رسالت پارک های علمی و فناوری؟

دکتر عبدالمجید مصلح رییس پارک علم و فناوری خلیج فارس در نقد خبر "تابناک" در مورد پارک های علمی و فناوری نوشته است:

در پاسخ به نقدی که که بر عملکرد پارک های علمی و فناوری در آن سایت منتشر شده است مطلبی در حد وقت محدود تهیه کردم، امیدوارم ابعادی از کارکرد و نقش پارک ها روشن شود:

ابتدا ضروری می دانم به این نکته اشاره کنم که در نقد کارکردهای علمی و فناوری انتظار اولیه این است که نقد در این فضا بر پایه اطلاعات و داده های مستند صورت گیرد و نه تنها بر اساس اطلاعاتی کلی، مبهم، غیر شفاف و حتی غلط پا به نقد یک کارکرد علمی گذاشته شود. این لازمه گفتمان در ساحت علم و فناوری است.

اطلاعات و شاخص های فناوری در حوزه پارک های علمی و فناوری به صورت مستمر، مستند و شفاف تولید و منتشر می شود. شاخص هایی مانند تعداد شرکت های دانش بنیان ایجاد شده، تجاری شده، میزان درآمد شرکت های مستقر، تعداد محصولات تولیدی، تنوع محصولات و زمینه های تخصصی تولیدات فناوری، نرخ رشد شرکت ها، شاخص های اشتغال در موسسات، سرانه هزینه انجام شده برای ایجاد کسب و کارهای دانش بنیان و بسیاری شاخص های دیگر تولید و منتشر می شود و نگارنده محترم می توانستند با اندکی جستجو به این اطلاعات دست یافته و بر پایه آن تحلیل مستندتر و متقن تری را ارایه دهد.

اشاره به سابقه دو دهه ای خود گویای عدم اطلاع و ارتباط نویسنده با این موسسات و یا مطالعه در این رابطه است. زیرا پارک های علمی و فناوری با رویکرد تجاری سازی دستاوردهای تحقیقاتی از سال 1381 در ایران راه اندازی شده اند.

نکته دیگر اشاره به این نکته در مقاله است که پارک ها به جایی برای کسب درآمد اعضای هیات علمی و مدیران واحدهای تولیدی تبدیل شده است!!

همانطور که در مطلب نوشته در نقد عملکرد پارک های علمی و فناوری نیز ذکر شده است، رسالت اساسی پارک های علمی و فناوری تجاری سازی تحقیقات و توسعه فناوری است.

مگر مفهوم تجاری سازی چیزی غیر از کسب درآمد و تولید ثروت با تکیه بر علم و فناوری است. این بیان نویسنده محترم حاکی از این است که خود اعتقادی به تجاری سازی تحقیقات ندارند. البته بدیهی است که عرضه کنندگان فناوری متناسب با تقاضای بازار و مشتریان و در راستای حل مسایل صنعت پروژه های فناورانه را اجرا کنند.

ولی کسب درآمد محققین در بازار فناوری به خودی خود یک نشانه مثبت و حاکی از موفقیت برنامه تجاری سازی تحقیقات است.

در بخشی از مقاله نیز به ماموریت پارک های علمی و فناوری در ایجاد و راه اندازی پژوهشکده ها و مراکز تحقیقاتی اشاره شده است. این در حالی است که پارک های علمی و فناوری در راه اندازی پژوهشکده و یا داشتن پژوهشکده وابسته منع شده اند. فلسفه این منع نیز اجتناب از تبدیل شدن پارک های فناوری به عنوان رقیب موسسات خصوصی مستقر در پارک ها است که حد اقل در کوتاه مدت سیاستی سازنده و ضروری است.

در پایان مطلب نیز به تغییر اساسنامه پارک های علمی و فناوری اشاره شده است. نویسنده محترم خوب بود به طور روشن مشکل اساسنامه پارک ها را بیان می کردند و پیشنهاد اصلاحی خود را ارایه می دادند. در حالی به نظر نمی رسد مشکلی در اساسنامه پارک ها وجود داشته باشد.

این بدان معنا نیست که وضعیت موجود پارک ها قابل نقد نیست و یا هیچ مشکلی وجود ندارد. ولی انتظار این است که نقد کارکردها و موسسات علمی به شکلی مستند، و مستدل صورت گیرد.
اندکی تامل و ارزیابی پارک های فناوری بر اساس شاخص های استاندارد، روشن می سازد که این پارک ها با توجه به سابقه اندک و محدودیت منابع عملکرد قابل قبولی داشته باشند.

