مهریه حق زن نیست!/ زوایای عجیب قانون ایرانی به روایت استاد دانشگاه مونپلیه
احتمالا بسیاری از زنان و البته مردان ایرانی از آنچه که در این مصاحبه درباره مهریه روایت میشود، اطلاعی ندارند. مثلا این که مهریه در حقیقت، حق زن نیست.
مهریه، یکی از کهنترین نهادهای حقوقی جهان، در ایران امروز به نماد تنش میان عشق، قانون و اقتصاد تبدیل شده است. یعتنی چیزی که برای ایجاد مِهر بنا نهاده شده، حالا ابزار مهمی علیه عشق و مهر در خانواده هاست.
مهریه در قوانین ایران، از عندالمطالبه و عندالاستطاعه هم پیشتر و فراتر است، و مِلک زن تلقی میشود. این معنای وسیع تر دارد و بر اساس آن، از لحظه عقد، زن برای مِلک و دارایی خود میتواند هر تصمیمی بگیرد، بدون آن که بحث به مرحله عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن برسد؛ حتی اگر زنی بدکاره و شهره باشد.
آنچه در آغاز روایت شد، بخشی از محتوای صحبتهای دکتر آیدین اَشترانی، استاد حقوق کیفری و جرمشناسی دانشگاه مونپلیه فرانسه، در گفتگو با خبرنگار سرویس اجتماعی تابناک، درباره مهریه در قوانین ایران است.
این، گزیده روایت تاریخی و حقوقی، نویسنده کتابهای متعدد از جمله «مختصر حقوق خانوادههای تطبیقی» و مسلط به چندین زبان دنیا همچون فرانسه، انگلیسی، یونانی و ترکی استانبولی، است که تاکید دارد با مطالعه از منابع اصلی، ابعاد تازهتری از مهریه ارایه میکند. فیلم کامل گفتوگو در دو بخش در همین صفحه تقدیم شما شده است.
این، گزیده روایت تاریخی و حقوقی، نویسنده کتابهای متعدد از جمله «مختصر حقوق خانوادههای تطبیقی» و مسلط به چندین زبان دنیا همچون فرانسه، انگلیسی، یونانی و ترکی استانبولی، است که تاکید دارد با مطالعه از منابع اصلی، ابعاد تازهتری از مهریه ارایه میکند. فیلم کامل گفتوگو در دو بخش در همین صفحه تقدیم شما شده است.
اظهارات آیدین اَشترانی، استاد حقوق:
تاریخچه مهریه در حقوق باستان و اروپا (از پیش از ادیان تا قرن سیزدهم میلادی)مهریه نهادی بسیار کهن است که پیشینه آن به پیش از ظهور ادیان توحیدی بازمیگردد. در حقوق باستان، «مهر» یا «مهر موجّل» (مهریه با مهلت و بدون مهلت)، «مهرالمثل» یا «مهرالمسمی»، یک اصطلاح حقوق باستان است که بر قسمتی از مال شوهر اطلاق میشد و شوهر آن را برای زن ذخیره میکرد تا زن پس از مرگ شوهر بتواند به زندگی ادامه دهد. وارث مهر نامیده میشد و مهر یک عنصر اساسی زناشویی در حقوق باستان بوده است. تعریف مهر در انسانشناسی خویشاوندی: اموالی که در هنگام عقد نکاح از سوی شوهر به زن اعطا میگردد. در حقوق باستان اروپا، مهر اساساً «حق انتفاع تخصیصیافته عرفی به بیوهگان» از اموال متوفی بود. ریشه آن به اقوام ژرمن بازمیگردد.
