سنتهای نبوی در جنگ؛ قوانین اسلام در میدان جنگ
حضرت محمد (ص) با تدوین قواعدی دقیق برای جهاد، مرز میان جنگ عادلانه و تجاوز را روشن ساختند؛ قاعدههایی که نه تنها در متون حدیثی معتبر شیعی و سنی، بلکه در تحقیقات تاریخی و مطالعات مستشرقان نیز به عنوان یکی از پیشرفتهترین الگوهای حقوق جنگ در قرن هفتم میلادی شناخته شدهاند.
این سنتها، برگرفته از احادیث اهل سنت و منابع شیعی، همچون سنن ابیداوود، فروع کافی و بحارالانوار، و همچنین سیرهی عملی در غزوات و فتوحات، نشاندهندهی آن است که اسلام، حتی در اوج نبرد، کرامت انسانی، طبیعت و غیرنظامیان را پاس میدارد. هنگام اعزام هر سریه یا لشکر، پیامبر اکرم (ص) دستورالعملهای صریحی صادر میفرمودند.
روایتی معتبر از امام صادق (ع) در فروع کافی نقل شده که حضرت رسول (ص) به رزمندگان میفرمودند: «به نام خدا و در راه خدا حرکت کنید، در راه خدا بجنگید و بر ملت رسول خدا (ص) استوار باشید؛ غلو نکنید، مثله نکنید، خیانت نکنید، پیر فرتوت، کودک و زن را نکشید و درختان را جز در ضرورت قطع نکنید.» این احکام، در عمل نیز اجرا میشد.
در یکی از غزوات، هنگامی که جسد زنی کشتهشده بر زمین یافت شد، پیامبر (ص) خشمگین شدند و فرمودند: «این زن که نمیجنگید!» (صحیح بخاری، حدیث ۳۰۱۴). همینطور در سنن ابیداوود آمده که «کودک، زن و پیر را نکشید» و تأکید شده که جنگ تنها با رزمندگان است، نه با غیرنظامیان.
یکی از جلوههای بارز این انسانیت نبوی، در فتح مکه تجلی یافت. لشکر اسلام با قدرت وارد شهر شد، اما پیامبر (ص) دستور دادند هیچ خانهای گشوده نشود، هیچ غیرنظامیای آزار نبیند و حتی بر کسانی که در خانه مانده بودند، امان داده شود. این همان رحمتی بود که قرآن او را «رحمة للعالمین» خوانده است.
مستشرقانی همچون ویلیام مونتگمری وات در پژوهشهای خود بر این نکته تأکید دارند که چنین قواعدی در دوران جنگهای قبیلهای روم و ایران، انقلابی به شمار میرفت؛ جایی که مثله کردن اجساد، کشتار زنان و کودکان و تخریب منابع طبیعی امری رایج بود.
تحقیقات دانشگاهی و پایاننامههای تاریخ اسلام نیز نشان میدهد که این قوانین نه تنها جنبهی اخلاقی داشتند، بلکه در حفظ انسجام جامعه و جذب دلهای مخالفان نقش مؤثری ایفا کردند. ممنوعیت مثله کردن اجساد و شکنجهی بیحد نیز از اصول محکم سیرهی نبوی است. پیامبر (ص) فرمودند: «خداوند کسانی را که مردم را عذاب میکنند، عذاب خواهد کرد» و مثله را مطلقاً نهی کردند، زیرا این عمل روح انسانی را آلوده میسازد.
در سوره اسرا نیز تأکید بر مهربانی بود: «آنها برادران و خواهران شما هستند؛ با همان غذایی که میخورید به آنان بدهید و لباس بپوشانید» . خیانت به پیمانها نیز حرام شمرده شد. قرآن کریم میفرماید: «وَ إِنْ خِفْتُمْ خِیَانَةً مِنْ قَوْمٍ فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَی سَوَاءٍ» (انفال: ۵۸)؛ اگر از قومی خیانت ترسیدی، پیمان را علناً به آنان بازگردان تا برابر باشید. این اصل در صلح حدیبیه و سایر معاهدات به طور کامل اجرا شد و حتی در برابر نقض پیمان از سوی برخی، ابتدا امان داده شد و سپس با عدالت پاسخ داده گردید.
این سنت نبوی توسط جانشینان و ائمه (ع) نیز تداوم یافت. امام علی (ع) در نهجالبلاغه و روایات تاریخی مانند الکامل ابناثیر، به سپاهیان در جنگ صفین و جمل میفرمودند: «با فراریان نجنگید، بر زخمیان حمله نکنید، عورتها را هتک نکنید، بر زنان هجوم نیاورید، حتی اگر به شما دشنام دهند.» ایشان تأکید داشتند که دشمنان جنگی، هرچند باغی، برادر دینیاند و نباید تکفیر شوند؛ تنها با کسانی که سلاح به دست گرفتهاند، مقابله شود.
این قوانین، پایههای حقوق جنگ مدرن را پیشبینی کردهاند. پژوهشهای آکادمیک نشان میدهد که قواعد نبوی و علوی، قرنها پیش از کنوانسیونهای ژنو، بر حفظ جان غیرنظامیان، ممنوعیت تخریب محیط زیست و ممنوعیت شکنجه تأکید داشتهاند.
سیرهی نبوی ثابت میکند که شریعت اسلامی، جنگ را در چارچوب عدالت و رحمت الهی قرار داده تا انسانیت حفظ شود؛ الگویی که امروز بیش از هر زمان دیگری، نیاز جهانیان را به بازگشت به این سنتهای ناب محمدی (ص) به رخ می کشد. سنتی که در آن، حتی دشمن کرامت دارد، طبیعت محترم است و جنگ، وسیلهای برای دفاع مشروع و نه ویرانی بیحد.
