اعتراض به محدودیت حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان؛ چرا موج نارضایتی از باکو فراتر رفت؟

به گزارش خبرنگار بین الملل تابناک، مناقشه اخیر در جمهوری آذربایجان پس از آن شدت گرفت که دولت این کشور در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ مقررات مربوط به پوشش دانش‌آموزان مدارس دولتی را تغییر داد. 

این مقررات، بدون آنکه نام حجاب را به‌صراحت به‌عنوان پوششی ممنوع اعلام کند، لباس‌هایی را که به تشخیص مسئولان با اصل سکولار بودن آموزش یا ضوابط یکسان لباس فرم مدارس مغایرت داشته باشند، محدود می‌کند.

در ادامه، گزارش‌هایی از جلوگیری از ورود برخی دانش‌آموزان محجبه به مدارس و فشار بر شماری از معلمان برای برداشتن روسری منتشر شد. در ششم اکتبر نیز مقررات پوشش کارکنان آموزشی تغییر کرد و بر رعایت اصل سکولار بودن محیط آموزشی تأکید شد.

به این ترتیب، اختلافی که در ظاهر به ضوابط لباس فرم مدارس مربوط می‌شد، به مسئله‌ای گسترده‌تر درباره آزادی پوشش، حق آموزش و حدود مداخله دولت در انتخاب‌های مذهبی شهروندان تبدیل شد.

این اعتراضات با بازداشت ده‌ها نفر و واکنش‌هایی در ترکیه همراه شده و بار دیگر موضوع نسبت میان سکولاریسم، آزادی‌های مذهبی و سیاست‌های دولت الهام علی‌اف را به کانون توجه آورده است. 

نکته قابل توجه آن است که جمهوری آذربایجان، با وجود برخورداری از قانون اساسی سکولار، کشوری با اکثریت جمعیت مسلمان است. از همین رو، محدودیت پوشش اسلامی در محیط‌های آموزشی صرفاً یک موضوع اداری تلقی نمی‌شود و می‌تواند حساسیت‌های دینی و اجتماعی قابل توجهی ایجاد کند.

اعتراضات دانش‌آموزان و خانواده‌ها؛ از تحریم کلاس‌ها تا بازداشت‌ها

تصاویر منتشرشده از مدارس جمهوری آذربایجان، دانش‌آموزان و معلمانی را نشان می‌دهد که به دلیل محدودیت‌های جدید پوشش با مشکلاتی برای ورود به کلاس‌های درس مواجه شده‌اند. در برخی مدارس نیز دانش‌آموزان در حمایت از همکلاسی‌های محجبه خود از حضور در کلاس‌ها خودداری کرده‌اند.

در یکی از تجمعات مقابل مدرسه‌ای در باکو، معترضان با در دست داشتن نوشته‌ای با مضمون «حجاب مانع تحصیل نیست»، خواستار پایان دادن به محدودیت‌ها شدند.

گزارش‌های منتشرشده در ۱۲ اکتبر حاکی از آن است که ۳۷ نفر در ارتباط با حوادث و اعتراضات مربوط به اجرای مقررات جدید بازداشت شده‌اند. مقام‌های جمهوری آذربایجان مدعی شده‌اند که برخی از افراد بازداشت‌شده در درگیری با کارکنان مدارس، اخلال در فعالیت مراکز آموزشی و برهم زدن نظم عمومی نقش داشته‌اند.

اجرای مقررات جدید پوشش، بخشی از جامعه را با این نگرانی مواجه کرده که برخورداری از حق آموزش و اشتغال در مدارس دولتی ممکن است به کنار گذاشتن پوشش مذهبی مشروط شود.

چرا نام نارداران در اعتراضات اخیر برجسته شده است؟

نارداران، منطقه‌ای در حومه باکو، سال‌هاست که به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم گرایش‌های مذهبی و تشیع در جمهوری آذربایجان شناخته می‌شود. این منطقه در مناقشه‌های پیشین بر سر محدودیت حجاب نیز نقش داشته و سابقه اعتراض به سیاست‌های سکولار دولت باکو را در کارنامه خود دارد.

در سال ۲۰۱۰ نیز محدودیت حجاب در مدارس، اعتراضات قابل توجهی را در جمهوری آذربایجان برانگیخت و گزارش‌هایی از تجمع هزاران نفر در نارداران منتشر شد. از همین رو، بازگشت مسئله حجاب به صدر مناقشات اجتماعی این کشور، یادآور یکی از قدیمی‌ترین شکاف‌های میان بخشی از جامعه مذهبی و ساختار سیاسی سکولار جمهوری آذربایجان است.

واکنش ترکیه به محدودیت حجاب

دامنه اعتراضات به داخل جمهوری آذربایجان محدود نماند و به ترکیه نیز کشیده شد. در استانبول، گروهی از معترضان مقابل کنسولگری جمهوری آذربایجان تجمع کردند و خواستار بازنگری دولت باکو در محدودیت‌های اعمال‌شده علیه دانش‌آموزان و معلمان محجبه شدند.

این اعتراضات در ترکیه، به‌ویژه با توجه به تجربه تاریخی این کشور در مناقشه بر سر حجاب، حساسیت بیشتری پیدا کرده است. در دهه‌های گذشته، محدودیت حضور زنان محجبه در برخی دانشگاه‌ها و نهاد‌های دولتی ترکیه به یکی از موضوعات اصلی کشمکش‌های سیاسی و اجتماعی تبدیل شده بود؛ موضوعی که هنوز هم در حافظه سیاسی جامعه ترکیه جایگاه ویژه‌ای دارد.

