حق پخش پيشکش؛ التماس کن، آنتن بگير

در کشورهايي که در فوتبال جهان پيشرو هستند، حقوق پخش تلويزيوني مسابقات يکي از اصلي‌ترين منابع درآمد فدراسيون‌ها و باشگاه‌ها محسوب مي‌شود. در واقع «محصول ورزشي» که مسابقه در يک ليگ يا تورنمنت است، پايه و اساس «نمايش تلويزيوني» است.

به نوشته گل؛ فوتبال در اين کشورها يک محرک کليدي بينندگان تلويزيوني است و تلويزيون نيز در سوي مقابل، عامل کليدي درآمد در فوتبال است. به عنوان نمونه در فصل 2005-2004 ليگ قهرمانان اروپا، هر هفته حدود 320 ميليون بيننده اين رقابت‌ها را تماشا کردند و در فصل 2004-2003‌، 79درصد کل درآمد 883 ميليون فرانک سوييس حاصل از اين تورنمنت، از محل فروش حقوق پخش به دست آمد.اما نحوه بازاريابي و فروش اين حقوق در کشورهاي مختلف متفاوت است.

در برخي از کشورها حقوق پخش تلويزيوني به صورت متمرکز فروخته مي‌شود و برگزارکننده ليگ يا تورنمنت درآمد حاصله را براساس معيارهايي ميان اعضاي خود توزيع مي‌کنند. اما در بازاريابي غيرمتمرکز اين حقوق، هر باشگاه خودش حقوق پخش مسابقاتش را بايد بفروشد.

در اين کشورها در مورد اينکه اين حقوق به شبکه‌هاي عمومي و آ‌زاد (free TV) يا شبکه‌هاي پولي (pay TV) فروخته شود نيز سياست‌هاي متفاوتي وجود دارد. هر کدام از اين روش‌ها مزايا و معايبي دارد که در نگاه‌مان به نحوه فروش حقوق پخش تلويزيوني در پنج ليگ بزرگ فوتبال جهان يعني انگليس،‌ اسپانيا، ايتاليا، آلمان و فرانسه و همچنين دو کشور ترکيه و ژاپن آنها را مورد بررسي قرار مي‌دهيم.


انگليس

ليگ برتر انگليس از محل فروش حقوق تلويزيوني سالانه 3/1 ميليارد يورو درآمد کسب مي‌کند. در انگليس فروش حقوق پخش به صورت متمرکز صورت مي‌گيرد. مخالفين بازاريابي متمرکز همواره درآمد بالاتر براي باشگاه‌ها را به عنوان دليل اصلي برتري بازاريابي غيرمتمرکز مطرح مي‌کنند. اما ليگ‌برتر انگليس با وجود فروش متمرکز، بالاترين درآمد را در جهان دارد. شبکه پولي bsky B براي خريداري حق پخش مستقيم 92 بازي ليگ‌برتر، 580 ميليون يورو در هر فصل پرداخت مي‌کند. اين شبکه به رغم بازار کوچکتر نسبت به برخي از رقبايش، 5/8 ميليون مشتري دارد که تعداد قابل توجهي به شمار مي‌آيد.انگليس در فروش حقوق پخش تلويزيوني در خارج نيز پيشرو است. ليگ برتر حقوق پخش مسابقات را در خارج از بريتانيا براي سه سال به مبلغ 825 ميليون يورو فروخته است، که سهم هر باشگاه از اين محل تا سال 2010 سالانه حدود 60 ميليون يورو مي‌شود. يکي از دلايل اينکه هر هفته ليگ برتر در شش ساعت متفاوت برگزار مي‌شود، توجه به پخش بازي‌ها در کشورهاي مختلف به خصوص در شرق دور است. يکي از علت‌هايي که ليگ برتر انگليس درآمد بسيار بالايي از محل فروش حقوق پخش تلويزيوني کسب مي‌کند، فروش انحصاري به شبکه‌اي پولي است. در واقع بازي‌هاي ليگ‌برتر تازه از ساعت 22 روز شنبه در شبکه‌هاي عمومي قابل ديدن است. اين به شبکه bskyB اين امکان را مي‌دهد که مشتريان بيشتري را جذب کند.


