نقش ورزش در ديستروفي عضلاني

ديستروفي عضلاني نوعي بيماري ژنتيك است كه در آن عضلات تحليل رفته، ضعيف مي‌شوند و بافت چربي جايگزين بافت عضلاني مي‌شود.

به نوشته همشهری، نام اين بيماري از واژه يوناني ديس (DYS) مشتق شده كه به معني سخت يا معيوب است. ديستروفي بيش از 40 نوع مختلف دارد كه رايج‌ترين انواع آن دوشن (Duchenne)، بكر (Becker) و كمربند اندام (Limb-Girdle) است. براساس آمارها، يك نفر از هر 3 هزار نفر جمعيت دنيا به يكي از انواع ديستروفي عضلاني مبتلاست. تعداد مبتلايان به ديستروفي در ايران حدود 20 هزار نفر برآورد مي‌شود كه از اين تعداد بين 15 تا 16 هزار نفر به دوشن مبتلا هستند.

نخستين بار در دهه 1860 نورولوژيستي فرانسوي به نام گيوم دوشن، بيماري ديستروفي عضلاني دوشن را به جهان پزشكي معرفي كرد و ديستروفي بكر نيز در دهه 1950 توسط پزشكي آلماني به نام پيتر اميل بكر معرفي شد.

ديستروفي كمربند اندام، همانگونه كه از نام آن مشخص است، بيشترعضلات كمربند لگني و شانه‌اي (عضلات اطراف شانه يا ران) را درگير مي‌كند. حداقل 19 نوع از اين بيماري وجود دارد كه براساس ژن عامل آن تقسيم بندي مي‌شود.

با زوال عضلات، فرد مبتلا به ديستروفي، مفصل خود را بي‌حركت نگه مي‌دارد و باعث خشكي آن در يك دامنه خاص مي‌شود. اين حالت كه كانتراكچر نام دارد، حركات اندام را محدود مي‌كند. كانتراكچر درصورت عدم‌درمان بدتر مي‌شود، حركت و انعطاف پذيري را مختل مي‌كند و سبب ناراحتي بيمار مي‌شود. كانتراكچر مي‌تواند در زانو، ران، مچ پا، دست و انگشتان اتفاق بيفتد. حتي به حركات گردن، تنه و مفصل فك نيز بايد توجه داشت.

راه‌هاي زيادي وجود دارد كه باعث مي‌شود كانتراكچر به حداقل ممكن برسد و در زمان ديرتري اتفاق بيفتد. ساده‌ترين راه ممكن، انجام تمرينات دامنه حركتي است. تمرينات دامنه حركتي، تمريناتي است كه در آن اندام درحداكثر دامنه موجود و ممكن حركت داده مي‌شود. مثلا بيمار دست خود را تا جايي كه ممكن است، بالا مي‌آورد. تمرينات دامنه حركتي تقريبا در تمام بيماري‌هاي عصبي عضلاني مفيد هستند. اين تمرينات مفاصل را نرم و انعطاف پذير نگه مي‌دارند و با حفظ طول مناسب عضلات و تاندون‌ها كانتراكچر را به تاخير مي‌اندازند.

قوس‌هاي ستون مهره‌ها نيز ممكن است از حالت طبيعي خارج شوند. انحرافات شديد ستون فقرات مي‌تواند در نشستن، خوابيدن و حتي تنفس بيمار اختلال ايجاد كند. به‌خصوص بيماراني كه از ويلچر استفاده مي‌كنند بايد مراقب كانتراكچر و انحرافات ستون مهره‌ها باشند.

انجام منظم تمرينات دامنه حركتي و نرمش‌هايي كه وضعيت مستقيم ستون مهره‌ها راحفظ مي‌كنند و همچنين رعايت نحوه صحيح نشستن و خوابيدن به پيشگيري از اين مشكل كمك مي‌كند.

انجام تمرينات كششي هم در كاهش خطر بروز كانتراكچر مؤثر است. اين تمرينات نيز بايد مانند تمرينات دامنه حركتي به‌صورت منظم انجام شوند.

روش ديگر استفاده از ارتزها (بريس، اسپيلنت) است كه با هدف بهبود عملكرد و ثبات به كار مي‌روند. ارتزها عضلات را در حالت كشيده شده قرار مي‌دهند و با حفظ انعطاف پذيري اندام، شروع كانتراكچر و انحرافات ستون فقرات را به تاخير مي‌اندازند. استفاده از آنها همچنين باعث افزايش مدت راه رفتن مي‌شود.

انجام ماساژ به‌منظور برطرف كردن چسبندگي‌ها نيز در جلوگيري از كوتاهي عضلات بسيار مفيد است. ماساژ، عضلات را نرم مي‌كند و از كوتاهي و چسبندگي تاندون‌ها جلوگيري مي‌كند.در زماني كه كانتراكچر پيشرفته و شديد است، ممكن است از روش‌هاي جراحي براي درمان استفاده شود.

