تاریخ جنوب عربستان یک گام روشنتر شد
کشف تازه باستان شناسان درباره ابرهه و اصحاب فیل
باستانشناسان و زبانشناسان بار دیگر نگاهها را به یکی از مشهورترین شخصیتهای تاریخ عربستان پیش از اسلام معطوف کردهاند.
به گزارش تابناک، انتشار مقالهای علمی در تازهترین شماره مجله معتبر سمیتیکا ات کلاسیکا (Semitica et Classica) از کشف قطعهای از یک کتیبه متعلق به «ابرهه» خبر میدهد؛ فرمانروایی که نام او در منابع تاریخی و روایات اسلامی با ماجرای «اصحاب فیل» گره خورده است.
این کتیبه که در منطقه «ناعط» در شمال صنعا، پایتخت یمن، کشف شده، اگرچه تنها بخشی از یک متن بزرگتر است، اما از چند جهت اهمیت دارد؛ زیرا هم نام ابرهه را در خود جای داده و هم به احتمال زیاد از «فیلها» سخن میگوید؛ موضوعی که توجه پژوهشگران تاریخ، باستانشناسی و مطالعات دینی را به خود جلب کرده است.
کشف جدید دقیقا چیست؟
این یافته حاصل پژوهش مشترک کریستین ژولین روبن، از برجستهترین متخصصان کتیبههای جنوب عربستان، و زاهر عاطف البارقی است.
آنها قطعهای از یک کتیبه سنگی را معرفی کردهاند که به خط و زبان سبائی نوشته شده است؛ زبانی که در جنوب عربستان، بهویژه در پادشاهی سبا و سپس حکومت حِمیر، رواج داشت.
کتیبه تنها ۹ سطر ناقص دارد و بخشهایی از آن از میان رفته است، اما همان مقدار باقیمانده نیز اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
بر اساس نام ابرهه که در متن آمده، تاریخ نگارش آن میان سالهای ۵۳۰ تا ۵۷۰ میلادی، یعنی دوران حکومت او، برآورد شده است.
کتیبه چه میگوید؟
اگرچه متن کامل قابل خواندن نیست، اما پژوهشگران موفق شدهاند بخشهایی از آن را بازسازی کنند.
در این متن از: صنعا، ناعط، روزی مشخص، گروههایی از مردم، «همه فیلها»، «شیران» و در پایان نام ابرهه یاد شده است.
همچنین عبارتی درباره «رحمان که در آسمان است» نیز در کتیبه دیده میشود؛ عبارتی که با فضای دینی جنوب عربستان در آستانه ظهور اسلام سازگار است و نشان میدهد در آن دوره، مفهوم خدای یگانه با عنوان «رحمان» در برخی کتیبهها به کار میرفته است.
آیا این همان سپاه فیل است؟
اینجا باید میان یافته علمی و برداشت تاریخی تفاوت گذاشت.
پژوهشگران مقاله ادعا نکردهاند که این کتیبه مستقیماً به لشکرکشی ابرهه به مکه اشاره میکند.
آنها تنها احتمال دادهاند که منظور از «همه فیلها» میتواند به یکی از این موارد مربوط باشد:
_ عبور رسمی ابرهه همراه با فیلها
_ نمایش قدرت نظامی
_ مراسم سلطنتی
_ یا حتی شکار شاهانه با حضور فیل و شیر
به بیان دیگر، این کتیبه هنوز سند مستقیمی درباره حمله به مکه نیست؛ اما وجود فیل در دستگاه حکومتی ابرهه را محتملتر از گذشته نشان میدهد.
کشف دیگری که اهمیت موضوع را بیشتر کرده است
همزمان با انتشار این مقاله، گروهی از باستانشناسان فرانسوی و سعودی از کشف چند نقشبرجسته سنگی از فیلها در منطقه «بئر حما» در نجران عربستان سعودی خبر دادهاند.
نکته جالب آن است که این نقوش تنها حدود یک کیلومتر با دو کتیبه شناختهشده ابرهه فاصله دارند.
اگرچه این نقوش نیز به تنهایی ارتباط مستقیم با لشکرکشی به مکه را ثابت نمیکنند، اما نشان میدهند که حضور فیل در جنوب عربستان در آن دوره، دستکم در محیط حکومتی ابرهه، پدیدهای واقعی بوده است.
عبارتی درباره «رحمان که در آسمان است» نیز در کتیبه دیده میشود؛ عبارتی که با فضای دینی جنوب عربستان در آستانه ظهور اسلام سازگار است
ابرهه که بود؟
ابرهه از مشهورترین فرمانروایان جنوب عربستان در قرن ششم میلادی است.
او اصالتاً از حبشه (پادشاهی اَکسوم) بود؛ حکومتی که بخشهایی از یمن را در اختیار داشت.
پس از درگیریهای داخلی، ابرهه قدرت را در یمن به دست گرفت و خود را شاه سبا، ذوریدان، حضرموت و یمن نامید.
او سالها بر بخش بزرگی از جنوب عربستان حکومت کرد و کوشید مشروعیت سیاسی خود را از راه ساخت بناهای مذهبی، صدور کتیبههای سلطنتی و لشکرکشیهای نظامی تثبیت کند.
تا پیش از کشف اخیر، تنها ۹ کتیبه از دوران حکومت او شناخته شده بود و این قطعه، دهمین سند شناختهشده از حکومت او به شمار میرود.
