سدسازی کنیم، اما نه به هر قیمتی

در وهله اول، به نظر می‌رسد در این استان، که به رغم پرآبی، مردمش هنوز از مشکلات مربوط به آب رنج می‌برند، این خبر خوبی است. در اذهان عمومی اغلب مردم ما، سد یعنی آب، آب یعنی آبادانی، یعنی رونق کشاورزی، صنعت، تأمین آب شرب، رونق کسب و کار و خلاصی از تانکرهایی که هنوز که هنوز است، وظیفه تأمین آب شرب مناطقی از این استان را بر عهده دارند. اما این سکه روی دیگری هم دارد. آنها که بیشتر اهل فن‌اند، می‌دانند که سد همیشه هم این خوبی‌ها را به دنبال ندارد و چه‌بسا عوارض و معایب آن، بیش از محاسنش است. اما واقعاً کفه کدام‌یک به دیگری سنگینی می‌کند؟ آیا در مجموع، از این 11 سد، کاری برای رفع مشکلات مردم این استان کمتر برخوردار برمی‌آید یا تنها مضراتش به جای می‌ماند و بس؟

توسعه شمشیر دولبه است

"سیروس برنا بلداجی" در گفت و گو با روزنامه زردگوه می‌گوید: عزم انجام چنین اقدامی را در سطح ملی باید به فال نیک بگیریم و به همه طراحان، سیاستگذاران، برنامه‌ریزان و عوامل اجرایی خسته‌نباشید و تبریک بگوییم و صمیمانه از زحماتشان به نمایندگی از مردم تشکر کنیم.

او از زحمات مدیران و مسئولان دولت‌های پیشین هم تشکر می‌کند؛ چرا که به گفته او، نهضت سدسازی در واقع از اواسط دوره ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی آغاز شد و بسیاری از سدهایی که در این سال‌ها به بهره‌برداری رسیده، در آن زمان کلنگ خورده است.

برنا تأکید کرد: یکی از قوی‌ترین وزرای کابینه خاتمی، مهندس فتاح، وزیر نیروی او بود که با انسجام و اقتدار مدیریتی قابل توجه، کارهای بزرگی انجام می‌داد و ‌ای‌کاش دولت دهم، باز هم از خدمات ایشان بهره‌مند می‌شدند؛ چرا که جای ایشان در مجموعه دولت خالی است.

به عقیده این نماینده، کشور ما از لحاظ سرانه سد و سدسازی در مقایسه با کشورهای مشابه، در وضعیت بسیار خوبی قرار دارد و جزو کشورهای پیشرو در سطح جهان است.

او با اشاره به استمرار خشکسالی‌ها و اینکه بزرگترین بحران چند دهه آتی خاورمیانه، بحران آب است، تأکید می‌کند: سیاستگذاری در حوزه انرژی در زمینه‌های مختلفی مثل برق، آب، سوخت‌های فسیلی و انرژی‌های نو، باید به جد مورد توجه و احیانا تجدیدنظر قرار بگیرد. در همین راستا، توجه به مدیریت و مهار آب‌های سطحی، به ویژه در حوزه‌های آبخیز که شامل استان‌های عمدتا غربی کشور و در امتداد سلسله جبال زاگرس است، باید مورد توجه و بهینه‌سازی بهره‌برداری قرار گیرد.

به گفته نماینده بروجن، توسعه سدسازی در مجموع، پیامدهای مثبت و عوارض مختلفی را می‌تواند در پی داشته باشد که مهمترین دستاوردهای آن، عبارتند از: جلوگیری از هدر رفتن آب‌های سطحی و جمع‌آوری آنها، تأمین آب مورد نیاز بخش‌های صنعت، کشاورزی و خدمات، و ایجاد رونق صنعتی و اقتصادی در مناطق و نواحی که سازه‌های این سدها مستقر می‌شوند.

اما برنا آفات و عوارض سدسازی را نیز از نظر دور نمی‌دارد. او این عوارض را چنین برمی‌شمرد: تغییر مسیر طبیعی انهار و جوی‌ها که باعث ایجاد مشکلات جدید برای سکنه، کشاورزان و دامداران این مناطق می‌شود. همچنین این تغییر مسیرها یا ایجاد مسیرهای جدید جهت انتقال آب به پشت سد، منجر به تغییر اکوسیستم طبیعی شده و این برخلاف الزامات توسعه پایدار است؛ چرا که وضعیت زیست بوم منطقه را به هم می‌ریزد.

