نگاه شما: آيا زمان اجراي اقتصاد اسلامي نشده؟

در آیات و احادیث اصطلاحاتی هست که حکایت از توجه اسلام به امور مالی افراد و جامعه اسلامی دارد؛ خمس، زکات، دیه، صدقه، فطریه، مهریه، قرض‌الحسنه، ارث، نفقه، بیع، ربا، جعاله، مضاربه، مزارعه، مساقات، اجاره، رهن، ودیعه، ضمان، وقف، وصیت، مواسات و...
هرچند بعضی از این اصطلاحات در زندگی روزمره ما مطرح و مورد توجه هست اما در برنامه‌ریزی کلان زندگی فردی و اجتماعی اثر مثبت و مستمر به چشم نمی‌آید و به قولی، فرهنگ سازی و سیستماتیک نشده است.

هر کدام از این اصطلاحات در آیات و احادیث و به دنبال آن‌ها در احکام شرعی رساله‌های عملیه، دارای شرایط و نکات ظریفی است که نشان از دقت و اجرایی بودن آن دارد و این در حالی است که ما به جای سیستم دقیق و کاربردی آن‌ها از الگو‌های وارداتی استفاده می‌کنیم؛ از جمله این که به جای اجرای سیستم خمس و زکات از سیستم مالیات بر درآمد با همه ناکارآمدیش استفاده می‌کنیم و به جای استفاده از سیستم تزریقی صدقه از برنامه نا‌متعادل یارانه و سوبسید و نیز از سیستم‌های معامله‌ای متعدد و کاربردی تجاری مضاربه و جعاله و... از تعاملات با بهره زیاد که شایبه ربا نیز در آن است بهره می‌گیریم.

توجه کلی به احکام اسلامی نشان از منعطف بودن این احکام در تناسب با موقعیت‌های فردی و اجتماعی و همچنین قابل انطباق با شرایط عرفی و قوانین اجتماعی گوناگون است و همین انعطاف هست که این احکام را کاربردی و در جهت رفع مشکلات کلی و جزیی چه فردی و چه اجتماعی در همه زمان‌ها اجرایی می‌نماید.

وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْء فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامى وَ الْمَساکِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ کُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ وَ اللّهُ عَلى کُلِّ شَیْء قَدِیر

آگاه باشید آنچه خداوند به شما غنیمت و روزى دهد، پس به درستى که یک پنجم آن براى خدا و رسول و بستگان او و براى یتیمان و مستمندان و درماندگان در سفر است، اگر شما به خداى تعالى و آنچه بر بنده‌اش فرستاده ایمان آورده‌اید.

فقه شیعه که در کنار آیات و احادیث از اجتهاد و عقل نیز بهره می‌برد، کاربردی‌تر شدن این احکام را بیشتر کرده و به این انعطاف پذیری در جهت اصلاح و پیشبرد نیازهای انسانی در شرایط گوناگون کمک می‌نماید.

امروزه نظام‌های اقتصادی غیر اسلامی که برگرفته از اعتقادات غیر دینی‌اند با تجربیات متنوع و متعدد در مسیر پرچالش و بن بست‌های حل ناشدنی و متکی بر عقلانیت مادی از ادامه مسیر بازمانده و ناتوانی خود را روز به روز بیشتر نمایانده‌اند و در این وانفسای حیرانی و سرگردانیشان، ما نیز با این همه اصالت و پویایی در احکام دینی، دنباله رو پای در گل ماندگانیم!

این ناشکری و ناسپاسی و بی‌تقوایی نیست؟

اینکه امروزه ما برخی از این احکام را اسمی و ناقص مورد استفاده قرار می‌دهیم، خود نوعی بد جلوه دادن و ناکارامد کردن در افکار عمومی است، برای جلب مردم به قرض‌الحسنه باید جوایز سرسام آور تدارک دید! و مهریه که در احکام اسلامی به عنوان یک منبع درآمد برای زنان (چون با توجه به مأموریت‌های مهم خانوادگی امکان کمتری پیدا خواهند کرد تا در زندگی اقدام کنند) در جامعه پیش‌‌بینی شده که استقلال نسبی را برای آنان در نظر گرفته، اما امروزه به معضلی برای در بند کشیدن مرد چه در خانه و چه در زندان تبدیل شده و غیر قابل دسترسی برای زنان!

مهریه یعنی با شروع زندگی، ‌زن استقلال مالی پیدا کند و چون عندالمطالبه است باید در توان آنی مرد برای پرداخت باشد. زن در استفاده از این سرمایه آزاد است، می‌تواند آن را مصرف کند یا سرمایه گذاری و تجارت انجام دهد. از طرفی با وجود این سرمایه، مرد همچنان به پرداخت نفقه و برآوردن نیازهای زن در حد متعارف، نه دست‌کم نیاز مکلف است و... اما امروزه در باور‌ها و فرهنگ عمومی ما چه بر سر این حکم اقتصادی پویا آمده است؟

باید توجه داشت این موارد هر کدام از طرفی حلقه مستقلی هستند با اهداف مشخص، ولی از سوی دیگر، زنجیره‌ای بهم پیوسته برای برآوردن نیازهای کلی اجتماعی‌اند. استفاده از سیستم صدقه بدون اجرای درست و فراگیر خمس و زکات و یا بالعکس، قطعا پاسخگو نخواهد بود و یا قرض الحسنه بدون اجرای احکام تجاری دیگر به فراموشی سپرده خواهد شد. آیا ارث، نفقه، مهریه از زنجیرهای ناگسستنی تحکیم خانواده نیست؟

فعالیت اقتصادی برای تأمین معاش و نیازهای فردی بر اساس صداقت و تفکر همزیستی مسالمت آمیز و اعتقاد به معاد با تأکید بر محاسبه، در اقتصاد اسلامی، روحیه همکاری اجتماعی را افزایش می‌دهد و انسان را یک انسان تلاشگر، قانع، مبتکر، نوع دوست، برنامه محور، دورنگر، منصف، دقیق، ظریف و.... تربیت می‌کند.

