تعطيلي 1372 معدن در ايران

«اعتماد»‌ در گزارشي نوشت:

«تا به امروز نه برنامه مدون و جامع و نه اراده محکمي براي احياي حقوق ملت در بخش معادن وجود داشته است که در اين بخش نيازمند کاري انقلابي و جدي هستيم. براي اين منظور جناب آقاي مهندس محرابيان که از نيروهاي متخصص، متعهد و توانمند کشور است دعوت شده که خدمت شما معرفي مي‌شوند. بنده با مهندس محرابيان در دانشگاه علم و صنعت آشنا شدم. ايشان از جوان‌هاي بسيار با استعداد، مسلط به علوم روز و اطلاعات روز دنيا در بخش‌هاي گوناگون و يک مدير جدي و توانمند است.» (محمود احمدي نژاد، چهارشنبه 23 آبان 86، مراسم راي اعتماد مجلس به محرابيان)

دو سال گذشت. احمدي نژاد اينک رئيس دولت دهم است و محرابيان نيز وزير او. در اين گزارش اقدامات انقلابي را در بخش معدن مورد بررسي قرار مي‌دهيم تا بدانيم استخراج معادن در دولت احمدي نژاد چه وضعيتي داشته است.

تک تک آمارهايي که در ادامه مي‌آيد از واحد آمار وزارت صنايع و معادن گرفته شده و اعداد و ارقام آن نيز به تاييد اين وزارتخانه رسيده است. آخرين آمار منتشر شده درباره اوضاع معدني کشور حاکي از آن است که در سال گذشته نزديک به 235 ميليون تن انواع مواد معدني در کشور به توليد رسيده که نسبت به سال 86، تنها 4/7 درصد رشد داشته است. اين آمار نشان مي‌دهد ايران داراي 55 ميليارد تن ذخاير قطعي و احتمالي معدني است که از اين ميزان 31 ميليارد تن ذخاير قطعي و 24 ميليارد تن احتمالي است. (ذخاير قطعي به ذخايري گفته مي‌شود که احتمال وجود آن بالاي 70 درصد است، در حالي که امکان وجود ذخاير احتمالي زير 70 درصد است.) بنا بر اين آمار در سال گذشته تنها 4/0درصد از ذخاير قطعي و احتمالي کشور به استخراج رسيد. اين در حالي است که براساس نرم‌هاي جهاني يک کشور معدني براي استفاده بهينه از ذخاير معدني سالانه بايد حداقل يک درصد ذخاير خود را به استخراج برساند.

تعطيلي 1372 معدن در سال گذشته

واحد ثبت معادن وزارت صنايع و معادن وجود پنج هزار و 212 معدن را ثبت کرده که از اين تعداد يک هزار و 372 معدن تعطيل، 271 معدن در حال تجهيز و سه هزار و 568 معدن در سال گذشته فعال بوده است. معادن فعال کشور طي سال گذشته 235 تن انواع مواد معدني را به توليد رسانده‌اند که بيشترين ميزان استخراج مربوط به سنگ آهک با توليد 79 ميليون تن بوده است. به عبارت ديگر 6/33 درصد از استخراج کل معادن کشور به توليد سنگ آهک اختصاص يافته تا ماده اوليه کارخانه‌هاي سيمان کشور تامين شود.

کاهش شديد 25 نوع ماده معدني

اين آمار از کاهش شديد توليد 25 نوع ماده معدني (از 67 نوع) در سال 87 حکايت دارد. سال گذشته در حالي که شرايط جوي مناسب استخراج معادن بوده و سرما و برف و باران به حدي نبوده که انقطاعي جدي در عمليات بهره برداري از معادن به وجود آورد، استخراج سرب و روي به عنوان دو فلز استراتژيک کشور بيش از 55 درصد کاهش يافته به طوري که توليد سرب در کارخانه‌هاي سرب و روي کشور پس از سال‌ها به صفر رسيده است. توليد روي نيز با کاهش محسوسي همراه بوده تا جايي که بر اساس آمارهاي منتشر شده از سوي انجمن سرب و روي ايران نزديک به 50 درصد شاغلان در صنعت سرب و روي کشور در سال گذشته از کار بيکار شده‌اند.

بر اساس اين آمار، 43 معدن سرب و روي در سراسر کشور پراکنده شده که 15 معدن تعطيل و تنها 21 معدن به توليد مشغولند. معادن سرب و روي انگوران زنجان، نخلک اصفهان و مهدي آباد يزد، کوشک بافق و آهنگران ملاير از مهم ترين معادن سرب و روي کشور هستند. بر اساس آمار گفته شده از 43 معدن سرب و روي، 41 معدن توسط بخش خصوصي و تعاوني مورد بهره برداري قرار مي‌گيرد و تنها دو معدن در دست دولت است. يکي از اين دو معدن، انگوران زنجان است که از بزرگ ترين معادن سرب و روي دنياست و بيشترين حجم سرب و روي استخراجي کشور از اين معدن بيرون آمده است.

ميزان ذخاير قطعي سرب و روي کشور نزديک به 223 ميليون تن است که سالانه تنها 2/1 ميليون تن از اين ماده معدني به استخراج مي‌رسد تا سالي تنها 5/0 درصد از ذخاير سرب و روي کشور مورد بهره برداري قرار گيرد.

کاهش 28 درصدي توليد سنگ آهن

اين آمار بيانگر آن است که در سال گذشته 4/27 ميليون تن سنگ آهن از 99 معدن سنگ آهن کشور به استخراج رسيده، تا نسبت به استخراج 35 ميليون تني در سال 86، بيش از 28 درصد کاهش توليد داشته باشد. از 99 معدن سنگ آهن در کشور 16 معدن تعطيل و غيرفعال است تا از ذخاير 7/3 ميليارد تني ذخاير سنگ آهن کشور سالانه تنها 7/0 درصد به استخراج برسد.