فیلیپ آگوست در سال ۱۲۱۴ میلادی با فرمان خود قانونی وضع کرد که بیوهگان نصف دارایی شوهر را ببرند. هنری دوم پادشاه انگلستان نیز چیزی مشابه داشت با تفاوت یکسوم اموال. ماهیت آن «عطیه» (هدیه بار معنوی) بود نه بخشش مجانی. تعهدی بود که زوج در زمان عقد برای تأمین امرار معاش زن به ذمه میگرفت؛ حتی اگر شوهر پیش از زن فوت میکرد، زن حق انتفاع داشت. شرط اصلی وقوع عقد نکاح بود و در همه شهرستانهای اروپا اجرا میشد مگر استثنائاتی مانند سنتوم در فرانسه که فقط برای اشرافزادهها بود. سهم مهر از یکسوم تا نصف اموال شوهر متفاوت بود و به اموال منقول و غیرمنقول بستگی داشت. در مواردی مانند پاریس، اموال بالفعل موجود در هنگام عقد یا ارثبریشده در دوران زوجیت موضوع مهر بود.
عصر حمورابی
مهریه در عصر حمورابی و نکاح شغار (شقاق)در عصر حمورابی یکی از شرایط نکاح این بود که خواستگار مالی از قبیل مهر متداول در مشرق زمین به نام «حق عروس» به صورت وجه نقد به دختر تقدیم میکرد و دختر نیز به طور متقابل از خانه پدرش مالی به نام جهیز یا لَدوت میآورد که همان جهیزیه امروز ماست. اهالی بابل میان قوانین و عادات خاور و باختر جمع کرده بودند. نکاح دیگری به نام «نکاح شغار» یا «شقاق» (با غین معجمه) به معنی دور شدن و دوری گزیدن وجود داشت. در لسانالعرب ابن منظور آمده که وجه تسمیه آن تشبیه به پیشاب سگ است. در این نکاح مهر به صورت نقدینه شرط نبود؛ مرد خواهر، مادر یا خاله خود را در عوض دریافت زنی از طرف مقابل میداد چون توان پرداخت وجه نقد نداشت. این نوع نکاح در یونانیان باستان و برخی قبایل عرب پیش از اسلام رایج بود. در قرآن صراحتاً نهی نشده، اما در روایات معتبر شیعه (از پیامبر صلیاللهعلیهوآله و امام صادق علیهالسلام در معانی الأخبار شیخ صدوق) حرام اعلام شده و چون قول اهل بیت در حکم قرآن و سنت است، حرمت آن قطعی است.
جایگاه ویژه مهریه در ایران
در حقوق کنونی کشورهای اروپایی و آمریکایی معادل مستقیم مهریه وجود ندارد. نزدیکترین مفهوم «تقسیم اموال مشترک» یا حقوق مالی پس از طلاق/فوت است، اما مشروط به مدت زندگی مشترک، وجود فرزندان یا توافق پیش از ازدواج است و فقط اموال تحصیلشده در طول زندگی مشترک را شامل میشود. هیچ اولویت مطلقی مانند «دین ممتاز» وجود ندارد.
ملک مطلق زن
در حقوق ایران مهریه «ملک مطلق زن» است، نه صرفاً حق (قانون مدنی صراحتاً ملک میداند؛ بالاتر از حق است؛ میتوان حق را صلح کرد اما ملک را نه).- از لحظه عقد (حتی ۳۰ ثانیه پس از امضا) قابل مطالبه است؛ نیازی به عروسی یا همزیستی نیست.- در قوانین ورشکستگی هم، مهریه «دین ممتاز» است؛ یعنی پیش از همه طلبکاران پرداخت میشود.- حتی در صورت بدکاری شدید زن (مگر اثبات زنا با حکم قاضی و صدور حد)، فقهای شیعه اجماع دارند که مهریه ساقط نمیشود.- امروزه «شرط تنصیف دارایی» (تقسیم تا ۵۰ درصد اموال تحصیلشده در ایام زندگی مشترک) بهعنوان شرط ضمن عقد رایج شده، اما قانون الزامی نیست. در فرانسه زن و مرد هر دو کار میکنند و زن میتواند حتی بدون کار کردن (به دلیل خانهداری یا تربیت فرزند) تا ۵۰ درصد اموال را بگیرد؛ این راهکار بهتری است و میتواند جایگزین یا مکمل مهریه باشد.