پیش‌بینی مجازات‌های اقتصادی برای تلطیف کردن فضای جامعه و فرهنگ سازی مناسب برای غفلت زدایی و شفاف سازی، از ویژگی‌های منحصر بفرد قوانین اسلامی است.

مگر نمی‌خواهیم جامعه‌ای منتظر ظهور داشته باشیم؟ چرا از این آماده‌سازی توسط خمس غافلیم؟ مگر نه اینکه بخشی از خمس متعلق به معصوم (ع) است و باید صرف هزینه‌های خاص شود و در فرهنگ عمومی پرداخت خمس به «سهم امام» مشهور است و متدینین بر این باورند که با پرداخت خمس به امام عصر (عج) عرض ارادت می‌کنند؟ چرا این فرهنگ ترویج نمی‌شود؟
مگر نه این که: انسان باید زکات را به قصد قربت ‏یعنى براى انجام فرمان خداوند عالم بدهد (رساله امام ١٩۵٧). آیا این قصد قربت در تربیت جامعه به رعایت هنجار‌ها کمک نمی‌کند؟

در این روایت که بیشتر برای موضوع ولایت استفاده می‌شود، می‌بینیم که زکات نیز یکی از ارکان و پایه‌های اسلام ذکر شده! ابو حمزه ثمالى از امام باقر (ع) نقل مى‏کند که فرمود: اسلام بر پنج پایه استوار است: بر پا داشتن نماز و دادن زکات‏ و حجّ خانه خدا و روزه گرفتن در ماه رمضان و ولایت ما اهل بیت. خدا در چهار تا از آن‌ها رخصت داده ولى در ولایت رخصت نداده است، هر کس مالى ندارد زکات‏ بر وى واجب نیست و هر کس که نزد او مالى نباشد حج بر وى واجب نیست و هر کس مریض باشد نماز را نشسته مى‏خواند، روزه رمضان را مى‏خورد، ولى انسان چه سالم باشد چه مریض و چه مالدار باشد و چه بى‏مال، ولایت بر او لازم و واجب است. الخصال / ترجمه جعفرى؛ ج‏۱؛ ص۴۰۵

آیا دومین رکن بودن زکات جای تامل و پیگیری ندارد؟

اینکه در شرایط صداقت و تقوا، این آیه زکات را نیز برمی شمارد، مسئولیت ما را برنمی انگیزد؟

لَّیْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَکُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَـکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَالسَّآئِلِینَ وَفِی الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلاةَ وَآتَى الزَّکَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِینَ الْبَأْسِ أُولَـئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَأُولَـئِکَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

نیکى آن نیست که روى خود به جانب مشرق و مغرب کنید، بلکه نیکوکار کسى است که به خدا و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب خدا و پیامبران ایمان آورد و مال خود را، با آنکه دوستش دارد، به خویشاوندان و یتیمان و درماندگان و مسافران و گدایان و دربندماندگان ببخشد و نماز بگزارد و زکات بدهد و نیز کسانى هستند که چون عهدى مى‏بندند، بدان وفا مى‏کنند و آنان که در بینوایى و بیمارى و به هنگام جنگ صبر مى‏کنند، اینان راستگویان و پرهیزگارانند.

توجه به زکات در کنار نماز در بیشتر آیات و روایات علاوه بر اینکه اهمیت این مهم را می‌رساند قطعا نگاهی به تأثیرگذاری در جایگاه اعتقادی افراد جامعه اسلامی خواهد بود. امیرالمؤمنین (ع) فرمودند که: از فقر به خداوند پناه ببرید که باعث عقب ماندگی و نارسایی در امور دینی و موجب پریشانی عقل و نارسایی فکر است. وسایل الشیعه، ج ۱۲، ص ۶-‌ ۸.

و راهکار این پناه بردن را از امام صادق ـ‌علیه السلام ـ بشنویم که فرمودند: «إنَّما وُضِعَتُ الزَّکاةُ اختباراً للأغنیاءِ و معُونةً للفقراءِ ولو أنَّ النّاسَ أدُّوا زکاةَ اموالهم مابقی مسلمٌ فقیراً محتاجاً؛ زکات واجب شده است تا اینکه ثروتمندان مورد آزمایش قرار گیرند و نیاز مستمندان تأمین شود و اگر همه صاحبان ثروت زکات مالشان را پرداخت ‌کنند، هیچ فقیر و نیازمندی درنمی‌ماند». وسائل الشیعه، ج۶، ص۴

همان خداوندی که در آغاز جزء دوازدهم قرآن متعهد شده، هیچ جنبنده‌ای را روی زمین بدون روزی نگذارد، دستور داده که: خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِم بِهَا وَصَلِّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلاَتَکَ سَکَنٌ لَّهُمْ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ سوره: التوبة آیه: ۱۰۳

فرستنده: فرامرز (علي) طهماسبي