندارد رابطه ترکیه با روسیه را به خطر بیندازد. مسکو همچنان در حوزههایی مانند انرژی، تجارت، گردشگری، سوریه، قفقاز جنوبی و دریای سیاه برای آنکارا اهمیت دارد.
سیاست خارجی ترکیه در سالهای اخیر بر همکاری همزمان با کانونهای رقیب قدرت و استفاده از رقابت میان آنها استوار بوده است؛ اما پرونده اف-۳۵ نشان میدهد حفظ این توازن روزبهروز دشوارتر میشود.
بنبستی که انتخاب میان شرق و غرب را دشوار کرده است
مناقشه اف-۳۵ نشان میدهد که راهبرد «همکاری با همه طرفها» برای ترکیه محدودیتهایی جدی دارد.
از یک سو، نیاز نیروی هوایی ترکیه به فناوریهای پیشرفته و الزامات عضویت در ناتو، آنکارا را به سمت همکاری با آمریکا سوق میدهد؛ از سوی دیگر، حفظ اس-۴۰۰ همچنان یکی از نمادهای استقلال راهبردی و روابط ویژه ترکیه با روسیه محسوب میشود. ایجاد تعادل میان این دو مسیر، برای اردوغان دشوارتر از گذشته شده است.
حتی در صورت موافقت ترامپ با فروش اف-۳۵، بعید است کنگره بدون اعمال شروط اساسی، ترکیه را بهسادگی به این برنامه بازگرداند. در این پرونده، آنچه گاه «دولت پنهان» آمریکا نامیده میشود، بیش از آنکه به معنای یک مرکز فرماندهی مخفی باشد، مجموعهای از قوانین، کمیتههای کنگره، ساختار نظامی، ارزیابیهای اطلاعاتی، شبکههای لابیگری و تعهدات ناشی از اتحادهای دیرینه است.
انتخاب دشوار اردوغان
برای آنکارا، پرونده اف-۳۵ آزمونی تازه برای الگوی سیاست خارجی اردوغان است. ترکیه میتواند مسیر تنوعبخشی به روابط خارجی، توسعه صنایع دفاعی و تلاش برای مصالحه همزمان با مسکو و واشنگتن را ادامه دهد؛ اما دسترسی به حساسترین فناوریهای غربی ممکن است مستلزم کنار گذاشتن برخی انتخابهای گذشته باشد.
امتیاز دادن بر سر اس-۴۰۰ میتواند در داخل ترکیه عقبنشینی تلقی شود؛ چشمپوشی از اف-۳۵ نیز محدودیتهای فناوری غرب را برای سالها حفظ خواهد کرد. تلاش برای حفظ همزمان اس-۴۰۰ و دستیابی به اف-۳۵ نیز ممکن است ترکیه را در همان بنبستی نگه دارد که از سال ۲۰۱۹ در آن گرفتار شده است.
در نهایت، مسئله اف-۳۵ برای ترکیه دیگر صرفاً یک قرارداد تسلیحاتی نیست؛ این پرونده به آزمونی برای میزان استقلال راهبردی آنکارا، رابطهاش با روسیه و غرب و توانایی اردوغان برای حفظ توازن میان قدرتهای رقیب تبدیل شده است.