آیا میتوان مهریه را حذف کرد؟
از نظر تاریخی، هیچ فقیهی اعم از شیعه و سنی هرگز سخن از حذف مهریه به میان نیاورده است. حتی در فرانسه (الگوی قانونگذاری مدنی ما) از دیرباز تا امروز شکلهایی از تأمین مالی زن وجود داشته است. برخلاف حجاب که انکارش ممکن است ارتداد باشد، مهریه ضروری دین نیست، اما هیچ فقیهی هم نگفته «نباید باشد». فقهای معاصر مانند امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری نیز بر حفظ آن تأکید کردهاند.
مهریه، عامل بیمهری
مهریه امروزه نه عامل حفظ زندگی، بلکه عامل اختلاف و دعوا شده است. متأسفانه در تجربه عملی، مهریه هیچگاه عامل حفظ زندگی نبوده است؛ بلکه تا نامش میآید دعوا و درگیری آغاز میشود و زندگی را نابود میکند. تا به حال هیچ مورد مثبتی از مهریه برای بقای زندگی ندیدهام؛ همیشه باعث تشدید اختلاف شده است. لذا اگر تاکیدی بر جایگزینی آن وجود دارد از این لحاظ است.
بطلان مهریههای غیرمعقول از نظر فقهی
شیخ انصاری (استاد الفقهاء) در کتاب المکاسب میفرماید: در معاملات، «قدرت بر تسلیم» شرط صحت است. هم عامه (سنی) و هم خاصه (شیعه) بر این اجماع دارند. بنابراین مهریهای که مرد توان پرداخت فعلی یا آینده آن را ندارد (مانند فروش ماهی در دریا، شکار کبوتر در هوا یا شمارش ستارهها) اساساً باطل است.
پیشنهادهای عملی و راهکارهای جایگزین
به جای تورم قوانین کیفری و مجازات، باید رویکرد چندرشتهای اتخاذ کنیم:- ایجاد صندوق حمایت از مهریه، وام مهریه، بورس یا سهام مهریه- دخالت جدی روانشناسی، روانپزشکی، جامعهشناسی و اقتصاد در ازدواج- مشاوره پیش از ازدواج واقعی و اجباری- مطالعه ریشهای علل اختلاف پیش از رسیدن به مرحله مهریه- اصلاح اقتصاد خانواده تا زندگی از ابتدا پایدار باشد و اصلاً نیازی به مطالبه مهریه پیش نیاید- استفاده از شرط تنصیف دارایی به سبک فرانسه (تا ۵۰ درصد اموال حتی برای زن خانهدار). البته در فرانسه زنان هم مثل مردان کار بیرون دارند و برای این بخش خانهداری زنان در ایران تدابیری و تعاریفی انجام گیرد.
نتیجهگیری نهایی
مهریه در شکل سنتی و فقهی خود یکی از مترقیترین ابزارهای حمایت مالی از زنان در تاریخ حقوق بشری است. تبدیل شدن آن به ابزار فشار ناشی از سوءاستفاده و ضعف نظامهای پشتیبان است، نه ضعف ذاتی نهاد. با نهادسازی مدرن و چندرشتهای میتوان این سپر حفاظتی را حفظ کرد و از تبدیل شدنش به سلاح جلوگیری کرد. اما با شرایط پیش آمده و واقعیات موجود، نیاز به تغییر و تجدیدنظر احساس میشود.