چرا ابرهه برای مسلمانان چهرهای شناختهشده است؟
نام ابرهه در قرآن به صورت مستقیم نیامده است، اما بیشتر مورخان و مفسران مسلمان، شخصیت اصلی ماجرای «اصحاب فیل» را همان ابرهه دانستهاند.
خداوند در سوره فیل میفرماید:
«آیا ندیدی پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ آیا نقشه آنان را نقش بر آب نساخت؟ و پرندگانى گروه گروه بر آنان فرستاد که بر سرشان سنگهایى از گل پخته مىافکندند و آنان را همچون کاه جویدهشده گردانید.»
این سوره به حادثهای اشاره دارد که بنا بر مشهورترین روایتهای تاریخی، اندکی پیش از ولادت پیامبر اکرم (ص) رخ داده است.
چرا ابرهه به مکه حمله کرد؟
بر اساس منابع تاریخی مسلمانان، از جمله آثار ابن اسحاق، ابن هشام، طبری و ابن کثیر، ابرهه در صنعا کلیسای باشکوهی به نام «قُلَّیس» ساخت و میخواست آن را به مهمترین مرکز زیارتی عربستان تبدیل کند.
وقتی این هدف محقق نشد، تصمیم گرفت کعبه را تخریب کند تا مردم به جای مکه، به صنعا روی آورند.
او با سپاهی که گفته میشود چند فیل نیز همراه آن بودند، به سمت مکه حرکت کرد.
اما بنا بر روایت قرآن، سپاه او پیش از رسیدن به هدف، گرفتار عذابی الهی شد و ناکام ماند.
در منابع حدیثی اهل سنت و شیعه، اشارات متعددی به «عام الفیل» وجود دارد.
مشهورترین نکته آن است که پیامبر اسلام (ص) در «سال فیل» متولد شدند.
در منابع تاریخی و روایی، سال فیل به عنوان نقطهای مهم در گاهشماری عرب پیش از اسلام شناخته میشود و بسیاری از رویدادها نسبت به آن سنجیده میشد.
البته جزئیات لشکرکشی در منابع مختلف یکسان نیست و مورخان درباره تعداد فیلها، مسیر حرکت سپاه و برخی رخدادهای میانی اختلاف نظر دارند.
کتیبهای که به تازگی کشف شده، نام ابرهه را تأیید میکند، وجود حکومت او را بار دیگر مستند میسازد و احتمال استفاده از فیل در ساختار نظامی یا تشریفاتی حکومت او را تقویت میکند.
برخلاف روایتهای تاریخی که ممکن است دهها یا صدها سال پس از وقوع یک رویداد نوشته شده باشند، کتیبهها معمولاً در زمان خودِ رویداد یا اندکی پس از آن نگاشته میشوند.
چرا این کشف اهمیت دارد؟
اهمیت این یافته تنها به موضوع «سپاه فیل» محدود نمیشود.
این کتیبه از چند جهت ارزشمند است:
نخست اینکه اسناد مربوط به حکومت ابرهه بسیار اندکاند و هر کتیبه تازه، شناخت مورخان از آن دوره را دقیقتر میکند.
دوم اینکه زبان، دین، ساختار حکومتی و روابط سیاسی جنوب عربستان در آستانه ظهور اسلام هنوز به طور کامل شناخته نشده و چنین اسنادی میتوانند خلأهای تاریخی را پر کنند.
سوم اینکه این کشف نشان میدهد باستانشناسی همچنان قادر است درباره شخصیتهایی که تاکنون بیشتر از طریق منابع تاریخی و دینی شناخته میشدند، اطلاعات تازهای ارائه کند.
نقش کتیبهها در بازسازی تاریخ
برخلاف روایتهای تاریخی که ممکن است دهها یا صدها سال پس از وقوع یک رویداد نوشته شده باشند، کتیبهها معمولاً در زمان خودِ رویداد یا اندکی پس از آن نگاشته میشوند.
به همین دلیل، برای تاریخنگاران از ارزش ویژهای برخوردارند.
البته همین اسناد نیز اغلب با هدف تبلیغ قدرت شاهان نوشته میشدند؛ بنابراین پژوهشگران همواره آنها را در کنار دیگر شواهد تاریخی، باستانشناسی و متون کهن بررسی میکنند.
کشف تازه در یمن را میتوان هم سو با روایت تاریخی اصحاب فیل دانست و بیتردید یکی از مهمترین یافتههای سالهای اخیر درباره ابرهه است. این کتیبه، دهمین سند شناختهشده از دوران حکومت او، تصویری روشنتر از ساختار سیاسی و فرهنگی جنوب عربستان در قرن ششم میلادی ارائه میدهد و احتمال حضور فیلها در تشکیلات حکومتی ابرهه را تقویت میکند.
در کنار آن، کشف نقشبرجستههای فیل در جنوب عربستان نیز نشان میدهد که این حیوان در آن روزگار، دستکم در قلمرو حکومت ابرهه، حضوری واقعی داشته است. از منظر تاریخی، این یافتهها ارزشمندند؛ زیرا شناخت ما را از یکی از حساسترین دورههای تاریخ منطقه، یعنی سالهای منتهی به ظهور اسلام، غنیتر میکنند.
گزارش خطا
غیر قابل انتشار: ۰
در انتظار بررسی: ۶
انتشار یافته: ۲
عجب