ایران حق اعمال تدابیر ویژه را در تنگه هرمز دارد/ بحرین به دنبال قرار دادن ایران ذیل فصل ۷ منشور سازمان ملل است

احمدی اظهار داشت: بحرین پیش‌نویس قطعنامه جدیدی را به شورای امنیت ارائه کرده که در حال بررسی است. نکته مهم این پیش‌نویس جدید بحرین، قرار گرفتن آن ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل است. در این پیش‌نویس، به کشور‌ها مجوز توسل به هر وسیله‌ای برای باز کردن تنگه هرمز داده شده است. اگر چنین متنی تصویب این اقدام به معنای صدور مجوز توسل به زور برای بازگشایی تنگه هرمز خواهد بود.

به گزارش سرویس بین‌الملل «تابناک»؛ در پی تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به خاک ایران، توازن شکننده‌ی منطقه‌ای فروپاشید و مناسبات قدرت وارد مرحله‌ای بی‌سابقه شد.

ایران در واکنشی راهبردی و فوری، گلوگاه حیاتی تنگه‌ی هرمز را به روی تردد‌های دریایی بست تا برگ برتری در برابر متجاوزان در دست داشته باشد.

این اقدام، زنجیره‌ی تأمین انرژی جهان را با شوکی عظیم روبه‌رو ساخت و خطوط کشتیرانی بین‌المللی را با بحرانی بی‌سابقه مواجه کرد. از یک سو، وابستگی شدید اقتصاد جهانی به نفت خلیج فارس، این اقدام را به اهرم فشاری بی‌نظیر تبدیل ساخت.

از سوی دیگر، احتمال وقوع درگیری نظامی گسترده‌تر، تمامی کشور‌های منطقه را در وضعیت آماده‌باش کامل قرار داد. همزمان، شورای امنیت سازمان ملل در شرایطی فلج‌کننده قرار گرفت که بازیگران قدرتمند بین‌المللی هر یک به دنبال منافع خود بودند. در چنین فضای ملتهبی، آینده تنگه هرمز نه فقط به معادلات نظامی، که به اراده سیاسی قدرت‌های جهانی و توانایی آنها برای مهار بحران گره خورد.

در همین راستا خبرنگار سرویس بین‌الملل «تابناک» گفتگویی با «کوروش احمدی»؛ دیپلمات پیشین ایران در سازمان ملل انجام داده که متن آن در ادامه آمده است:

*با توجه به اظهارات ترامپ، به نظر می‌رسد آمریکا قصد خروج از جنگ را داشته است. اما موضوع بسته‌شدن تنگه هرمز، آمریکا را درگیر جنگ نگه داشته است. صحبت‌های اخیر ترامپ نشان می‌دهد که او بدون بازگشایی تنگه هرمز، خواهان خروج از جنگ است. بر اساس گزارش رسانه‌های آمریکایی، ترامپ تصور نمی‌کرد که ایران بتواند تنگه هرمز را این‌گونه تحت کنترل خود درآورد. ارزیابی شما در این‌خصوص چیست؟

مسئله این است که ترامپ در چارچوب تصمیم‌گیری‌های سیاسی، دیپلماتیک و امنیتی خود که عمدتاً به صورت فردی و بدون مشورت با کارشناسان، متخصصان و نهاد‌های دولتی انجام می‌شود، این بار نیز تصمیمی اتخاذ کرده است که کاملاً به بن‌بست رسیده است.

او اقدامی نسنجیده انجام داده و دست به تجاوزی کاملاً غیرقانونی و متخلفانه علیه ایران زده است. او اکنون با وضعیتی مواجه است که در چارچوب استاندارد‌های آمریکایی بن‌بست خوانده می‌شود. اگر بخواهد بدون حل مشکل تنگه هرمز از جنگ خارج شود، این قطعاً یک شکست بزرگ برای او خواهد بود.

با توجه به اینکه امسال سال انتخابات میان‌دوره‌ای است و سیاست داخلی آمریکا نیز به شدت دوقطبی شده است، این مسئله می‌تواند ادامه دوره ریاست جمهوریش را با مشکل جدی مواجه کند. بنابراین، فکر نمی‌کنم ترامپ به دنبال خروج از جنگ بدون حل مسئله، تنگه هرمز باشد.

