حلقه نامرئی باعث برکناری متکی شد
"منوچهر متکی" یکی از کم حاشیهترین و به اصطلاحی «وزینترین» وزرای دولت احمدینژاد، در حالی که برای رساندن پیام رئیسجمهور به دولت سنگال، در مأموریت به سر میبرد، از وزارت امور خارجه عزل شد. اتفاقی بیسابقه در سیاست خارجی کشور که به عقیده بسیاری، «مثل خیلی از کارهای رئیسجمهور، بیسابقه بوده است.»
زمزمه اختلافات بین رئیس دولت و بالاترین مقام سیاست خارجی کشور، البته از مدتها قبل به گوش میرسید؛ شاید حتی از زمان دولت نهم. اما متکی به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران، به پشتوانه حامیان قدرتمندش توانسته بود همچنان سمت خود را حفظ کند.
اما این اختلاف نظر، اخیراً و پس از انتصاب نمایندگان ویژه رئیسجمهور در مناطق مختلف جهان شدت گرفت. نمایندگانی که اغلب آنان را حلقه نزدیکان و مشاوران احمدینژاد تشکیل میدادند و در حوزه سیاست خارجی کشورمان، نوعی موازیکاری با مجموعه وزارتخارجه محسوب میشد.
این حرکت احمدینژاد، علاوه بر انتقادات و واکنشهای منفی بسیار، اعتراض وزیر امور خارجه را نیز به همراه داشت. در نهایت، ماجرا با تذکر رهبری به رئیسجمهور و تقلیل سمت این نمایندگان به مشاوران ویژه فیصله یافت، یا دست کم بسیاری فکر میکردند اینطور بوده است! اما اقدام اخیر احمدینژاد در عزل متکی، آن هم در حالی که در ماموریت به سر میبرد، نشان داد که رئیسجمهور، ماجرا را فراموش نکرده و به قول عدهای، «در فرصت مناسب، تلافی کرده است». آن هم در شرایطی که کشور به دلیل ایام عزاداری امام حسین(ع) در حالت نیمه تعطیل به سر میبرد و مجال واکنش برای اهالی این حوزه فراهم نبود.
البته موافقان و مخالفان این اقدام، همگی معتقدند که عزل و نصب وزرا، از اختیارات رئیسجمهور است و حتی به گفته معاون رئیسجمهور، ممکن است این حکم با اطلاع و هماهنگی با شخص متکی صادر شده باشد. آنچه انتقاد و سرزنش عده بسیاری از صاحبنظران را برانگیخته، شکل و نحوه ابلاغ این تصمیم بوده، آن هم در شرایطی که منوچهر متکی به عنوان بالاترین مقام سیاست خارجی و به نمایندگی از کشورمان، در ماموریتی دولتی به سر میبرده است.
نصرالله ترابی قهفرخی نیز یکی از منتقدان سرسخت این اتفاق است که در این خصوص با هفته نامه زردکوه سخن گفته است.
وکیل مردم شهرکرد در بهارستان، ضمن اعتراض شدیداللحن به اقدام رئیسجمهور، این کار را در ادامه «اقدامات ایشان برای بهت زده کردن دنیا و کشور» میداند و معتقد است: «اگر یک مقام مسئول، به اتکای مسئولیتی که امانت مردم نزد اوست، فکر کند میتواند هر کاری انجام دهد، این ضرر کشور و لطمه به آبروی جمهوری اسلامی در عرصه سیاست خارجی را به دنبال خواهد داشت»
اگر بخواهیم مستقیم سراغ اصل مطلب برویم، برکناری آقای متکی از وزارت امور خارجه را ناشی از چه میدانید؟
فکر میکنم از زمانی که احمدینژاد، برای آقایان مشایی و بقایی و افراد دیگر احکامی صادر کرد و ایشان را به عنوان نمایندگان ویژه رئیسجمهور در سیاست خارجی تعیین کرد و تذکری که رهبری در این زمینه به وی داد، این قضیه شروع شد. چون ایشان این مسئله را که وزارت خارجه مسئول هماهنگی سیاستهای خارجی کشور باشد، قبول نداشت و این اتفاقی که هفته گذشته شاهد آن بودیم، واکنشی به همان تذکر رهبری است.
اگر چنین است، چرا رئیسجمهور در همان زمان، وزیر امور خارجه را برکنار نکرد؟
چون ایشان میخواست به برخی آقایان نشان بدهد که من هر کاری بخواهم، میکنم. این حرکت هفته گذشته وی، هم یک قدرتنمایی بود و هم کاری فراتر از عرف دیپلماتیک. البته این طبق رویه رئیسجمهور است؛ چرا که ایشان دوست دارد کارهای پر سر و صدا و خارج از عرف انجام دهد و دنبال ایجاد ثبات و آرامش نیست. او میخواهد هر از گاهی نظر دنیا و داخل به ایشان جلب شود و تبعات آن اقدام خیلی مهم نیست.
