آب مجازی از حرف تا عمل

امروز در خبرگزاری ها خواندم خانم دکتر ابتکار رییس سازمان محیط زیست در اصفهان به موضوع مهم "آب مجازی” اشاره کرده اند و گفته‌اند:

"ما باید در فرایند توسعه‌ای آب مجازی را به دقت مد نظر قرار دهیم و متوجه باشیم برای تولید یک کیلو فولاد، یا یک کیلو گوشت گوسفندی چه میزان آب مجازی مصرف کرده‌ایم؟”

مدتها بود قصد داشتم یادداشتی کوتاه در مورد” آب مجازی” بنویسم که همین صحبتها باعث شد اکنون به آن بپردازم. احتمالا می دانید که آب مجازی مقدار آبی است که یک کالا و یک فرآورده کشاورزی طی فرآیند تولید مصرف می‌کند تا به مرحله تکامل برسد و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان می‌باشد.صفت مجازی در این تعریف بدان معناست که بخش عمده آب مصرف شده طی فرآیند تولید، در محصول نهایی وجود فیزیکی ندارد، و در حقیقت بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی خواهد ماند.نکته مهم اینکه، صفت مجازی به معنای غیر واقعی نیست، بلکه آب واقعی، حجم راستین آبی است که پیشتر مصرف شده‌است.

نکته مهم اینکه، صفت مجازی، به معنای غیرواقعی نیست بلکه صریحا باید گفت که آب مجازی، آب کاملا واقعی است. مثلا بحث مهمی که بین طرفداران کشاورزی در محدوده دریاچه ارومیه بالاخص آذربایجانغربی و طرفداران نجات پارک ملی دریاچه ارومیه هست دقیقا شاه کلیدش همین واژه آب مجازی است. علت اصلی بحران دریاچه ارومیه افزایش تقاضای آب در بخش کشاورزی در طول ۲-۳ دهه گذشته بوده است. جالب است بدانیم شاید در حدود ۳۰ سال قبل در استان های آذربایجان محدوده دریاچه ارومیه حدود 2.5 میلیون تن محصول کشاورزی با مصرف حدود 1.5 میلیارد متر مکعب آب تولید می شده در حالی که هم اکنون  ۱۰ میلیون تن تولید می کنیم و بیش از ۵ میلیار متر مکعب آب مصرف می کنیم.

دریاچه ارومیه کل حقابه اش در سال ۳ میلیارد متر مکعب می شود. معنی این حرف آن است که حقابه ای را که باید اجازه می دادیم وارد دریاچه ارومیه شود با سدسازی وارد کشاورزی می کنیم و در قالب محصول کشاورزی به کشورهای اطراف صادر می کنیم و یا در کشور به فروش می‌رسانیم. در حقیقت این محصولات فقط میوه و سبزیجات هستند بلکه آبهای شیرین ارزشمند هستند که به صورت رایگان به کشورهای دیگر منتقل می شوند.

اگر بدانید برای تولید یک عدد سیب حدود ۷۰ لیتر آب واقعی مصرف می شود و یا برای یک عدد تخم مرغ  این عدد به ۱۴۰ لیتر می رسد و یک عدد پرتقال ۱۰۰ گرمی حدود ۵۰ لیتر آب واقعی مصرف می کند و نیز یک کیلو گندم ۱۳۰۰ لیتر آب واقی مصرف می کند و یک قالب پنیر ۵۰۰ گرمی حدود ۲۵۰۰ لیتر آب مصرف می کند  آن گاه متوجه اهمیت واژه آب مجازی می شوید.

با توجه به نکاتی که عرض شد به نظرم موضوع آب مجازی و نیز بازنگری اساسی در سیاستها و استراتژی های وزارت جهاد کشاوررزی و وزارت نیرو با هماهنگی سازمان محیط زیست می تواند در این دوره مدیریتی در دولت جناب روحانی به شدت مثمر ثمر واقع شود.دوران پوپولیستی و شعار انتقال آب از نقطه ۱ به نقطه ۲ به سر آمده است و اگر مسئولین و بالاخص نمایندگان مجلس در این خصوص بخواهند محلی و منطقه ای بیندیشند بحران بزرگ آب در انتظار ما خواهد بود.

متاسفانه دیدگاه بسیاری از نمایندگان مجلس و در رده های پایین تر در حد استانداران و فرمانداران به مقوله آب و کشاورزی کاملا بومی و محلی است که این امر چندین سال است زنگ خطر بزرگ را به صدا در آورده است.

اگر بزرگان در سطح جهانی جنگ جهانی بعدی را به جنگ بر سر منابع آب شیرین نسبت می دهند معنی اش آن است که نباید با دیدگاههای کوچک و زودگذر باعث شویم بشکه های باروت در خانه های خود جمع کنیم که با تلنگر، انفجاری بزرگ رخ دهد.واژه ” آب مجازی” که دو بار تاکنون خانم دکتر ابتکار در این یک ماه به آن پرداخته اند موضوعی بسیار مهم و حیاتی است که اصلا نباید به راحتی از کنار آن گذشت.

شاید اگر بخواهم از واژه ضروری بودن انقلاب بزرگ در تغییر نگرش به کشاورزی کشورمان استفاده نمایم به گزافه سخن نگفته ام.شاید برعکس آنچه که برخی از مسئولین و عوام فکر می کنند اصلا دلیلی ندارد در تولید بسیاری از محصولات کشاورزی خودکفا شویم.بالاخص در استانهایی که مشکل تامین آب داریم عاقلانه ترین روش واردات محصولات کشاورزی است تا این تعادل به صئرت نسبی برقرار شود.

اینجانب متخصص امور کشاورزی نیستم ولی به عنوان فردی که در مقطع دکتری مدیریت محیط زیست در حال کسب علم هستم اکیدا اعتقاد دارم در بحث آب و کشاورزی نیاز جدی به تغییر نگرش و به تبع آن تغییر سیاستهای قانونی موجود در کشور هستیم تا بتوانیم اکوسیستم شکننده کشورمان را نجات دهیم در غیر اینصورت به خشم طبیعت دچار خواهیم شد.

* دانشجوی دکتری مدیریت محیط زیست و بنیانگذار اولین تشکل زیست محیطی دانشجویی کشور