اکنون رئیس جمهور آمریکا دو راه برای حل مشکل خود ساخته پیش رو می‌بیند: یکی راه دیپلماتیک است و دیگری اقدام نظامی. ظاهراً او برای هر دو راه به موازت هم تلاش می‌کند. از جزئیات تلاش‌های دیپلماتیک اطلاعات دقیقی نداریم، اما از همین مقدار اطلاعاتی که در داخل ایران و در سطح بین‌المللی منتشر می‌شود، به نظر می‌رسد ایران هنوز تصمیمی در این مورد نگرفته و با توجه به شواهد موجود مقامات ایرانی بیشتر متوجه سختگیری در این حوزه هستند که می‌تواند کار ترامپ را دشوارتر و موقعیت او را در سیاست داخلی آمریکا ضعیف‌تر کند.

در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای حل بحران تنگه هرمز ادامه دارد، رئیس‌جمهور آمریکا همزمان در تدارک اقدام نظامی و اعزام نیرو‌های بیشتر به منطقه است. این رویکرد دوگانه، مسیر دیپلماسی را با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد.

گزارش‌ها حاکی از آن است که صحبت از اقداماتی علیه برخی جزایر ایرانی یا سواحل جنوبی کشور به میان آمده است؛ هدفی که در ظاهر برای مصون‌سازی مسیر‌های تنگه هرمز در برابر موشک‌های کوتاه‌برد و پهپاد‌های ایرانی و در نتیجه بازگشایی آن دنبال می‌شود. با این حال، چنین اقدامی از منظر نظامی، در صورت عدم امکان، بسیار دشوار و پرریسک خواهد بود و هیچ تضمینی برای موفقیت آن وجود ندارد.

به طور کلی، دونالد ترامپ با این تصور که با چالش آسانی رو‌به‌رو خواهد بود، خود را در موقعیتی دشوار قرار داده است. اکنون برای او و همگان روشن شده است که موقعیت ممتاز ژئوپلیتیک ایران، امکانات قابل توجهی را در اختیار این کشور قرار داده است. البته، ابعاد دیگری نیز باید در نظر گرفته شود؛ از جمله اینکه آیا اصولا امکان شکل‌گیری ائتلافی بین‌المللی برای بازگشایی تنگه هرمز وجود خواهد داشت یا خیر.

* ایران اعلام کرده است که با پایان جنگ، پروتکل جدیدی برای تنگه هرمز باید با مشارکت عمان ترسیم شود. به نظر شما، آیا عمان در این زمینه همکاری خواهد کرد؟ و در صورت عدم همکاری، رویکرد ایران در ترسیم پروتکل جدید چه می‌تواند باشد؟

رژیم حقوقی عبور از تنگه‌های بین‌المللی در کنوانسیون‌های ۱۹۵۸ و ۱۹۸۲ میلادی مشخص و تعریف شده است. حدود ۱۷۰ کشور این کنوانسیون را (۱۹۸۲) تصویب کرده‌اند و ۱۴ کشور، از جمله ایران و آمریکا هم آنرا امضا کرده‌اند. سایر کشور‌های خلیج فارس، بجز امارات، نیز همگی آن را امضا و تصویب کرده‌اند. بنابراین، اگر قرار باشد رژیم حقوقی جدیدی شکل بگیرد، این رژیم حقوقی جدید باید یک رژیم بین‌المللی باشد. این امر البته غیرممکن نیست، ولی به هر حال کار پروسه پرمناقشه و بسیار طولانی خواهد بود.