یعنی به نظر شما، این اختلاف چندان ریشهدار نبوده و صرفاً به انتصاب نمایندگان ویژه و تذکر رهبری برمیگردد؟
خیر. به نظرم ایشان از همان اول با آقای متکی مشکل داشت و شاید نمیخواست ایشان را به عنوان وزیرمعرفی کند، اما تحت فشارهای بالاتر مجبور به این کار شد. اما ابلاغیههای تعیین نمایندگان ویژه، یکی از مواردی بود که نشانگر ناهماهنگی در بحث سیاست خارجی بود. علیرغم اینکه دولت تأکید میکند که ما در سیاست خارجی خود، فعال و پرجنب و جوش هستیم، این اتفاق در این برهه حساس نشان داد که این حرفها، شعاری بیش نبوده است.
و نتیجه این اختلافات، اتفاقی بود که هفته گذشته افتاد؟
دقیقا. نتیجه همه این اختلافات، برکناری غیرمنتظره و شگفت انگیز متکی بود. کاری که در عرف دیپلماتیک و به ویژه در کشور ما سابقه ندارد که یک وزیر خارجه را در حالی که در یک ماموریت دولتی است، برکنار کنند. این رخداد، یکی از نوادر صحنه دیپلماسی کشور بوده است.
در حوزه انتخابیه شما، واکنش مردم نسبت به این اتفاق چه بوده است؟
از آنجا که کسی نسبت به این موضوع پاسخگو نبوده، همه مردم نسبت به آن موضع گرفتهاند و از این اتفاق ناراضی بودهاند. بیشتر از همه، این سؤال برایشان مطرح بود که چرا این اتفاق، الان و آن هم به این شکل باید بیفتد.
نظر مجلس راجع به آقای متکی چه بوده است؟
مجلس آقای متکی را به عنوان یک فرد باسابقه دیپلماتیک و دارای سابقه حضور در مجلس و یک عنصر پایدار سیاسی که سکان دیپلماسی کشور را دارد، قبول داشت. ایشان جزو معدود وزرایی بود که رأی نسبتا بالایی هم از مجلس گرفت. این نشان میدهد که مجلس با وجود انتقاداتی که به سیاست خارجی دارد، اما در مجموع عملکرد آقای متکی را - صرفنظر از دخالتهایی که روی کار ایشان تأثیر میگذاشت، قبول داشت. بارها نقل میشد که شخص آقای متکی هم از سیاست خارجی دولت نگران است، اما ایشان زیاد اختلافات را بروز نمیداد. اما همین که ایشان در جلسه تودیع و معارفه حاضر نشد، نشان میدهد که اختلاف و شکاف بین ایشان و احمدینژاد زیاد بوده است.
حدس میزنید چه کسی به عنوان جایگزین ایشان معرفی شود؟ آیا آقای صالحی به عنوان وزیر به مجلس معرفی میشود؟
تکلیف جانشین ایشان هنوز مشخص نیست، اما بعید است آقای صالحی به عنوان وزیر معرفی شود. چون ایشان بیشتر در بحث انرژی هستهای فعال بوده و چندان سابقهای در وزارت خارجه ندارد، در حالی که این حوزه، حساسیت خاصی برای کشور دارد.
عکسالعمل نمایندگان نسبت به وزیر بعدی خارجه چه خواهد بود؟
طبیعتا مجلس نسبت به این عملکرد احمدینژاد، واکنش نشان میدهد و به راحتی به وزیر بعدی او رأی نخواهد داد، مگر اینکه آدم کارکشتهای باشد و جای هیچ حرفی درباره او باقی نماند.
با توجه به اینکه اخیراً درباره احتمال سؤال نمایندگان از رئیسجمهور، صحبتهایی مطرح شده بود، فکر میکنید این قضیه، امکان پرسش از احمدینژاد را تشدید خواهد کرد؟
احتمال دارد نمایندگان از رئیسجمهور در این باره سؤال کنند و این قضیه، امکان سؤال از وی را زیاد کرده است. چون این سؤالی است که نمایندگان و جامعه منتظر جواب آن هستند. همه در حوزه انتخابیه از ما درباره علت این اتفاق میپرسیدند و علامت سؤال بزرگی در بین افکار عمومی وجود داشت. وقتی جریاناتی مثل کیهان از قضیه ناراحت شوند، یعنی موضوع خیلی حاد بوده است.
اصولا انتقاد شما نسبت به این حرکت رئیسجمهور، راجع به کلیت آن است یا شکل طرح آن؟
در عرصه دیپلماسی بینالمللی، این حرکت، کار خلاف عرفی بود و جایگاه و شأن و آبروی نظام، به شدت زیر سؤال رفت. بهتر بود احمدینژاد صبر میکرد تا متکی از سفر بیاید و عاشورا و تاسوعا بگذرد و بعد این حکم را صادر کند. چرا که فارغ از اختلافنظرات این دو، بحث کشور و آبروی ایران مطرح است و هرچه هم که بین ایشان رخ داده بود، متکی نماینده جمهوری اسلامی و در سفر کاری بود و معنی نداشت که ایشان در حین ماموریت برای کشور، برکنار شود.