در چنین فضایی، اعمال محدودیت بر حجاب در کشوری که بخش عمده جمعیت آن مسلمان است، می‌تواند انتقاد گروه‌های مذهبی و جریان‌های محافظه‌کار ترکیه را برانگیزد.

در مقابل، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان، در سخنرانی خود در کنگره حزب حاکم آذربایجان نوین، به‌طور غیرمستقیم نسبت به مداخله خارجی در سبک زندگی مردم این کشور هشدار داد. هرچند او مستقیماً نام ترکیه را مطرح نکرد، سخنانش در فضای سیاسی ترکیه به‌عنوان انتقادی تلویحی به تجمعات برگزارشده در این کشور تفسیر شد.

این اتفاق نشان می‌دهد که مسئله حجاب می‌تواند حتی میان دو متحد نزدیک منطقه‌ای نیز زمینه اختلاف ایجاد کند؛ به‌خصوص زمانی که موضوع به تعریف هویت ملی، حدود سکولاریسم و نقش دین در جامعه گره می‌خورد.

آیا اختلاف بر سر حجاب می‌تواند روابط باکو و آنکارا را تحت تأثیر قرار دهد؟

روابط جمهوری آذربایجان و ترکیه طی سال‌های گذشته، به‌ویژه در حوزه‌های نظامی، اقتصادی و سیاسی، از سطح همکاری‌های معمول منطقه‌ای فراتر رفته است. حمایت آنکارا از باکو در مناقشه قره‌باغ، همکاری‌های دفاعی و تأکید دو طرف بر مفهوم «یک ملت، دو دولت»، از مهم‌ترین پایه‌های این مناسبات به شمار می‌روند.

با این حال، نزدیکی راهبردی الزاماً به معنای هم‌پوشانی کامل در مسائل داخلی و فرهنگی نیست. ترکیه تحت حاکمیت حزب عدالت و توسعه، تجربه متفاوتی در مواجهه با مطالبات مذهبی و پوشش اسلامی داشته است؛ درحالی‌که ساختار سیاسی جمهوری آذربایجان همچنان بر هویت سکولار دولت تأکید می‌کند.

از این منظر، اختلاف اخیر را باید نشانه‌ای از تفاوت رویکرد دو کشور در زمینه جایگاه دین در عرصه عمومی دانست، نه لزوماً نشانه آغاز بحرانی راهبردی در روابط آنها.

برخی واکنش‌های سیاسی و رسانه‌ای در ترکیه نیز تلاش کرده‌اند این اختلاف را به موضوعات قدیمی‌تر، از جمله نقش آنکارا در جنگ نخست قره‌باغ، پیوند دهند؛ زمانی که موضوعاتی درباره پشت کردن ترکیه به جمهوری آذربایجان در آن جنگ مطرح شد.
آنچه اهمیت دارد، این است که اختلاف بر سر یک مقررات آموزشی، اکنون به بستری برای بازخوانی انتقاد‌های قدیمی‌تر درباره سیاست داخلی و خارجی دولت باکو تبدیل شده است.

سیاست سکولار باکو و چالش اعتماد اجتماعی

برای دولت جمهوری آذربایجان، اجرای مقررات پوشش مدارس با استناد به سکولاریسم و یکسان‌سازی لباس دانش‌آموزان توجیه می‌شود. حامیان این سیاست معتقدند که مقررات واحد می‌تواند از برجسته شدن تفاوت‌های مذهبی و اجتماعی در محیط آموزشی جلوگیری کند.

در مقابل، منتقدان می‌گویند اگر اجرای این مقررات به محروم شدن دانش‌آموزان محجبه از تحصیل یا تحت فشار قرار گرفتن معلمان برای کنار گذاشتن پوشش مذهبی منجر شود، مسئله از حدود لباس فرم فراتر می‌رود و به موضوعی مرتبط با آزادی‌های فردی و حق دسترسی برابر به آموزش تبدیل می‌شود.

چالش اصلی دولت باکو در این شرایط، ایجاد توازن میان مقررات آموزشی و حقوق شهروندان است. اگر محدودیت‌ها بدون گفت‌و‌گو با خانواده‌ها و جامعه مذهبی اجرا شوند، احتمال تشدید بی‌اعتمادی اجتماعی افزایش خواهد یافت.

همچنین نحوه برخورد با معترضان و شفافیت در اعلام دلایل بازداشت‌ها می‌تواند در شکل‌گیری برداشت عمومی از عملکرد دولت نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

به صورت کلی باید توجه داشت که مناقشه حجاب در مدارس جمهوری آذربایجان، در ظاهر از تغییر مقررات پوشش آغاز شده، اما پیامد‌های آن به عرصه‌های اجتماعی، سیاسی و روابط منطقه‌ای گسترش یافته است. 

اعتراض دانش‌آموزان و خانواده‌ها، بازداشت‌های گزارش‌شده، تجمع مقابل کنسولگری جمهوری آذربایجان در استانبول و واکنش تلویحی الهام علی‌اف به انتقاد‌های خارجی، همگی نشان می‌دهند که این موضوع ظرفیت تبدیل شدن به یکی از مناقشه‌های مهم روز در باکو را دارد.