اما در حال حاضر، یک نکته قطعی وجود دارد و آن این است که تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران، تجاوزی قطعاً غیرقانونی و متخلفانه بوده و هیچ توجیهی برای آن وجود نداشته و ندارد. به همین دلیل، ایران محق است؛ یعنی قابل توجیه است که ایران رژیم حقوقی که در کنوانسیون ۱۹۸۲ و حتی در قانون مناطق دریایی ایران سال ۱۳۷۲ مقرر شده است را تعلیق کند و به عنوان یک اقدام تدافعی و دفاعی برای مصون نگه داشتن قلمرو خود از تجاوز، اقدامات فوق‌العاده‌ای را در تنگه هرمز مد نظر قرار دهد و اجرا کند.

اما در مورد شکل‌گیری یک پروتکل یا رژیم حقوقی جدید، جای بحث وجود دارد؛ به‌ویژه آنکه قانون مناطق دریایی ایران که در سال ۱۳۷۲ تصویب شده، عمدتاً و با تفاوت‌های جزئی، منطبق بر کنوانسیون‌های ۱۹۵۸ و ۱۹۸۲ است. به عنوان مثال، در خصوص حق عبور بی‌ضرر از آب‌های سرزمینی ایران، عموماً بر لزوم اطلاع‌رسانی و کسب اجازه از سوی کشتی‌های جنگی خارجی پیش از تردد تأکید می‌شود. در حقیقت، قانون فعلی ایران و کنوانسیون‌ها مبنای کار هستند و بر اساس این مبانی حقوقی و عرف موجود، برای ایجاد یک رژیم حقوقی جدید، یک اقدام بین‌المللی بسیار جدی و اساسی در چارچوب سازمان ملل باید صورت گیرد.

به هر حال، این مسئله‌ای مربوط به آینده است و در حال حاضر ایران مواضع اعلامی خود را دارد که قابل درک است. اما آنچه که در جریان جنگ جاری قطعاً می‌توان گفت این است که ایران حق اعمال تدابیر ویژه و فوق‌العاده‌ای را در تنگه هرمز داراست.

*کشور‌های عربی منطقه، به جای محکوم کردن اقدامات تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی که منجر به بی‌ثباتی در منطقه شده است، حملات ایران به مواضع آمریکا در این کشور‌ها را مورد انتقاد قرار می‌دهند. در این میان، قطر اعلام کرده است که کشور‌های عربی با ایران همسایگی و تاریخ مشترک دارند. این نشان می‌دهد که با پایان یافتن جنگ، احتمالاً شاهد رویکردی محتاطانه از سوی برخی کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس در قبال ایران خواهیم بود. همچنین، نگرانی‌های این کشور‌ها از اقدامات احتمالی تجاوزکارانه رژیم صهیونیستی در منطقه نیز همچنان پابرجا خواهد بود. ارزیابی شما چیست؟

نقطه اوج این برخورد کشور‌های عربی جنوب خلیج فارس، همان قطعنامه‌ای بود که در شورای امنیت تصویب شد. متأسفانه در این قطعنامه (۲۸۱۷)، ایران سه بار محکوم شده است: یک بار در ارتباط با آنچه تجاوز به کشور‌های عربی خوانده شده، یک بار در خصوص تنگه هرمز، و بار دیگر در ارتباط با حمله به منافع غیرنظامی و عبارات مشابه.

ویژگی مهم این قطعنامه آن است که وقایعی را که بین ایران و کشور‌های عربی (شامل شش کشور حوزه خلیج فارس و اردن) رخ داده، در خلأ بررسی کرده است. به عبارت دیگر، توجه نشده است که این وقایع در بستر تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران اتفاق افتاده است. این قطعنامه هیچ اشاره‌ای به این تجاوزات آشکار و قطعی که ایران قربانی آن بوده، نکرده و در نتیجه، اصل مسئله را نادیده گرفته است.

اما به هر حال، واقعیت این است که مسائلی بین ایران و این هفت کشور عربی و تعداد بیشتری از کشور‌های منطقه وجود دارد که می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر روابط آتی ایران و کشور‌های منطقه بگذارد. علاوه بر این، اقدامات دیگری نیز در این راستا صورت گرفته است؛ از جمله قطعنامه‌ای که سه روز پیش در شورای حقوق بشر علیه ایران تصویب شد و در آن سخن از پرداخت غرامت توسط ایران به میان آمده است.