عضو کمیسیون اجتماعی در ادامه می‌گوید: مسیرهای جدید انتقال آب به پشت سد، منجر به تغییر مسیر جاده‌های مواصلاتی، کانال‌های انتقال آب، مجاری انتقال برق، خطوط تلفن و تأسیساتی از این قبیل می‌شود که این تغییرات، هزینه‌های جدید و زیادی را بر دوش دستگاه‌های اجرایی ذی‌ربط و نهایتاً بر دوش مردم می‌گذارد.

همچنین از نظر او، تأسیس سدهای جدید، اعم از بزرگ و متوسط و کوچک، نظام یا سامانه بهره‌مندی سنتی کشاورزان محلی را به هم ریخته، تا جایی که گاه عملاً در وضعیت جدید، میزان بهره‌مندی ایشان از خروجی و آب پایین‌دست سد، خیلی کمتر از مقدار قبل از احداث سد بوده و هست. از دیگر معایب سدسازی‌ها به عقیده نماینده بروجن، تغییر مسیر انهار و اجرای پروژه‌های کوچک و بزرگ انتقال آب به پشت تاج سد است که در بسیاری از موارد، منجر به خشکیدن چشمه‌های طبیعی این مناطق می‌شود و این مسئله به نوبه خود، باعث می‌شود که آبیاری برخی از بیشه‌ها و باتلاق‌های کوچک و بزرگ، کاملاً تحت‌الشعاع قرار بگیرد؛ چنان که در سال‌های اخیر و آتی، شاهد خشکیدن تدریجی این‌گونه بیشه‌ها بوده و خواهیم بود.

برنا اضافه می‌کند: این مسئله باعث تغییر اکوسیستم منطقه می‌شود که در نهایت، منجر به تغییر و افت پوشش گیاهی به لحاظ کمی و کیفی شده و به شدت کشش و جاذبه‌های توریستی این مناطق را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. علاوه بر این، ممکن است برخی میراث باستانی و مردم شناختی منطقه نیز مخدوش شوند.

این نماینده می‌گوید: توسعه، شمشسیر دولبه‌ای است که هم می‌تواند رفاه، رونق و امکانات جدیدی را برای شهروندان مهیا کند و هم در صورت عدم رعایت الزامات توسعه پایدار، می‌تواند منجر به مشکلات جدیدی برای محیط زیست و سکنه این مناطق شود. بنابراین باید در فراهم آوردن زیرساخت‌های آن، نهایت دقت و مطالعه را به عمل آورد.

در مرحله اول، 3 تا 4 هزار نفر جذب به کار می‌شوند

"عبدالمحمد بابااحمدی میلانی" نماینده لردگان گفت: احداث این سدها از جمله سدهای خرسان یک و دو و سه و کارون چهار و احتمالا پنج، برای اشتغال‌زایی، چه اشتغال موقت در ارتباط با احداث سد و چه بلندمدت برای جذب نیرو در خود سد، مفید محسوب می‌شود.

به گفته وی، برای مرحله اول احداث یک سد، حدود 3 تا 4 هزار نفر به طور مستقیم استخدام می‌شوند. این در حالی است که بعد از اتمام احداث سد نیز یک‌سری نیروها به طور ثابت جذب به کار می‌شوند.

بابااحمدی اضافه می‌کند: سدهایی که در حوزه انتخابیه ما احداث شده، چون در بین جنگل‌ها محصور هستند، موقعیت گردشگری و توریستی منطقه را رونق می‌بخشند. البته از این سدها نمی‌توان استفاده مورد نظر برای تأمین آب را داشت، اما اگر بتوان در ابعاد خرد و به وسیله پمپاژ هم از این آب‌ها استفاده کرد، خوب است.

اما معایب این اقدام از نظر او، این است که سدسازی باعث تشدید زلزله می‌شود. همچنین برخی منابع طبیعی، مثل جنگل‌ها و. . . برای تأمین زمین مورد نیاز احداث سد از بین برده می‌شوند.

این عضو کمیسیون امنیت ملی، زیر آب رفتن بسیاری از زمین‌های کشاورزی و خانه‌های مردم را از دیگر آسیب‌های این‌گونه طرح‌ها می‌داند که اگرچه با پرداخت مبلغی، برای جبران آن کوشش می‌شود، اما لطمه‌ای که به زندگی ساکنان وارد می‌شود، بسیار فراتر از این مسائل است.

از نظر ملی خوب است، از نظر محلی بد

"نصرالله ترابی قهفرخی" نماینده شهرکرد گفت: این اتفاق در سطح ملی، خوب است، اما برای استان، این سدها نقش برق آبی دارند و هیچ‌کدام مخزنی نیستند که زمین‌های پایین‌دست را مشروب کنند.