برای ارزیابی و مقایسه منابع اختصاص یافته با پارک های علمی و فناوری کشور بد نیست بدانید میزان اعتبار اختصاص یافته توسط برخی از کشورهای همسایه ارقامی چند ده میلیارد دلاری به ازای هر پارک فناوری است و ارقام اختصاص یافته به پارک های فناوری کشور در مقایسه با کشورهای همسایه بسیارناچیز است. لازم به یادآوری است هفت پارک علمی و فناوری کشور در حالی که چند سال از راه اندازی آنان می گذرد تا کنون فاقد ردیف اعتباری بوده و صرفا با استفاده از منابع و کمک های متفرقه دولتی اداره می شوند.

نکته دیگری که یادآوری آن ضروری است این است پارک های علمی ماموریت تجاری سازی تحقیقاتی را به عهده دارند که در بستر پژوهشی کشور فاز تحقیقاتی آن انجام شده و در پارک فناوری فاز تجاری سازی آن می بایست صورت گیرد. بنابر این به طور طبیعی سطح فناوری موجود در پارک های علمی و فناوری برایندی از سطح فناوری دانشگاه ها و موسسات پژوهشی کشور است و از این بابت نیز نباید بر پارک های فناوری خورده گرفت. در عین حال در آغاز این فرایند و حرکتی که مدت زمان محدودی از آن می گذرد طبیعی خواهد بود که ابتدا سطح نوآوری ها متناسب با مرحله توسعه فناوری است که در آن قرار داریم. در این شرایط عمده ترین هدف درگیر کردن، تمرین و ورود به این موضوع بوده تا به تدریج در میان این دستاوردها به نتایج ویژه دست یابیم.

اینجانب از این بابت با نویسنده محترم موافقم که در زمینه تجاری سازی فناوری به شرایط مطلوبی در کشور نرسیده ایم. هر چند دستاوردهای ارزشمندی نیز وجود دارد. ضعف کارکرد تجاری سازی نیز تحت تاثیر بسیاری از متغیرهای فرهنگی، و مهارتی است.

در شرایطی که نظام آموزشی مبتنی بر کارآفرینی طراحی و اجرا نشده و دانش آموختگان انگیزه و مهارت لازم برای راه اندازی کسب و کار ندارند، کارکردهای تیمی به خوبی در جامعه رشد نکرده است و مهارت های بازاریابی نیز در جامعه دانش آموختگان عمومی نشده است، نباید یک شبه انتظار داشت که به دستاوردهایی فراتر از بسترهای عمومی جامعه دست یافت.

از سویی بازار فناوری، بازاری کششی است و نه رانشی. بدین معنی که بازار فناوری تقاضا محور و سفارشی است. بنابر این شکل گیری آن در گرو تصمیم و اراده مشتریان یا به عبارتی صاحبان صنعت و کسب و کار است و تا صاحبان صنعت نسبت به فناوری داخلی اعتماد کسب نکنند و از طرفی در فضای رقابتی جهانی به ضرورت نوآوری، و توسعه مبتنی بر فناوری ایمان پیدا نکنند، بازار فناوری کشور شکل نخواهد گرفت.

هر چند پارک های علمی و فناوری به منظور بهبود نگرش ها و فرهنگ مرتبط با کسب و کار، مهارت های مربوطه به ویژه مهارت بازاریابی و نیز ارتقای فناوری موسسات برنامه ریزی و اقدامات موثری را متناسب با بضاعت خود انجام داده اند، ولی آن چه روشن است این است که شکل گیری همه این عوامل و بسترها در یک فرایند زمانی بلند مدت و با یک برنامه ریزی جامع ملی امکان تحقق خواهد یافت.

با وجود همه موانع و محدودیت ها، این حرکت بدیع و ارزشمند در آغاز راه بوده و می بایست به عنوان یک برنامه ملی مورد حمایت قرار گیرد و البته برای توسعه کمی و کیفی برنامه های پارک علمی و فناوری نیز برنامه ریزی و تلاش کرد و البته هر گونه نقد علمی، عمیق و هدفمند با هدف بهبود و اصلاح مسیر و سرعت بخشی به این حرکت را نیز باید مغتنم شمرد.

بدون تعصب می توان ادعا کرد در حال پارک عای علمی و فناوری موسسات منحصر به فرد دولتی هستند که به صورت حرفه ای اداره می شوند. برای راه اندازی پارک ها ارایه برنامه راهبردی و یا برنامه کاری؛ زیر نظر یک شورای تحصصی و حرفه ای اداره می شوند؛ برای همه فعایت ها دارای آیین نامه هایی هستند که با کار حرفه ای و کارشناسی تهیه شده اند. و ده ویژگی و کاردکرد دیگر که تنها در پارک های علمی و فناوری وجود دارند.