از اين تعداد، 91 معدن سنگ آهن توسط بخش خصوصي و تعاوني و هشت معدن توسط بخش دولتي به بهره برداري مي‌رسد که اين هشت معدن در واقع بزرگ ترين معادن سنگ آهن کشور همچون گل گهر، چادرملو، سنگان، چغارت، جلال آباد و... هستند که امتياز بهره برداري آنها در دست دولت بوده و به بخش خصوصي واگذار نشده است.

از 7/3 ميليارد تن ذخاير سنگ آهن کشور سالانه تنها 9/10 ميليون تن فولاد خام به توليد مي‌رسد. اين در حالي است که بر اساس استانداردهاي توليد فولاد، هر کشور معدني داراي ذخيره سنگ آهن بايد به ازاي هر نفر يک تن فولاد در سال به توليد برساند که با توجه به جمعيت فعلي کشورمان توليد فولاد خام بايد به بيش از 72 ميليون تن در سال برسد. از آنجا که توليد هر تن فولاد به بيش از 5/1 تن سنگ آهن نياز دارد، ميزان استخراج سنگ آهن کشور بايد به مرز 110 ميليون تن برسد تا بتوان براي توليد 72 ميليون تن فولاد خام در کشور برنامه ريزي کرد. البته در سند چشم انداز 20 ساله، ايران در سال 1404 به توليد 55 ميليون تن دست خواهد يافت. بنابراين تا آن سال دست کم بايد 90 ميليون تن سنگ آهن در سال به توليد برسد که با توجه به روند کند تجهيز و راه‌اندازي معادن بزرگي همچون سنگان، رسيدن به اين ميزان توليد بسيار سخت به نظر مي‌رسد تا جايي که برخي کارشناسان هشدار داده‌اند در صورت غفلت ممکن است ايران حتي به واردکننده سنگ آهن تبديل شود.

کاهش 53 درصدي توليد منگنز

در سال 1387 از 31 معدن منگنز، 18 معدن فعال، 9 معدن تعطيل و چهار معدن در حال تجهيز بوده و 131 هزار تن از اين فلز به استخراج رسيده تا نسبت به سال 86 از کاهش 53 درصدي برخوردار شود. کليه معادن منگنز کشور توسط بخش خصوصي در حال بهره برداري است که اين خصوصي سازي قبل از سال 84 صورت گرفته است.

کاهش توليد سنگ‌هاي تزييني

بررسي وضعيت توليد در معادن سنگ‌هاي تزييني کشور نشان مي‌دهد 5/11 درصد در توليد مرمريت و پنج درصد در توليد سنگ چيني کاهش توليد داشته ايم به طوري که از 460 معدن مرمريت، 148 معدن تعطيل و تنها 293 معدن فعال هستند تا سالانه 2/4 ميليون تن مرمريت را به توليد برسانند. در سنگ چيني نيز 186 معدن وجود دارد که 25 معدن از اين تعداد در حال تعطيلي به سر مي‌برند. کل معادن سنگ‌هاي تزييني کشور يک هزار و 361 فقره اعلام شده که در سال 1387 ، 7/12 ميليون انواع سنگ از آنها به استخراج رسيده است. ذخاير معادن سنگ‌هاي تزييني حدود 4/2 ميليارد تن تخمين زده شده که نشان مي‌دهد سالانه نيم درصد اين ميزان ذخيره به استخراج مي‌رسد. معادن سنگ‌هاي تزييني کشور حدود 20 هزار نفر شاغل را در خود جاي داده که عمده آنها از کارگران افغاني به شمار مي‌روند. بررسي وضعيت توليد ساير مواد معدني نشان مي‌دهد در سال گذشته توليد خاک صنعتي 3/16، تالک 47، ميکا 4/23، دولوميت 14، بïر 3/39، نمک 17، پرليت 6/17، دياتوميت 1/4، فيروز 405، بيتومين 251، آنتيموان 207، طلا 3/3، زئوليت 2/47 و گرانيت 406 درصد کاهش توليد داشته‌اند.

حضور فعال دولت در معادن بزرگ

در حالي که از مجموع پنج هزار و 212 معدن کشور چهار هزار و 512 معدن توسط بخش خصوصي به بهره برداري مي‌رسد، توليد مواد معدني توسط اين بخش تقريباً برابر بخش دولتي است چرا که دولت 72 معدن بزرگ فلزي (آهن، مس و سرب و روي) را در اختيار خود دارد که به لحاظ تناژ استخراج و درآمد حاصل از فروش در صدر ساير معادن قرار مي‌گيرند. بر اساس قانون بودجه سال 88، دولت امسال بايد از محل واگذاري معادن 500 ميليارد تومان درآمد داشته باشد که تاکنون يک ريال از اين رقم محقق نشده و معلوم نيست دليل مقاومت دولت در واگذاري معادن به بخش خصوصي چيست چرا که خصوصي سازي چهار هزار و 512 معدن در کشور طي دهه 70 (دولت‌هاي هاشمي و خاتمي) صورت گرفته و از ابتداي دولت نهم تاکنون حتي يک معدن بزرگ نيز به بخش خصوصي واگذار نشده است.

بررسي وضعيت فعلي معادن نشان داد اين بخش خلاف ادعاي برخي مسوولان نه تنها در روزهاي اوج خود به سر نمي‌برد بلکه به سبب عدم تجهيز اين معادن به ماشين آلات مدرن، توليد به پايين ترين سطح خود رسيده است. آيا منظور از انقلاب در بخش معدن اين بود؟