زنده شدن چاه نفت ۱۰۳ ساله در مسجدسلیمان
ایمنسازی، زندهسازی و تمدید عمر فعالیت یک چاه برای مهندسان نفت، دستکمی از جانبخشیدن دوباره به انسانها ندارد. برای آنها بازگشت هر چاه برابر با دمیدن نفسی تازه در صنعتی است که قدمت ۱۰۰ ساله را در کارنامه دارد. بهویژه وقتی این زندهسازی در قلب صنعت نفت ایران، مسجد سلیمان، باشد که رد پررنگ تاریخ نفت را در تمام لایههای خود به همراه دارد.
به گزارش تابناک، وقتی سحرگاه پنجم خرداد سال ۱۲۸۷ خورشیدی مته حفاری چاه شماره یک مسجدسلیمان به نفت رسید و نخستین فوران نفت در ایران و خاورمیانه رقم خورد، همین موضوع زمینهساز تولد چاههای نفت مختلف در این خطه از ایران شد.
چاههایی که هرکدام تاریخ و زمزمههای طلای سیاه را از دل زمین دارند. ازجمله چاه ۱۰۰ سالهای که گذر زمان هم نتوانسته از کارآمدی آن بکاهد و همچنان نقشآفرین است. این چاه که سال ۱۳۰۲ خورشیدی را بهعنوان حفاری اولیه در شناسنامه دارد، یک سال پس از تولد بهعنوان چاه تزریقی، پای به صنعت نفت گذاشت و امروز در مدیریت تزریق مایعات گازی و پسماند ناشی از عملیات جذب آب از گاز تولیدی چاههای گازی ژوراسیک با ۲۵ درصد حجمی گاز هیدروژن سولفوره فعال است. پس عجیب نیست که با این سابقه، فرسودگی تجهیزات و شرایط دشوار عملیاتی، آن را با مشکل همراه کرده باشد. ازاینرو متخصصان به تکاپو افتادند تا جانی دوباره به آن بخشند و طی عملیاتی حساس، پیچیده و کمنظیر این چاه را به چرخه فعالیت دوباره در صنعت نفت بازگردانند.
آنچه این چاه را با مشکل روبهرو کرده بود، نشت داخلی شیرهای اصلی موجود روی تاج چاه و عدم امکان استفاده از ابزارهای درونچاهی بود که ادامه بهرهبرداری ایمن از آن را با مخاطره همراه ساخته بود. تلاشهای فراوان گروههای فنی برای رفع مشکل، نتیجه مطلوبی نداشت و سرانجام تصمیم بر آن شد که عملیات ایمنسازی این چاه در دستور کار قرار گیرد؛ عملیاتی که بعدها به یکی از کمنظیرترین پروژههای ایمنسازی چاهها در کشور تبدیل شد. بیژن نوعپرست، رئیس مهندسی بهرهبرداری شرکت بهرهبرداری نفت و گاز مسجدسلیمان، دراینباره به شانا گفت: این چاه یکصد سال پیش حفاری شده و یک سال بعد از حفاری، بهعنوان چاه تزریقی تکمیل و آماده استفاده شد. طبیعی بود که چاهی با این نوع از کارآمدی، با نشت داخلی شیرآلات تاج چاه (شیرهای اصلی پایینی و بالایی و حتی شیر چاه پیمایی) و همچنین عدم امکان استفاده از ابزار درونچاهی روبهرو شود. به همین دلیل، گروههای مرتبط شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب مانند خدمات فنی چاهها و خدمات بهرهبرداری شرکت مسجدسلیمان برای رفع اشکال اقدام کردند، اما هیچکدام از عملیاتها موفق نبودند و درنهایت چاه در برنامه ایمنسازی قرار گرفت.