بحرین پیش‌نویس قطعنامه جدیدی را به شورای امنیت ارائه کرده که در حال بررسی است. نکته مهم این پیش‌نویس جدید بحرین، قرار گرفتن آن ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل است. در این پیش‌نویس، به کشور‌ها مجوز توسل به هر وسیله‌ای برای باز کردن تنگه هرمز داده شده است. اگر چنین متنی تصویب شود یعنی چین و روسیه همانند دفعه پیش آن را وتو نکنند، این اقدام به معنای صدور مجوز توسل به زور برای بازگشایی تنگه هرمز خواهد بود

در صورتی که در تعدادی از کشورها اراده سیاسی برای اقدام نظامی شکل بگیرد، موضوع می‌تواند خطرآفرین باشد. تاکنون چنین اراده‌ای به وجود نیامده و با وجود تلاش‌های ترامپ، نه کشورهای اروپایی و نه متحدان سنتی آمریکا در خاور دور از نظر نظامی همراه نشده‌اند؛ هرچند از لحاظ حقوقی و سیاسی حمایت‌هایی داشته‌اند. این کشورها دلایل خاص خود را دارند، اما در هر حال این نگرانی وجود دارد که در صورت تداوم محدودیت تردد در تنگه هرمز و افزایش فشار ناشی از بحران انرژی در جهان، به‌تدریج اراده‌ای برای تشکیل یک ائتلاف نظامی در جامعه بین‌المللی شکل گیرد.

 ایران لازم است در حالی که با یک چشم به دفاع نظامی در مقابل تجاوز نظر دارد و پیگیر آن است، با چشم دیگر بر فرآیند دیپلماتیک متمرکز باشد و به گونه‌ای عمل کند که اجازه ندهد چنین ائتلاف‌هایی شکل بگیرد.

* در صورت اعلام پایان جنگ از سوی آمریکا، رویکرد ایران چگونه خواهد بود و آیا ایران نیز جنگ را متوقف خواهد کرد؟

در پاسخ به این پرسش، دو سناریو برای ایران متصور است: نخست، ادامه هدف قرار دادن اسرائیل با موشک و حمله به مواضعی در کشور‌های عربی. البته در این سناریو سوال باید این باشد که هدف از ادامه جنگ چه خواهد بود.

سناریوی دوم به این موضوع می‌پردازد که در صورت توقف جنگ توسط آمریکا، آیا ایران با بازگشت تردد به حالت عادی در تنگه هرمز موافقت خواهد کرد یا خیر؟

در این مورد ایران می‌تواند با ادامه اعمال محدودیت در تنگه هرمز، امتیازاتی از آمریکا طلب کند. به عنوان مثال، دریافت غرامت یا دستیابی به توافقی عادلانه که منافع طرفین را تامین کند و یک‌طرفه نباشد، برخلاف آنچه آمریکا در بند‌های پانزده‌گانه خود دنبال می‌کند.

اگر ایران از جنگ خارج نشود، هدف می‌تواند حفظ فشار از طریق تنگه هرمز برای رسیدن به یک نتیجه مطلوب باشد. اما نقطه مقابل این رویکرد، این است که خروج آمریکا از جنگ و ادامه انسداد تنگه هرمز، زمینه بیشتری برای شکل‌گیری یک ائتلاف نظامی بین‌المللی فراهم می‌کند.

این ملاحظات و موضوعات متعدد در تعارض و تقابل و تعامل با یکدیگر هستند که باید با دیدگاهی واقع‌بینانه، عینی و مبتنی بر واقعیات‌های صحنه و معطوف به منافع ملی و بویژه تسهیل شرایط بعد از توقف جنگ مورد بررسی قرار گیرند. آنچه که مهم است این که ایران بتواند از اهرمی که اکنون در دست دارد، به نحوی واقع بینانه برای تامین منافع ملی استفاده کند و اجازه ندهد که تصورات غیرواقع‌بینانه و اتلاف وقت موجب از دست رفتن این اهرم مهم و هموار شدن راه برای اجماع جهانی علیه ایران شود.

گفتگو: زینب منوچهری