گزارش خطا
غیر قابل انتشار: ۱۰
در انتظار بررسی: ۰
انتشار یافته: ۵۱
اجباری در میزان مهریه نیست و هر دو طرف در زمان عقد ازدواج بر میزان مهریه توافق می کنند مشکل افرادی هستند که مهریه های خارج از توانایی خود و سنگین را قبول می کنند و برای آن فخر فروشی و تبلیغ می کنند و باعث می شوند بیشتر خانواده ها مهریه مناسب را نوعی تحقیر حساب کنند پاسخ ها
ناشناس
| 
| ۱۲:۵۳ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
کدوم فخر فروشی الان نداشتن مهریه نماد امروزی بودنه ، زنها به درستی به جای مطالبه مهریه سایر حق و حقوق طبیعیشونو در ابتدا از شوهر آیندشون میگیرن ناشناس
| 
| ۱۳:۵۱ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
نه خیر عزیزم. ما سالها پیش ازدواج کردیم 250 سکه بود. سکه هم ارزان بود. اما الان قیمت نجومی شده و من که همسرم ناسازگاری می کنه نمی تونم طلاق بگیرم و تو برزخ گرفتار شدم. چرا؟ برای اینکه مهریه زنم میلیاردی شده...قصور مسئولین نباید گردن من باشه . آنها مقصر هستند فهمیدی ناشناس
| 
| ۱۳:۵۸ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
اگر اونموقع که مهریه ۲۵۰ سکه انداختی توانایی پرداختشو داشتی الان هم داری ناشناس
| 
| ۱۵:۵۷ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
خوب این مشکل اجتماعی رو باید دولت حل کنه که هنوز نتونسته حل کنه! میگه میخواستن خودشون توافق نکنن ناشناس
| | ۱۷:۱۹ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
ناشناس 13:58 اون موقع قیمت سکه 30 هزار تومان بود. ولی مامی خواستیم خونه بخریم چون واجب بود وگرنه الانه باید مستاجری می کشیدیم..بعد هم کسی ازآینده ش خبر نداره که چی می خواد بشه مگه تو می دونستی اون موقع شاید باید 6 میلیون میدادی الان باید 26 میلیارد بدی. پس اول فکر کن بعد حرف بزن..بعدش هم اگر تو مرد باشی که حرف منو میفهمی و لی اگرخانم هستی قطعا با حرف من مخالفی ناشناس
| | ۲۲:۲۶ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
دخترها تا وقتی شوهر نکردند از خدا شوهر میخوان،بعد که شوهر میکنند هرچیزی را که باید از خدا بخوان،از شوهرشون میخوان!! اقا ولمون کنید همش شده مهریه کو ازدواج فکر اقتصاد وتولید باشید بورس منفی شد 2هفته هست اصلا سهمها رشذی نکردن 6ساله ضرر در ضرر وضع خوب باشه مرد ازدواج میکنه همه دارو ندارش بعد مرگ میزاره برا همسر خستمون کردید وقتی درباره مهریه در ایران امروز صحبت می کنیم باید این نکته مهم را در نظر بگیریم که در ایرانتمام حقوق ازدواج از جمله حق طلاق و حضانت و اشتعال و تحصیل زن و سفر خارجی زن و تعیین محل سکونت، همگی به طور یک طرفه به مرد داده شده بنابراین این که ما فقط قانون مهریه ایران را بخواهیم با قانون مثلا اروپا مقایسه کنیم، درست نیست و باید مجموع شرایط حقوقی را در نظر گرفت . تغییر قانون مهریه اگر با تغییر سایر حقوق نامبرده همراه نباشد ، ناقض حق زن است. تنها راه ، اصلاح تمام موارد نامبرده به صورتی است که حق زن و مرد هر دو به طور برابر در قانون دیده شود و لازم الاجرا باشد. (ضمنا در ایران دیه و ارث زن هم نصف مرد است بنابراین نمی توان فقط یک قانون را ملاک مقایسه قرار داد.) پاسخ ها
ناشناس
| 
| ۱۴:۵۸ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
درودمهریه در کشور مردسالارانه ما صرفا تضمین بقا و تداوم زندگی برای خانمها می باشد که اگر این تضمین نباشد اندک مردانی داریم سربه هوا و هوس باز و طرفدار چند همسری و این باعث متلاشی شده کانون زندگی و آینده زن می شود پس مهریه بعنوان تضمین و پا ترس برای مردان لازمه که اگر نباشد کلا کانون زندگی های مشترک براحتی از هم پاشیده می شود و ایین بین فقط خانمها هستند که نابود می شوند
ناشناس
| | ۱۶:۱۶ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
به ماچه تو توی افغانستان زندگی میکنی حق تحصیل نداری ناشناس
| | ۱۷:۲۱ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
شاید تو ارث پسر دو برابر دختر باشه ولی زن از شوهرش هم ارث میبره... ضمنا اگر مرد بخواد طلاق بده باید حقوق زن را بده ولی اگر نتونه بده چطوری بخواد طلاق بگیره! بعدش هم زن ناسازگاری کنه مرد بدبخت باید تحمل کنه اخلاق گند زنش را . 