آلمان

بوندس ليگا نيز حقوق پخش تلويزيوني مسابقات خود را به صورت متمرکز مي‌فروشد و سازمان ليگ آلمان که برگزار کننده بوندس ليگاي اول و دوم است. اين درآمد را ميان 36 باشگاه دو ليگ توزيع مي‌کند. تفاوت عمده بوندس ليگا با ليگ‌برتر انگليس در فروش بازي‌ها به شبکه‌هاي پولي و عمومي است. سازمان ليگ آلمان، حق پخش مستقيم دو بازي در فصل به علاوه پخش خلاصه بازي‌ها تنها يک ساعت و نيم پس از پايان مسابقات روز شنبه را به شبکه عمومي ARD مي‌فروشد. اين باعث مي‌شود که شبکه پولي premiere در آلمان با 80 ميليون نفر جمعيت، تنها چهار ميليون مشتري داشته باشد. به همين خاطر هم تنها حدود 280 ميليون يورو براي خريداري اين حقوق مي‌پردازد. در مجموع 11/749 ساعت از مسابقات بوندس‌ليگا در شبکه‌هاي عمومي پخش مي‌شود. اين ميزان در قياس با ليگ‌برتر انگليس (40/134ساعت) بسيار زياد است.بوندس‌ ليگا در هر هفته در سه روز و سه زمان متفاوت برگزار مي‌شود. فروش حقوق پخش تلويزيوني مسابقات بوندس‌ليگا در کشورهاي خارجي يک پانزدهم ليگ‌برتر انگليس است. کل درآمد بوندس‌ليگا از محل فروش حقوق پخش تلويزيوني در حال حاضر 420 ميليون يورو است که حدود 29 درصد درآمد کل را تشکيل مي‌دهد در عوض پخش مسابقات در شبکه‌هاي عمومي به فروش حقوق پخش مستقيم بازي‌ها به شبکه‌هاي پولي، از سال 2010 ديگر نه به صورت غيرمتمرکز و به وسيله خود باشگاه‌ها، بلکه متمرکز و از طريق سازمان ليگ صورت بگيرد. از سال 2010 درآمدهاي حاصل از فروش حقوق پخش تلويزيوني بنا بر سه معيار توزيع مي‌شود. 40 درصد کل درآمد به طور برابر ميان همه باشگاه‌ها توزيع مي‌شود، 30 درصد براساس اهميت ورزشي (10درصد از روي موفقيت‌هاي تاريخي،‌15 درصد با توجه به رده‌بندي پنج سال گذشته و پنج درصد براساس رتبه در جدول فصل گذشته)، 30 درصد باقيمانده نيز براساس پتانسيل تماشاچي توزيع خواهد شد.

فوتبال حرفه‌اي ايتاليا سال 2010 روي 900 ميليون يورو درآمد از محل فروش حق پخش حساب مي‌کند. يعني 150 ميليون يورو بيشتر از امروز. البته در سيستم جديد، باشگاه‌هاي بزرگ در آمد تلويزيوني کمتري خواهند داشت. در پايان سال 2005، باشگاه يوونتوس تورين (پيش از سقوط اجباري به سري ب)، يک قرارداد تلويزيوني با شبکه «مدياست» براي دو فصل منعقد کرد که برايش سالانه 124 ميليون يورو در برداشت. اما از سال 2010 يووه فقط مي‌تواند روي 87 ميليون يورو حساب کند. اينترميلان نيز از صد ميليون يورو در سال، درآمدش به 79 ميليون يورو کاهش مي‌يابد.

آث ميلان نيز براساس سيستم جديد،‌تنها 77 ميليون يورو دريافت خواهد کرد. در عوض باشگاه‌هاي کوچکتر پايين جدولي، يکي از بزرگ‌ترين دغدغه‌هايشان حل خواهد شد به عنوان مثال، سيه‌نا 21 ميليون يورو دريافت خواهد کرد، ليورنو 23 ميليون و امپولي 24 ميليون يورو، اين مبالغ به مراتب بيشتر از درآمدهاي کنوني اين باشگاه‌هاست. در واقع ايتاليايي‌ها با الگوبرداري از روي مدل انگليسي، قصد دارند با گسترش زماني برنامه بازي‌ها در آمدهاي بيشتري را براي باشگاه‌هاي حرفه‌اي خود ممکن سازند. در حال حاضر هر هفته سري A، پنج زمان مختلف براي بازي‌ها وجود دارد.

