همکاری ایران و روسیه در صنعت الانجی: وعده یا واقعیت؟
محمود فرهنگ، کارشناس انرژی: ایران با داشتن دومین ذخایر گازی جهان، پتانسیل بالایی برای توسعه صنعت الانجی دارد و از طرفی روسیه نیز به عنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی و با دارا بودن تجربه روسیه در صادرات گاز و شبکه زیرساختی گسترده در حوزه انرژی ، بازیگر کلیدی در بازار جهانی انرژی به شمار میرود.
روابط سیاسی و اقتصادی نزدیک بین دو کشور بستری مناسب برای همکاریهای انرژی فراهم میآورد و در سالهای اخیر، همکاریهای نفت و گاز ایران و روسیه به عنوان دو بازیگر مهم در بازار انرژی جهان، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. یکی از محورهای مورد بحث، توسعه صنعت گاز طبیعی مایعشده (الانجی) در ایران با کمک روسیه است.
همکاری این دو کشور میتواند از نظر استراتژیک و اقتصادی فرصتهای مهمی ایجاد کند، اما چالشهای قابل توجهی نیز وجود دارد و بررسی دقیقتر ابعاد فنی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی این همکاری، تصویر واقعبینانهتری را پیش روی ما میگذارد که نشان میدهد امیدواری به نقش موثر روسیه در این حوزه با چالشها و محدودیتهای جدی مواجه است که به طور اجمالی آنها را بررسی خواهیم نمود.
وابستگی فناوری الانجی روسیه به شرکتهای غربی: برخلاف تصور عمومی که روسیه را یکی از پیشتازان فناوری مایعسازی گاز میداند، واقعیت این است که صنعت الانجی این کشور هنوز وابسته به فناوریها و تجهیزات غربی است. شرکتهای بزرگی مانند نواتک، که مدیریت پروژههای مهمی همچون "یامال ال ان جی" را بر عهده دارند، بخش قابل توجهی از فناوریهای مورد نیاز خود را از طریق همکاری با شرکتهای غربی مانند توتال فرانسه، لینده آلمان و شل دریافت میکنند. به طور نمونه، ۱۷ درصد سهام نواتک در اختیار توتال است و این شرکت نقش واسطهای کلیدی در انتقال فناوری به روسیه ایفا میکند.
تحریمهای بینالمللی: تحریمهای بینالمللی علیه روسیه، به ویژه در حوزه فناوریهای حساس و تجهیزات مایعسازی گاز، اثرات مخربی بر پیشرفت پروژههای الانجی گذاشته است. به عنوان نمونه، شرکت لینده که یکی از تأمینکنندگان اصلی فناوری مایعسازی است، تمامی سفارشهای جدید به نواتک را متوقف کرده است. شل که تأمینکننده اصلی تکنولوژی پروژههای الانجی روسیه است، به دلیل تحریمها در وضعیت مبهم و سردرگم مانده است و همچنین، کشتیسازان حامل الانجی در کره جنوبی به دلیل نگرانی از مجازاتهای احتمالی، سفارشهای روسیه را به حالت تعلیق درآوردهاند. این وقایع، نشاندهنده وابستگی عمیق روسیه به فناوری و زنجیره تأمین غربی است که در شرایط تحریمها به یک نقطه ضعف اساسی تبدیل شده است.
تضاد منافع ژئوپلیتیکی و اقتصادی: علاوه بر محدودیتهای فناورانه، روسیه به عنوان بزرگترین صادرکننده گاز طبیعی جهان، منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی مهمی در حفظ جایگاه خود دارد. توسعه گسترده صنعت الانجی در ایران، میتواند به معنای افزایش رقابت در بازارهای صادراتی باشد و بخشی از سهم روسیه را کاهش دهد. از این رو، روسیه انگیزه چندانی برای تسهیل و انتقال فناوریهای حساس به ایران ندارد، به ویژه که در شرایط تحریمها و فشارهای بینالمللی، حفظ منافع داخلی برایش اولویت است.
(Energy Policy Journal, 2023)
در مجموع، با وجود چالشها، همکاریهای فنی و سرمایهگذاری مشترک در زمینه توسعه فناوریهای بومی، ساخت زیرساختهای مایعسازی گاز و ایجاد خطوط صادرات میتواند راهکار مناسبی باشد. ایران میتواند از تجربه و منابع روسیه بهرهمند شود و روسیه نیز به دنبال حفظ جایگاه خود در بازار جهانی با همکاری استراتژیک با ایران باشد.
چشمانداز همکاری ایران و روسیه در صنعت الانجی پر از فرصت و محدودیت است ولی واقعیت این است که امیدواری به همکاری روسیه به عنوان شریک تکنولوژیکی اصلی ایران در حوزه الانجی باید با احتیاط و واقعبینی همراه باشد. وابستگی فناوری روسیه به غرب، تأثیر تحریمها، و تضاد منافع اقتصادی، همگی نشان میدهند که انتظار کمک عملی و موثر از سوی روسیه در این حوزه، چندان منطقی نیست.
بنابراین، ضروری است که سیاستگذاران و مدیران کشور با درک این واقعیتها و با واقعبینی درباره موانع فناورانه و تحریمی ، در کنار تلاش برای گسترش همکاریهای فنی و اقتصادی با روسیه به دنبال راهکارهای جایگزین از جمله سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه داخلی، همکاری با کشورهای دارای فناوری مستقل و ایجاد تنوع در شرکای تجاری خود، برای توسعه صنعت الانجی ایران باشند،