انجام تمرينات ورزشي جزئي مهم و ضروري از درمان بيماري‌هاي عصبي عضلاني است.
ورزش كردن براي افراد مبتلا به اينگونه بيماري‌ها فوايد بسياري دارد كه عبارتند از:

1- حفظ تحرك
2- بهبود يا حفظ عملكرد
3- افزايش توانايي عضلات ضعيف براي استفاده از انرژي
4- افزايش گردش خون عضلات
5- افزايش تحمل عضلات
6- بهبود وضعيت روحي رواني
7- به حداقل رساندن درد كه مي‌تواند ناشي از كانتراكچر مفاصل، بي‌حركتي طولاني مدت، تغيير طول عضلات يا تغيير در نحوه انجام حركت باشد.
8- كمك به كنترل وزن

اگر شما به يكي از انواع بيماري‌هاي عصبي عضلاني مبتلا هستيد، براي شروع يك برنامه ورزشي به نكات زير توجه كنيد:

1. قبل از انجام هر گونه ورزشي با پزشك خود در اين باره مشورت كنيد.

2. ورزش نبايد باعث خستگي شما شود. در برخي از انواع ديستروفي، غشاي سلول‌هاي عضلاني شكننده است. در چنين مواردي فشار و استرس بيش از اندازه باعث تخريب سريع‌تر عضلات مي‌شود. از سوي ديگر بي‌حركتي نيز باعث زوال عضله مي‌شود؛ بنابراين ورزش كردن ضروري است ولي زياده روي نكردن در آن ضروري‌تر است.

مراقب علائم ناشي از ورزش بيش از اندازه باشيد. اگر بعد از ورزش كردن احساس كرديد كه عضلات شما ضعيف‌تر شده است يا 24 تا 48 ساعت بعد از ورزش عضلات شما دردناك يا حساس به لمس و متورم بود، نشان‌دهنده اين است كه بيش از اندازه ورزش كرده ايد. بقيه علائمي نيز كه بايد به آنها توجه كنيد، گرفتگي عضلاني (كرمپ)، سنگيني اندام و كوتاهي زمان دم و بازدم به‌مدت طولاني است.

خستگي شما دلايل متعددي دارد كه شايد مهم‌ترين آنها اختلال ايجاد شده در عملكرد عضلات و كاهش ظرفيت قلبي و عروقي باشد.

3. ورزش‌هاي هوازي براي شما بسيار سودمند است. تمرينات هوازي نه تنها باعث بهبود عملكرد فيزيكي و وضعيت قلبي و عروقي و تنفسي شما مي‌شود، فوايد ديگري مانند كاهش افسردگي، حفظ وزن مناسب و افزايش تحمل نسبت به درد نيز دارد.

4. بسيار مهم است كه تمرينات را ابتدا خيلي آرام و با شدت كم انجام دهيد.

5. آنچه مي‌توانيد، انجام دهيد. اگر نمي‌توانيد يك وزنه را بلند كنيد، تنها دست خود را بالا بياوريد و حتي اگر اين كار را هم نمي‌توانيد انجام دهيد از كسي بخواهيد تا به شما كمك كند و دستتان را بالا بياورد.

6. در انجام ورزش‌ها متعصب و خشك برخورد نكنيد. به بدن خود گوش دهيد و ورزش‌ها را با توجه به وضعيت حال حاضر خود اصلاح كنيد. براي برخي بيماران، تنها فعاليت‌هايي مانند انجام كارهاي روزانه، مانند بالا و پايين رفتن از پله، نشستن روي صندلي و بلند شدن از روي آن يا چرخيدن به اين طرف و آن طرف روي تخت براي حفظ قدرت و انعطاف پذيري كافي است.

7. درصورت امكان ورزش‌ها را درون آب انجام دهيد؛ زيرا ويژگي‌هاي فيزيكي آب باعث پيشگيري از بروز آسيب‌هاي عضلاني مي‌شود.

8. چند ساعت ايستادن در روز حتي با تحمل وزن كم به بهتر شدن جريان خون، سلامت استخوان‌ها و حفظ راستاي مستقيم ستون مهره‌ها كمك مي‌كند.

اگر فرزند شما به اين بيماري مبتلاست، رعايت نكات زير را به شما توصيه مي‌كنيم:

•بلافاصله بعد از پي بردن به بيماري، توانبخشي را آغاز كنيد. اين كار هر چه زودتر انجام شود، عوارض ناشي از بيماري كمتر خواهد بود.

•«كودك ابتدا يك كودك است و بعد كودك مبتلا به ديستروفي»؛ بنابراين دوست دارد كه بالا و پايين بپرد و فعاليت بدني داشته باشد. سعي نكنيد آنها را از اين جنب وجوش بازداريد. درمورد كودكان بزرگ‌تر اين مسئله برعكس است. آنها به اين دليل كه نمي‌توانند مانند بقيه فعاليت كنند، ممكن است گوشه گير شوند و به سختي بتوان آنها را از روي صندلي، جلوي تلويزيون يا پشت رايانه بلند كرد و به انجام فعاليت بدني تشويق نمود.

•محبت زياد و انجام دادن كارهايي كه بيمار قادر به انجام آنهاست، بسيار مضر است. بايد استقلال بيماران تا جايي كه ممكن است حفظ شود.

•علاوه بر خود بيمار، مراقبان يا والدين آنها نيز بايد آموزش‌هاي لازم را ببينند تا از آسيب‌هاي ناشي از جابه‌جا كردن بيمار در امان باشند.

1-سايت انجمن حمايت از بيماران مبتلا به ديستروفي: www.dystrophy.ir
2-سايت انجمن ديستروفي آمريكا: www.mda.org