دليل قابل رويت بودن بيشتر بازي‌ها، درآمد حاصل از اسپانسرينگ و فروش اقلام تجاري هواداران را در آلمان افزايش داده است. 44درصد درآمد کل ليگ آلمان از اين محل کسب مي‌شود، در حاليکه اين ميزان در انگليس 35 درصد است.در اين اواخر باشگاه‌هاي بزرگ آلمان به ويژه بايرن‌مونيخ خواستار فروش غيرمتمرکز حقوق پخش تلويزيوني مسابقات خود شده‌اند.

درآمد سالانه بايرين مونيخ از اين محل در حال حاضر تنها 25 ميليون يورو است و مديران اين باشگاه‌ مدعي‌اند که در صورتي که خودشان اين حقوق را بفروشند چهار برابر اين مبلغ را به دست مي‌آورند، اما سازمان ليگ آلمان به دليل توزيع عادلانه‌تر و بزرگ‌تر نشدن فاصله ميان باشگاه‌هاي بزرگ و کوچک و همچنين با توجه به ويژگي‌هاي جمعيت شناختي بازار بزرگ آلمان، در برابر اين خواسته باشگاه‌هاي بزرگ مقاومت مي‌کند.


ايتاليا

سري A ايتاليا، از طريق فروش غيرمتمرکز بازي‌ها به وسيله خود باشگاه‌ها، 750 ميليون يورو در سال درآمد دارد. ويژگي بازاريابي نامتمرکز و انفرادي حقوق پخش در ايتاليا اين است که باشگاه‌هاي سري B، از آنجايي که در اين فصل هيچ شبکه‌ تلويزيوني‌ حقوق پخش بازي‌هاي آنها را نخريد، از باشگاه‌هاي سري A حدود 105 ميليون يورو به عنوان يارانه دريافت مي‌کنند، اما اين فروش نامتمرکز در ايتاليا، در سال‌هاي گذشته يک وضعيت شديدا نامتعادل را به وجود آورده که موجب شکل‌گيري يک «جامعه دو طبقه‌اي» شده است.

به همين دليل از فصل 2011-2010 يک تحول بزرگ در ليگ ايتاليا اتفاق مي‌افتد. سال گذشته سري A تصميم گرفت که همانند انگليس، در ايتاليا نيز شنبه‌ها تازه از ساعت 22 بازي‌ها در تلويزيون عمومي قابل ديدن هستند. در کل با 22/197 ساعت پخش مسابقات در تلويزيون عمومي، سريA از اين لحاظ پس از بوندس‌ليگا قرار دارد. در سيستم قبلي 56 درصد درآمد کل باشگاه‌هاي ايتاليايي از محل فروش حقوق پخش تلويزيوني بوده است و 25 درصد نيز از محل اسپانسرينگ و فروش اقلام تجاري، با متمرکز شدن بازاريابي حقوق پخش تلويزيوني، اين درصدها به احتمال زياد به هم نزديک‌تر خواهند شد.


اسپانيا

با لغو بازاريابي نامتمرکز در ايتاليا، اسپانيا از تابستان 2010 تنها بازار فوتبال بزرگ در اروپا خواهد بود که در آن حقوق رسانه‌اي به صورت نامتمرکز توسط خود باشگاه‌ها فروخته خواهد شد. در حال حاضر اين حقوق به دو آژانس Audiovisualsport (شبکه کانال پلوس)Mediapro (شبکه لاسکستا) فروخته شده است.

شرکت کاتالاني «مديا پرو» در حال حاضر با اف‌ث بارسلونا (تا 2013 سالانه 144 ميليون يورو) و رئال مادريد (تا 2013 سالانه 157 ميليون يورو) قرارداد دارد. از سال 2009 نيز 38 باشگاه از 42 باشگاه حاضر در دسته اول و دوم، با «مدياپرو» قرارداد مي‌بندند.

البته ماه‌هاست که ميان اين دو شرکت رقيب دعواست، که بعضا به دادگاه و گاهي نيز به پخش تصاوير سياه کشيده شده است. به خاطر همين هم نشريه اقتصادي «اسپانسرس» نوشته است که به سختي مي‌توان مسير تحول بازار فوتبال و تلويزيون اسپانيا را پيش‌بيني کرد. در لاليگاي اسپانيا، هر هفته در پنج زمان مختلف بازي‌ها برگزار مي‌شوند.