تأثیر این اتفاق بر سیاست خارجی ایران را چگونه میبینید؟
ببینید، اصولاً طرفهای مذاکره هستهای، طرف مقابل خود را محک میزنند و اقتدار دیپلماسی آن را بررسی میکنند. در نتیجه این موضوع قطعاً بر اقتدار ما در این مذاکرات و سایر مسائل سیاست خارجی، تأثیر منفی میگذارد؛ چرا که این کشورها و گروه 1+ 5 از این پس فکر میکنند که گفتوگو با هر نماینده جمهوری اسلامی اثر ندارد، چون کشور ما در حوزه سیاست خارجی بیثبات است و ممکن است همین فردا، حتی بالاترین مقام سیاست خارجیمان هم برکنار شود.
موازیکاری نهادها و اشخاص مختلف در حوزه سیاست خارجی، تا چه حد باعث بروز این مسئله شده است؟
قطعاً نقش عمدهای در برکناری متکی داشته، چون ایشان به موازیکاری اعتراض داشتند و معتقد بودند سیاست خارجی باید یکپارچه باشد. اینکه ایشان به عنوان وزیر امور خارجه، در جریان مذاکرات هستهای و مسائل دیگر نباشد و هر حوزه برای خود مسئولی داشته باشد، درست نیست. یکپارچگی و وحدت رویه، از ضروریات سیاست خارجی است و اگر نمایندگانی هم برای مناطق مختلف جهان در نظر گرفته میشود، حتماً باید از سوی وزیر معرفی شوند تا پشتوانه سیاسی لازم را در عرصه دیپلماتیک داشته باشند. حتی در سیاست داخلی هم اگر قرار باشد هر وزارتخانه برای خود تشکیلاتی راه بیندازد، درست نیست و موازیکاری با وزارت کشور محسوب میشود.
به نظر شما، نمایندگان مذکور اگر کار خود را شروع میکردند، میتوانستند مستقل از وزارت امور خارجه فعالیت کنند؟
قطعاً چنین چیزی امکانپذیر نبود. چون کشورهای دیگر، وزارت خارجه را به رسمیت میشناسند و با سفارتها سر و کار دارند. سفارتها هم با وزیر خارجه سر و کار دارند و هماهنگی در امور خارجی، مسئلهای بسیار مهم است.
گزینههای بعدی رئیسجمهور برای تصدی این سمت را چگونه ارزیابی میکنید؟
ممکن است احمدینژاد خیلیها را بخواهد معرفی کند، اما چون مجلس باید آنها را تأیید کند، او گزینههای زیادی ندارد. شاید بخواهد نزدیکان خود را معرفی کند، اما به این راحتی نمیتواند از مجلس برای کسانی که مد نظرش هستند، رأی اعتماد بگیرد.
شایعاتی وجود دارد درباره اینکه اختلاف نظر بین رئیس دفتر رئیسجمهور و وزیر امور خارجه، در این برکناری بیتأثیر نبوده است. به نظر شما این موضوع تا چه حد صحت دارد؟
طبیعتا سیستمی که مشایی و مجموعه مشاوران احمدینژاد در همه زمینهها حرف اول و آخر را بزنند و اتاق فکر غیررسمی ایشان، تعیینکننده تکلیف همه وزارتخانهها باشد، باعث میشود هرکس خلاف این جریان حرکت کند، چه اصولگرا یا متعلق به هر جریان دیگری، در این گردونه نتواند مسئولیت داشته باشد. نمونههایش را هم در دورههای قبل دیدیم، مثل وزیر اطلاعات، وزیر ارشاد و... که چندان از حلقه نزدیکان درجه اول و نامرئی تبعیت نمیکردند و برکنار شدند. متکی شاید چون از حمایتهای دیگری برخوردار بود، دیرتر برکنار شد، اما بالاخره این آتش دامان او را هم گرفت.
و این روند تا کی قرار است ادامه یابد؟
این اتفاق نشان میدهد که ما همچنان نیاز داریم که در اداره کشور به این موضوع بیندیشیم که کشور مال مردم است و مسئولیتها امانت است و باید در جهت شایستهسالاری از اختیارات خود استفاده کنیم. ما منع قانونی و بالاتر از آن، منع شرعی و اخلاقی داریم و نمیتوانیم آبروی افراد را به هر شکلی ببریم. چون قدرت در دست ماست، نباید به خودمان اجازه بدهیم که بر مبنای سلیقه و اینکه از چه کسی خوشمان میآید یا چه کسی با ما هماهنگ است، عزل و نصب کنیم. هماهنگکننده همه، قانون است و همه باید آن را رعایت کنند. چون اگر امور، متکی به فرد شود، ضرر کشور را به دنبال دارد.