محر المثل؟ محرالمسمی ؟ واقعاً بی توجهی به انچه که می نویسید هم حدی داره. مهرالمثل و مهر المسمی درست است. با سلام اصرار بر وجود مهریه بشکل فعلی آن ،منجر به گسترش ازدواج سفید وعدم تمایل مردان برای تشکیل زندگی مشترک خواهد شد. از دیگر عواقب آن ازدواج گریزی در میان جوانان شده است.
در کنار مهریه و یا در مقابل مهریه، باید به جهیزیه نیز اشاره کرد. تا آنجا که من اطلاع دارم در کشورهای غربی، زوجین در ساختن یک زندگی مشترک و فراهم آوردن وسایل یک زندگی مشترک هردو در آن سهیم و مشارکت دارند.
اگر قانون گذاران و فقهای ما به معضل مهریه بشکل کنونی نکنند باید آنها شاهد فروپاشی چهارچوبهای اجتماعی که خانواده ستون آنرا تشکیل می دهند باشند.
ما که نفهمیدیم چی میگه !!! پاسخ ها
ناشناس
| | ۱۷:۰۵ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
من فقط تیتر وار خوندمش.کی بیکاره بشینه این مزخرفات را بخونه.خواندن کامنتها بهتر خود متن این گزارشها است. مهریه یک چیز توافقی.اجبار در کار نیست.هر دو طرف آزاد هستند که هر چقدر که میخوان بالا و پایین کنن.خیلی ها فکر میکنن مهریه یک باج. پاسخ ها
ناشناس
| | ۲۲:۲۹ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
فقط اونجاش قشنگه که میگن کی داده کی گرفته!!یعنی خود را به نفهمی زدن تا این حد؟؟!!یه سر به دادگاه ها بزنید ببینید کی داده کی گرفته! مهریه باید در حد توان شوهر باشه همین غیر از این خیلی غیرمنطقی است آخه با سکه 120 میلیونی مثلاً دختری میگه 80 تا سکه یعنی نزدیک 8 _ 10 میلیارد آیا منطقی هست؟! پاسخ ها
ناشناس
| | ۱۶:۱۵ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
حتی ارزش یک نصف سکه هم نداره کسی ناشناس
| | ۱۶:۵۰ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
مگه چماق بالاسرتون گذاشتن؟ با کسی ازدواج کنید که از نظر اقتصادی یکسان باشید، ناشناس
| | ۱۸:۰۰ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
چنین دخترهایی دوزار هم نمی ارزند امیر
| | ۱۰:۳۱ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۹
بین ایرانی ها رواج است که مهریه رو جوری تنظیم میکنند که نتونی بدی تا فکر طلاق و ناسازگاری پیش نیاد واقعا پدر مرد رو کاسبان سکه دراوردن دار و ندارتو مفت تصاحب میکرد بعدم میرفت جلبتم میگرفت چرا واقعا؟آیا مرد تضمین و پشتنوانه نیاز نداره؟چقدر خانواده ها سر زندانی شدن مرد از هم پاچید؟جرم ما ازدواجه زندان چرا مجازه؟ پاسخ ها
ناشناس
| | ۱۶:۵۲ - ۱۴۰۴/۰۸/۲۸
اگر پایبند خانواده باشید و فیلتون یاد هندوستان نکنه این مشکلات پیش نمیاد نظرسنجی
آیا به عنوان زن حاضرید با مهریه 14 سکه «بله» را بگویید؟