تقبیح امتیازدهی شاه هند توسط کریمخان

سرویس اقتصادی ـ تاریخ معاصر ایران و همچنین تاریخ قاجاریه، آکنده است از امتیازدهی‌های فراوان دولتمردان وابسته ایرانی به کشور‌های بیگانه به ویژه انگلستان؛ اما جالب است بدانیم سه قرن پیش در کشور ما حاکمانی بودند که نه تنها به بیگانگان امتیاز نمی‌دادند بلکه همسایگان را بابت چنین اقداماتی شماتت می‌کردند.

به گزارش «تابناک»، در سوم دی ماه سال 1144 هجری شمسی همزمان با 24 دسامبر سال 1765 ميلادي، یعنی 246 سال قبل كريم‌خان زند رئيس وقت كشور ايران* در دفتر كار خود در شيراز (که امروز با نام ارگ کریم‌خانی به موزه تبدیل شده است) از کاتب خود می‌خواهد كه نامه‌اي به «شاه عالم» امپراتور هند بنويسد و اين اقدام او را كه به انگليسي‌ها امتياز و اختيار داده است، تقبيح و محكوم كند.

در این نامه کریم‌خان تأکید شده که: اجازه داد و ستد در بندر؛ بله، ولي امتياز و اختيار؛ نه.

كريمخان به کاتب تأكيد كرده بود كه نامه همان روز بايد به مهر و امضاي او برسد و فرستاده شود. گفته می‌شود در آن روز، كريم خان خشمگين به نظر مي‌آمد، كه در او اين حالت به ندرت ديده مي‌شد.

«شاه عالم» امپراتور وقت هند به كمپاني هند شرقي انگلستان در منطقه بنگال اختيارات ديواني (اداري ــ حكومتي) و امتياز كشت خشخاش و توليد ترياك و حقوق ديگر داده بود. كريم خان كه نظر به گسترش بازرگاني خارجي داشت، دو سال پيش از آن (سال 1763 ) به بازرگانان انگلبسي اجازه داده بود، در بوشهر به كار داد و ستد مال التجاره بپردازند.

جالب اینجاست که همین امتیازات بلکه بدتر و بیشتر از آنها در دوره حاکمان ایرانی پس از کریم‌خان بارها به انگلیس و روس داده و کمتر با اعتراض سیاسیون روبه‌رو شد.

شاید در همین راستا بتوان پی برد که تا چه میزان افول سلسله زندیه و روی کار آمدن قاجارها برای دولت‌های خارجی و استعمارگری چون روس و انگلیس مفید بوده تا اندازه‌ای که برخی تئوری احتمال دخالت عوامل انگلسان در پیروزی آقا محمد خان قاجار بر لطفعلی خان زند را جدی و قوی می‌دانند.

براي كريم خان «خليج فارس » در اولويت قرار داشت

كريم خان كه از سال 1749 تا 1779 بدون اين كه اجازه دهد عنوان شاه بر او بگذارند بر ايران حكومت كرد براي خليج فارس و جزاير آن و امور مربوط، اولويت قایل بود. وي اخراج هلندي‌ها به سركردگي «كتيپ‌هاوزن» از خارك، به زنجير كشيدن شيخ سلمان بني كعب، تصرف بصره در سال‌هاي 1773 و 1775 و ... را در همين راستا انجام داد.

كريم خان با اين كه قول امضاي يك پيمان امنيت مشترك با روسيه را به اين دولت داده بود، از تنظيم پيمان شانه خالي كرد، زيرا مي‌ترسيد كه پس از مرگ او، روس‌ها از مفاد پيمان سوءاستفاده كنند.

كريم خان يكي از سرداران نادرشاه و از طايفه زند قبيله «لر ــ بختياري» بود، در پي قتل نادر در توطئه دهم ژوئن سال 1747 در فتح آباد قوچان، با يك رشته جنگ با خوانینی و سردارانی كه قصد تجزيه وطن را داشتند و جانفشاني‌هاي ديگر، مانع اين عمل شد و يكپارچگي ايران را حفظ كرد و سپس دست به آباداني فراوان زد. وي هيچ يك از مغلوبان را مجازات نكرد و دشمناني را كه در جنگ مقتول مي‌شدند با تشريفات رسمي و عزاداري كامل به خاك مي‌سپرد.

* کریم‌خان نخستین مقام عالی تاریخ ایران بود که خود را شاه نخواند و عملا سمت شاهی را در دوره حکومت خود حذف کرد، او خود را وکیل الرعایا می‌خواند و به این ترتیب، کریم‌خان نخستین وکیل مردم در عرصه سیاست نیز بوده است.