به گفته او، اگر این پروژه‌ها نتوانند نیروی انسانی جذب کنند و اشتغال ایجاد کنند، صرفا اراضی را اشغال می‌کنند و محدودیت‌هایی هم برای ساکنان ایجاد می‌کنند. برای مثال، سد کارون 4 یکی از شریان‌های اصلی استان ما، یعنی جاده خوزستان را قطع کرد. بنابراین این پروژه از نظر محلی زیانبار بود، اما از نظر ملی باعث شد مقدار زیادی برق با بازدهی خوب و مناسب تولید کنیم که در حال حاضر، با توجه به هدفمندسازی یارانه‌ها، تولید برق از سدهای برق آبی بسیار مورد توجه است. اما با قطع شدن این جاده، زندگی بسیاری از مردم مختل شد.

ترابی چنین نتیجه‌گیری می‌کند: باید علاوه بر تأمین منافع ملی، به منافع محلی هم توجه کنیم. مثلاً حدود 80 درصد استخدام‌های پروژه کارون 4، غیربومی است. بنابراین اگر این سدها نتوانند مردم استان را جذب کنند، چه منافعی برای استان دارند. به همین دلیل، مردم هم از طرح‌هایی که برای خودشان و منطقه‌شان منافعی ندارد، چندان استقبال نمی‌کنند.

این نماینده تأکید می‌کند: نمی‌توان به خاطر منافع کل کشور، به عده‌ای خسارت و زیان وارد کرد. اگر این موضوع در نظر گرفته شود، این سدسازی‌ها که بهینه‌ترین روش تولید برق است، برای استان هم بسیار سود خواهد داشت.

معایبش از مزایایش کمتر است

"نورالله حیدری دستنایی" نماینده اردل، فارسان، کوهرنگ و کیار گفت: مهمترین مزیت استان ما، وفور آب است و استفاده از آب برای استان و هر استان دیگری، مفید است. اما متأسفانه ما در گذشته، حتی مجوز لازم برای بهره‌برداری از این آب‌ها را هم نداشتیم، چه برسد به استفاده از این پتانسیل‌ها.

به عقیده او، اولین حسن سدسازی‌ها این است که استان به اتکای حضور دولت، از این ظرفیت با اولویت استفاده در استان در زمینه‌های شرب، صنعت و کشاورزی استفاده می‌کند. دوم اینکه با احداث سد، ذخیره‌سازی آب صورت می‌گیرد و سفره‌های آب زیرزمینی تقویت می‌شود. سوم اینکه با توجه به نرخ بالای بیکاری در استان، در بحث اشتغال، هم در امور فنی این سدها و هم در زمینه‌های پیمانکاری و کارگری، می‌توان ایجاد اشتغال کرد.

حیدری ادامه می‌دهد: مزایای دیگر آن هم احداث نیروگاه‌های برقی در کنار این سدهاست که اگر مدیریت آنها به ما داده شود، درآمد و سطح رفاه استان در آینده افزایش می‌یابد.

به گفته او، اگر احداث این سدها به زودی شروع شود و در کوتاه‌ترین مدت به بهره‌برداری برسد، کل استان به جزیره‌های آبی تبدیل می‌شود که ظرفیت بالایی برای جذب گردشگر دارد. چون این استان دسترسی به دریا ندارد، از این طریق قطب گردشگری جدیدی در استان ایجاد می‌شود و استان از این وضعیت کنونی که تقریباً همه آب آن به خارج از استان می‌رود، بیرون می‌آید و در وضعیت معیشتی مردم تأثیر خوبی دارد.

عضو کمیسیون آموزش، معایب احتمالی احداث این سدها را چنین برمی‌شمرد: ممکن است با بهره‌برداری از این سدها در نهایت، محدودیت‌های برداشت از ذخیره‌های آبی برای استان ایجاد شود. همچنین با حصارکشی‌ها و کارهای مشابه، زمین‌های اطراف سد از بهره‌برداری منع شوند.

ایراد احتمالی دیگر به اعتقاد حیدری، دیدگاهی است که معتقد است اصولاً ایجاد سد، باعث آسیب زدن به محیط زیست، زیرآب رفتن زمین‌های مستعد و جنگلی می‌شود.

اما در مجموع، این نماینده معتقد است: چون آب برای ما اولویت دارد، باید بکوشیم از خروج آب از استان و کشور جلوگیری کنیم و معایب این طرح، در برابر مزایای آن اندک است.

بنابراین، می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که سدسازی هم مثل هر مسئله دیگری، می‌تواند منافع و معایبی را به همراه داشته باشد و نمی‌توان یکسویه درباره آن قضاوت کرد. بلکه باید با تقویت نقاط قوت، سعی در رفع یا دست‌کم، کمرنگ ساختن نقاط منفی و معایب آن داشته باشیم تا با حداقل خسارات وارده، پروژه‌های ملی به نفع همه مردم کشور - و به ویژه استان میزبان- باشند.