يک بازي را نيز هر شنبه مي‌توان به طور مستقيم در شبکه‌هاي عمومي ديد. در کل 26/113 ساعت از مسابقات لاليگا در تلويزيون عمومي قابل تماشاست. به دليل فروش غيرمتمرکز حقوق پخش تلويزيون،‌51درصد کل درآمد باشگاه‌هاي اسپانيا از فروش حقوق پخش بازي‌ها حاصل مي‌شود و سهم درآمد حاصل از اسپانسرينگ و فروش اقلام تجاري تنها 25 درصد است.


فرانسه

حقوق رسانه‌اي ليگ دسته اول فرانسه نيز به صورت متمرکز توسط سازمان ليگ بازاريابي مي‌شود، اما سياست بازاريابي ليگ فرانسه اين است که ميزان بسيار کمي از بازي‌ها به شبکه‌هاي عمومي تلويزيون فروخته مي‌شود. در فصل 2005-2004 تنها 51/37 ساعت از کل بازي‌ها در تلويزيون عمومي پخش شد. به همين خاطر هم 56 درصد از درآمد کل باشگاه‌ها از همين محل بوده است.

تازه از فصل 2009-2008 ليگ فرانسه تنها براي افرادي که به شبکه‌هاي پولي تلويزيوني، اينترنتي و تلفن همراه صاحب حقوق پخش مسابقات حق عضويت مي‌دهند، قابل مشاهده است. در تلويزيون عمومي تنها يکشنبه‌ها خلاصه‌اي از بازي‌ها پخش خواهد شد.

شبکه‌هاي پولي «کانال پلوس» (بيش از هشت ميليون مشتري) و «اورنج» به خاطر همين حقوق انحصاري‌ که ليگ فرانسه براي آنها تضمين مي‌کند،‌تا سال 2011 هر فصل در مجموع 668 ميليون يورو مي‌پردازند. در خلاصه‌ بازي‌ها که در تلويزيون عمومي پخش مي‌شود، مسابقه‌اي که روز يکشنبه پخش مي‌شود در نظر گرفته نمي‌شود. هر هفته ليگ يک فرانسه در چهار زمان متفاوت برگزار مي‌شود.


ژاپن

«جي ليگ» ژاپن در سال 1993 راه‌اندازي شد و در سال 1999 به سيستم دو دسته‌اي درآمد. دسته برتر، جي- ليگ يک ، 18 باشگاه دارد و جي - ليگ دو 12 باشگاه، در جي- ليگ‌ يک 306 بازي در 34 هفته برگزار مي‌شود و در جي - ليگ دو 264 بازي که در آن 12 تيم هر يک چهار بار با هم بازي مي‌کنند. هر فصل جي- ليگ همانند اغلب ليگ‌هاي شرق آسيا از ماه مارس تا دسامبر برگزار مي‌شود. بازاريابي حقوق پخش بازي‌هاي جي- ليگ ژاپن نيز به صورت متمرکز توسط سازمان ليگ انجام مي‌گيرد حقوق پخش دو دسته با هم فروخته مي‌شود.


ترکيه

«سوپر ليگ» ترکيه نيز حقوق پخش تلويزيوني مسابقاتش را به صورت متمرکز فروخته و ميان باشگاه‌ها توزيع مي‌کند. در ترکيه شبکه پولي «ديجي ترک» حقوق پخش بازي‌ها را سالانه به ازاي 123 ميليون دلار مي‌خرد. 94 ميليون دلار از آن ميان باشگاه‌ها توزيع مي‌شود و 29 ميليون دلار باقيمانده نيز به حساب فدراسيون مي‌رود.

94 ميليون دلار پرداختي به باشگاه‌ها به اين صورت توزيع مي‌شود که هر باشگاه براي شرکت در هر فصل مبلغ 8/1 ميليون دلار دريافت مي‌کند، چهار باشگاه محبوب کشور يعني گالاتاساراي، فنر باغچه، بشيکتاش و ترابوزان اسپور نيز هر يک در هر فصل 3/3 ميليون دلار مي‌گيرند. از حساب 4/41 ميليون دلاري باقيمانده هم هر باشگاه با توجه به مقامش سهمي را دريافت مي‌کند.باشگاه‌هايي که در شش رده اول قرار مي‌گيرند نيز يک پاداش 1/1 ميليون دلاري در پايان فصل مي‌گيرند.