بازداشت‌ها در عراق حالت فرقه‌ای ندارد؛ سنی، شیعه و کُرد در لیست بازداشت‌ها قرار دارند/ بازداشت ها با حمایت آیت الله سیستانی همراه بود

شاهرخی خاطرنشان کرد: الزیدی می‌کوشد با ارتقای ساختار امنیتی عراق، با هرگونه خللی که می‌تواند زمینه‌ساز فساد و در نتیجه ناامنی باشد، مبارزه کند و این پیام را به طرف‌های خارجی مخابره نماید که عراق کشوری امن و اصلاح‌شده است که می‌توانند در فضای مناسب آن سرمایه‌گذاری کنند.

به گزارش سرویس بین‌الملل «تابناک»؛ دولت عراق به رهبری نخست‌وزیر علی الزیدی، در چارچوب یک کارزار گسترده مبارزه با فساد، دست به بازداشت‌های گسترده‌ای زده است که با پرونده معاون وزیر نفت عراق و سفر قریب‌الوقوع ایشان به آمریکا مرتبط است.

این بازداشت‌ها در تاریخ ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۷ تیر ۱۴۰۵) اجرا شد، یک عملیات در سطح کلان محسوب می‌شود. این عملیات به دستور مستقیم علی الزیدی و با استناد به حکم قضایی صادر شده انجام شده است. یگان‌های ویژه ضدتروریسم (CTS) با یورش به منازل مقامات در منطقه سبز بغداد، دست به بازداشت‌های گسترده‌ای زدند.

این اقدامات با دو هدف اصلی و مرتبط دنبال می‌شوند: یکی نمایش عزم جدی دولت در مبارزه با فساد از سوی دولت جدید عراق و دلیل دوم ارتباط با سفر الزیدی به آمریکا دارد. در واقع این بازداشت‌ها به نوعی آماده‌سازی برای سفر به آمریکا از سوی الزیدی است.

از این‌روخبرنگار سرویس بین‌الملل «تابناک»؛ گفتگویی را با «علی شاهرخی» کارشناس مسائل عراق انجام داده که مشروح آن در ادامه آمده است:

*ارزیابی شما در خصوص بازداشت‌های اخیر و جریان مبارزه با فساد مالی در عراق چیست؟

عملیاتی که از بامداد یکشنبه در عراق با نام «صولت الفجر» آغاز شده و تاکنون به بازداشت نزدیک به ۷۰ تن از شخصیت‌های پارلمانی، سیاسی، رسانه‌ای و اجرایی این کشور انجامیده، در طول ۲۲ سال حاکمیت عراق، اقدامی بی‌سابقه محسوب می‌شود. پرسش‌ها و ابهامات بسیاری در خصوص چرایی و چگونگی آغاز این بازداشت‌ها وجود دارد.

پس از آنکه در ماه گذشته گزارش‌هایی مبنی بر فساد در وزارت نفت عراق مطرح و منجر به بازداشت عدنان الجمیلی، معاون وزیر نفت شد، مباحث گسترده‌ای پیرامون پرونده‌های مرتبط با وی در رسانه‌ها و فضای سیاسی عراق شکل گرفت. در پی این وقایع، شاهد بودیم که علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با همکاری دستگاه‌های قضایی، انتظامی، امنیتی و اجرایی، برنامه‌ای مدون برای مبارزه با فساد در ارکان مختلف دولت، پارلمان و حتی رسانه‌ها تدوین کرد. این عملیات از بامداد یکشنبه اجرایی شد و بخش بزرگی از سیاست‌مداران عراقی و همچنین دفتر مرجعیت حضرت آیت‌الله سیستانی با صدور بیانیه‌ای، از اقدام الزیدی حمایت کردند.

همواره موضوع بازداشت‌ها و عنوان «مبارزه با فساد» در انتخابات پارلمانی عراق توسط نمایندگان و نامزد‌ها مطرح می‌شد، اما طی ۲۲ سال گذشته، ما شاهد مبارزه‌ای جدی با فساد‌های گسترده در عراق نبوده‌ایم. در واقع، نوعی سرخوردگی در جامعه عراق ایجاد شده است مبنی بر اینکه دولت عراق قادر به مقابله با فساد در این کشور نیست.‌

می‌توان به‌صورت خلاصه بیان کرد که آغاز این عملیات می‌تواند ابعادی سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی به همراه داشته باشد. در عرصه سیاسی، الزیدی با این اقدام پیامی را به صحنه سیاسی داخل عراق مخابره می‌کند؛ مبنی بر اینکه دولت جدید عراق که از اردیبهشت ماه گذشته تشکیل شده است، در مبارزه با فساد جدی است و اگر سیاستمداران عراق پیش از این رویه دیگری داشته‌اند، اکنون باید رفتار خود را تغییر دهند.