فرایند عملیات ایمنسازی بهگونهای طراحی شد تا بتوانیم با کشتن چاه، آن را امن نگه داریم و درنهایت، تاج چاه را تعویض کنیم تا با توجه به محدودیت زمان و ضرورت رعایت الزامهای ایمنی و امنیتی بهصورت همزمان، تزریق آب به درون چاه با هدف کشتن آن و نگهداشتن فشار چاه در محدوده صفر، بتوانیم از شیر اصلی بالایی به بالاتر را عوض کرده و ۳ شیر جدید را به تاج چاه اضافه کنیم. از سویی، مقدار هیدروژن سولفوره این چاه ۳۶ هزار قسمت در میلیون بوده و همین موضوع، حساسیت و پیچیدگی عملیات را دوچندان کرده بود. با وجود این شرایط، اجرای موفق این مأموریت بدون استفاده از دکل، نشاندهنده اشراف فنی، آمادگی عملیاتی و هماهنگی مثالزدنی مجموعههای فعال در این عملیات است. اگرچه تجربه ایمنسازی چاههای مختلف در مسجدسلیمان وجود دارد، اما به گفته نوعپرست، عملیات ایمنسازی این چاه در نوع خود منحصربهفرد بود؛ زیرا انشعابگیری گرم که روی شیر اصلی پایینی با ضخامت بالا و با هدف تزریق مستمر آب به درون چاه انجام شد، در مدت ۴۵ دقیقه انجام و ایمنسازی نهایی چاه فقط سه روز طول کشید.
با توجه به اینکه اکنون برنامه انتقال و فروش مایعات گازی حتی با وجود احداث تأسیسات مورد نیاز انجام نمیشود، مجبوریم چاهی داشته باشیم که مایعات استحصالی چاههای گازی ژوراسیک و واحد نمزدایی رازی را درون آن تزریق کنیم تا مانع ایجاد مشکلات در محیط زیست شود؛ زیرا نباید این مایعات در محیط آزاد شوند. به همین دلیل، این چاه باید ایمنسازی میشد تا بتوانیم بدون مشکل از آن استفاده کنیم. افزونبراین، اگر قرار بود چاه دیگری برای این کار حفاری کنیم، هزینه آن چندین برابر هزینه ایمنسازی میشد و باید زمانی نزدیک به چهار سال را برای حفاری یک چاه جدید صرف میکردیم. آنچه این مأموریت را از دیگر عملیات مشابه متمایز میکرد، شرایط خاص چاه بود. این چاه، زنده، فعال و دارای فشار بوده و همچنین زمان رشد فشار آن پس از کشتن چاه، بسیار کم بوده و افزونبرآن، غلظت گاز هیدروژن سولفید موجود در آن به حدود ۳۶ هزار قسمت در میلیون میرسید و هرگونه خطا در عملیات ممکن بود حادثهای تلخ خلق کند.
برای نخستین بار در کشور، عملیات انشعابگیری گرم (Hot Tap) روی شیر اصلی پایینی چاه و در شرایط وجود فشار عملیاتی و گاز سمی H₂S انجام شد. این اقدام حساس در مدت تنها ۴۵ دقیقه با موفقیت پایان یافت و راه جدیدی برای کنترل و ایمنسازی چاه فراهم شد. همزمان، تزریق آب به درون چاه با هدف «کشتن چاه» و کنترل کامل فشار آن آغاز شد تا امکان تعویض تاج چاه و نصب تجهیزات جدید فراهم شود. این چاه ۱۰۳ ساله اکنون زنده است؛ بهواسطه دانش و تخصص مهندسان صنعت نفت که با زندهبخشی آن به کمک محیط زیست هم آمدند؛ زیرا اکنون نقش مهمی در تزریق مایعات گازی حاصل از چاههای ژوراسیک و همچنین مواد زائد واحد نمزدایی پتروشیمی رازی دارد؛ موادی که در صورت نبود چنین ظرفیتی، میتوانستند چالشهای محیط زیستی قابل توجهی ایجاد کنند.