باید در نظر داشته باشیم که بازداشت‌ها در حال حاضر، به قول عراقی‌ها، صف سوم و دست‌کم صف دوم سیاستمداران عراقی را هدف قرار داده است و هنوز به سطح صف اول و اصلی سیاستمداران نرسیده است. در واقع، از لحاظ سیاسی این پیام به سطح اول قدرت در عراق، یعنی رؤسای احزاب و مقامات مهم سابق و فعلی کشور، ارسال می‌شود که دولت کنونی الزیدی در مسئله مبارزه با فساد جدی است و همان‌گونه که در بیانیه شب گذشته الزیدی آمده، در این خصوص با هیچ مقام عراقی مصالحه نخواهد کرد.

همچنین، این موضوع می‌تواند ابعاد بین‌المللی نیز داشته باشد. این پیام به کشور‌های خارجی نیز مخابره می‌شود که دولت جدید عراق در مبارزه با فساد جدی است؛ در حالی که در طول سال‌های گذشته شاهد بودیم که شمار زیادی از کشور‌ها از دولت عراق انتقاد می‌کردند که این فساد در کشور گسترده است و عراق را در فهرست‌های با ریسک بالا قرار می‌دادند. الزیدی با این اقدامی که آغاز کرده، از لحاظ بین‌المللی به دنبال ارتقای جایگاه سیاسی عراق است.

در عرصه اجتماعی همواره در مسائل انتخاباتی عراق موضوع مبارزه با فساد مطرح می‌شد، اما این موضوع هرگز به مرحله عمل نمی‌رسید.

نخست وزیر عراق با آغاز این عملیات، این پیام را به جامعه عراق می‌دهد که در امر مبارزه با فساد جدی است. در صورتی که او در این پرونده موفق عمل کند، این امر موجب افزایش و ارتقای جایگاه اجتماعی و مشروعیت دولت عراق خواهد شد. مشکلات بزرگی در جامعه عراق، اعم از بیکاری، معضل فارغ‌التحصیلان دانشگاهی، بی‌سوادی و دیگر مشکلات اجتماعی وجود دارد که همگی ناشی از کمبود منابع مالی دولت و فساد گسترده در ساختار دولتی بوده است.

در واقع، الزیدی با این پیام اجتماعی تلاش می‌کند که نخست به هواداران خود نشان دهد که در امر مبارزه با فساد مصمم است و دوم، این امید را در جامعه عراق ایجاد کند که دولت می‌تواند با مبارزه با فساد، وضعیت اقتصادی مردم را بهبود بخشد.

در بعد اقتصادی نیز، فساد بزرگ‌ترین عاملی بود که ناکارآمدی را در دولت عراق افزایش داده بود؛ چرا که مانع از فعالیت شرکت‌های مؤثر و کارآمد در پروژه‌های مختلف، به‌ویژه پروژه‌های نفتی می‌شد. این فساد و زد وبند‌ها باعث می‌شد شرکت‌های دست‌چندم وارد صنایع نفت و گاز عراق شوند و کارایی لازم را نداشته باشند. فسادی که در دستگاه‌های مختلف عراق وجود داشته و دارد، نارضایتی گسترده‌ای را در میان مردم ایجاد کرده است.

یکی از معضلات الزیدی، کسری بودجه فعلی دولت است. این کسری بودجه در پی جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران و متعاقب آن بسته شدن تنگه هرمز تشدید شده و به گفته کارشناسان، ماهانه ۴ میلیارد دلار کسری بودجه برای دولت عراق ایجاد کرده است. همچنین، این موضوع منجر به تشدید ناتوانی دولت عراق در پاسخ به تقاضا‌های داخلی، نظیر تأمین گندم مورد نیاز مردم، کاهش تولید محصولات کشاورزی داخلی و تضعیف بخشی از صنایع شده است.

دولت در بعد اقتصادی تلاش می‌کند فضای مناسبی برای سرمایه‌گذاری در داخل عراق ایجاد کند تا شرکت‌های مختلف با امید و اطمینان در طرح‌های گوناگون مشارکت کنند. از سوی دیگر، الزیدی در پی آن است تا با افزایش منابع درآمدی دولت، پاسخگوی نیاز‌های داخلی، اعم از صنعت، کشاورزی و ایجاد مشاغل جدید برای جمعیت جوان کشور باشد.

در بعد امنیتی نیز می‌توان به این نکته اشاره کرد که فساد، زمینه‌ساز ناامنی در کشور است؛ چرا که گروه‌های تروریستی و هسته‌های خفته، نظیر داعش و برخی گروه‌های افراطی، از مسئله فساد برای جذب نیرو استفاده می‌کنند.

همچنین گفته می‌شود که در جریان جنگ آمریکا علیه ایران، اسرائیل توانست در بخش‌هایی از عراق پایگاه‌های موقتی دایر کند؛ گفته می‌شود که این امر ممکن است از طریق رشوه دادن به برخی مقامات حاصل شده باشد؛ یعنی این فساد، زمینه‌ساز نقض حاکمیت عراق شده است. در واقع، الزیدی تلاش می‌کند با تقویت مبارزه با فساد، خلأ‌های امنیتی موجود در کشور را از میان ببرد.

در هفته گذشته شاهد بودیم که شماری از مقامات ارشد امنیتی کشور، نظیر مشاور امنیت ملی و رئیس دستگاه امنیت ملی برکنار و افراد جدیدی جایگزین شدند. الزیدی می‌کوشد با ارتقای ساختار امنیتی عراق، با هرگونه خللی که می‌تواند زمینه‌ساز فساد و در نتیجه ناامنی باشد، مبارزه کند و این پیام را به طرف‌های خارجی مخابره نماید که عراق کشوری امن و اصلاح‌شده است که می‌توانند در فضای مناسب آن سرمایه‌گذاری کنند؛ از سوی دیگر، دولت نیز می‌تواند از درآمد‌های بیشتر نفتی و رشد صنایع عراق برای پاسخ به نیاز‌های داخلی استفاده کند.

بازداشت‌ها صرفاً فرقه‌ای و طایفه‌ای نیست؛ اعم از سنی، شیعه و کُرد، همه این افراد در لیست بازداشت‌ها قرار دارند و این پیام را مخابره می‌کند که همه طوایف مد نظر هستند و حتی اعضای دفتر و برخی نزدیکان محمد سودانی نیز از این بازداشت‌ها مصون نبوده‌اند.

*با توجه به تأکید نمایشی آمریکا بر مبارزه با فساد و سفری که الزیدی به آمریکا در پیش دارد، به نظر شما این بازداشت‌ها تا چه حد با این سفر مرتبط است؟

ما باید این مسئله را در نظر داشته باشیم که یکی از زمینه‌های مهم شکل‌گیری فساد در عراق، دخالت‌های متنوع آمریکاست. زمانی که دولت بر درآمد‌های نفتی خود تسلط ندارد و این درآمد‌ها در حساب‌های نیویورک قرار دارد، آمریکا تصمیم می‌گیرد که دولت عراق، فارغ از تمایل خود، بتواند این پول‌ها را برای تأمین خواسته‌هایش به کار بگیرد یا خیر. زمانی که آمریکا بخش بزرگی از بانک‌های عراق را به بهانه‌های مختلف در لیست تحریم قرار می‌دهد و شخصیت‌های ملی عراق را تحریم می‌کند، خود زمینه‌ساز فساد در عراق می‌شود؛ هرچند که مدعی مبارزه با فساد است، اما عملکرد آمریکا باعث تقویت فساد در عراق شده است.

از سوی دیگر، الزیدی به دلیل فضای حاکم بر ساختار سیاسی و اقتصادی عراق، تلاش می‌کند گره‌های موجود در روابط اقتصادی عراق و آمریکا را مرتفع کند. سال گذشته محمد شیاع السودانی، نخست‌وزیر سابق، سفری به آمریکا داشت و قرارداد‌های متعددی را با شرکت‌ها امضا کرد، اما این قرارداد‌ها به‌صورت عملیاتی اجرایی نشدند. بخش بزرگی از منابع مالی عراق در آمریکا مسدود شده است و گفته می‌شود الزیدی تلاش می‌کند در این سفر، حداقل ۳۰ میلیارد دلار از آن منابع مسدود شده را آزاد کند تا بتواند کسری بودجه و مشکلات داخلی خود را حل نماید. تلاش الزیدی این است که حضور و فعالیت شرکت‌های بزرگ نفتی عراق و همچنین شرکت‌های مرتبط با برق آمریکایی در عراق افزایش یابد تا کسری بودجه برق این کشور و توان صادراتی عراق توسط این شرکت‌ها تقویت شود.

بنابراین، الزیدی با آغاز این عملیات می‌خواهد به آمریکا این پیام را بدهد که دولت متبوع وی در خصوص مبارزه با فساد جدی است و شرکت‌های آمریکایی دیگر نمی‌توانند بهانه‌های قبلی را مطرح کنند که فعالیت در عراق ممکن نیست، بنابراین باید در داخل عراق حضور یابند. از سوی دیگر، وی اعلام کرده است که در دولت جدید عراق، شراکت و روابط اقتصادی با آمریکا تقویت خواهد شد.

در مجموع اگر اقدامات کابینه و دولت الزیدی را در مسئله بازداشت‌ها و مبارزه با فساد مورد بررسی قرار دهیم، اگر وی بتواند در این عملیات موفق شود، قطعاً اعتبار و جایگاه دولت عراق در عرصه اجتماعی افزایش می‌یابد. تاب‌آوری جامعه عراق در مقابله با چالش‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی، با توجه به مسئله جاری جنگ ایران و آمریکا که ممکن است به‌دلیل وابستگی ۹۰ درصدی عراق به درآمد‌های نفتی، مشکلات اقتصادی ایجاد کند، با این افزایش اعتبار اجتماعی تقویت می‌شود تا بتوانند از این مرحله عبور کنند. ثانیاً، این پیام به همه طرف‌های داخلی و خارجی مخابره می‌شود که عراق کشوری اصلاح‌شده و در مسیر اصلاح است و آنها می‌توانند سرمایه‌گذاری‌های خود را در عراق افزایش دهند.

گفت‌و‌گو: زینب منوچهری