خصوصی‌سازی باشگاه ها با نگاه صنعتی

رشد فزاینده مشارکت ورزشی در شمار زیادی از کشورها و محبوبیت و شهرتی که ورزشکاران بزرگ برای خود کسب کردند از مهم ترین عوامل دگرگون شدن مفهوم ورزش آماتوری و تحول تدریجی آن به ورزش حرفه ای بود. در ابتدا معمول نبود که ورزشکاران به خاطر فعالیت های ورزشی خود پاداش مادی دریافت کنند. ورزش نوین به عنوان حرفه ای در کنار دیگر حرفه ها، گرایش فزاینده ای به سمت حرفه ای شدن نشان داد.

به نوشته سرمايه، عوامل چندی در پیدایش مساله حرفه ای بودن و گسترش آن دخالت داشته است. حرفه ای بودن در مقابل ورزش آماتوری از سوی رسانه های گوناگون جمعیدر بسیاری از نقاط جهان، به شدت مورد توجه و اهتمام قرار گرفت.ورزش حرفه ای و مدرن همانند اقتصاد مدرن معطوف به بازار و در نتیجه معطوف به مصرف کننده (تماشاگران یا مخاطبان) است. آنان با پرداخت مستقیم هزینه بلیت برای تماشای بازی ها یا از طریق رسانه های گروهی، تولید ورزشی را ابتیاع می کنند. به علاوه تولیدات حاشیه ای این بازار، یعنی محصولات تبلیغی ورزشی (پیراهن، کفش، پوستر و...) نیز توسط این مصرف کنندگان، خریداری می شود.

ورزش مدرن سازماندهی شده براساس بازار باعث تفکیک نقش ها و تخصص ها شده است به نحوی که در یک سازمان ورزشی انواع و اقسام تخصص های مختلف که اغلب واجد پشتوانه های علمی لازمند، وجود دارد. از همین روست که ورزش آماتوری تنها در پرتو ورزش حرفه ای به حیات خود ادامه می دهد. طبق اعلام سند جامع توسعه تربیت بدنی و ورزش ایران، ورزش حرفه ای فعالیت های ورزشی و سازمان یافته ای است که به صورت رتبه مند و هدفمند، به منظور کسب درآمد برای توسعه ارزش های اقتصادی و اجتماعی انجام می شود. ویژگی این ورزش «رونق زایی » است. مسوولیت پشتیبانی و اجرایی در ورزش حرفه ای برعهده بخش های غیردولتی و خصوصی است.

اهداف کمی این حوزه بر اساس افزایش سهم اقتصاد ورزش و توسعه صنعت ورزش حرفه ای، شامل افزایش تعداد ورزش ها، باشگاه ها و ورزشکاران حرفه ای است. یکی از منابع مالی ورزش حرفه ای در سند نظام جامع توسعه ورزش کشور، پخش تلویزیونی در نظر گرفته شده است. متولی اصلی ورزش حرفه ای را می توان باشگاه ها و اتحادیه باشگاه ها نامید لذا برای حرکت به سوی حرفه ای شدن باید زمینه خصوصی شدن باشگاه ها به ویژه در رشته ای مثل فوتبال را فراهم کرد.
امروزه خصوصی شدن در ورزش و به ویژه باشگاه های فوتبال به عنوان یکی از ضرورت های توسعه ورزش شناخته شده است. برای خصوصی شدن باشگاه های فوتبال باید مطالعات گسترده ای از ابعاد مختلف صورت گیرد. یکی از ابعاد بسیار مهم در امر خصوصی سازی باشگاه های فوتبال نقش رسانه های جمعیدر این امر است.

رسانه ها نقش حساس و کلیدی در اطلاع رسانی دارند و یکی از منابع اطلاع رسانی ورزش هستند که همیشه در دسترس و با صرفه بوده و می توانند تمام جزئیات را با کیفیت مطلوبی عرضه کرده و در اختیار عموم قرار دهند. رسانه ها می توانند مسیر توسعه خصوصی سازی در فوتبال را با تغییر ساخت ها، شناخت ها، عواطف، رفتارها و تضادها فراهم کنند. این مهم با یکپارچگی مجدد شناخت ها از طریق ارتباطات موثر رسانه های جمعیصورت می گیرد. رسانه های همگانی به ویژه مطبوعات، رادیو و تلویزیون با ایفای نقش های خبری، آموزشی و تفریحی با تاثیر در امور اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی می توانند برای خصوصی شدن باشگاه های فوتبال ظرفیت سازی کنند. به عبارت دیگر، آگاهی اجتماعی برای الگوی خصوصی سازی و اجرای آن از مهم ترین الزامات خصوصی سازی است. رسانه های همگانی با انتقال اطلاعات به مخاطبان و مبادله افکار در آگاهی از نیاز به خصوصی سازی در فوتبال نقش محوری و انکارناپذیری دارند. از مهم ترین وظایف رسانه ها، اطلاع رسانی است. همین امر به انسان امکان می دهد تا محیط پیرامون خود را بهتر بشناسد و تصمیمات مهم فردی و اجتماعی خود را براساس اطلاعات بیشتر، شفاف تر و
به روز اتخاذ کند و از این طریق با مسوولیت های اجتماعی خود به ویژه برای خصوصی سازی در حوزه ای مثل باشگاه های فوتبال آشنا شود. دومین وظیفه اساسی رسانه های جمعی، نقش ارشادی و رهبری آنهاست. وسایل ارتباط جمعی می توانند در خصوصی سازی با انتشار و گسترش اندیشه های نو در بیداری وجدان عمومی و تنویر افکار عمومی، نقش موثر آموزشی و هدایتگر ایفا کنند.
در نخستین گام برای خصوصی سازی در فوتبال، نیاز به افرادی داریم که میل به خرید امتیاز باشگاه ها و سرمایه گذاری در این حوزه را پیدا کنند. رسانه ها می توانند با اطلاع رسانی و تحلیل های مناسب زمینه شناسایی موانع و امکان سرمایه گذاری و برخورد مناسب با آنها را فراهم کنند. تبلیغ مناسب به منظور جذب هر چه بیشتر سرمایه گذاران بسیار مهم است.

فوتبال به دلایل خاصی به صورت رسانه ای درآمده و مورد توجه و پوشش مناسب رسانه ها قرار گرفته است در حالی که بسیاری از رشته های ورزشی برای رسانه ای شدن تلاش ویژه ای دارند اما فوتبال به دلیل ماهیت رسانه ای مثل درک ساده نتایج آن توسط اکثر افراد جامعه، جاذبه های بصری در میدان بازی، امکان درک مهارت های جذاب در آن و... در کانون توجه اکثر رسانه های جمعیقرار دارد. این ظرفیت و وجود خیل عظیم طرفداران و تماشاگران در این رشته، شرایطی را فراهم می کند که افراد زیادی آمادگی سرمایه گذاری در این حوزه را پیدا کنند. رسانه ها می توانند با نقش های یاد شده بسیاری از این ظرفیت های بالقوه را بالفعل کنند.

کوکلی معتقد است که یکی از عوامل موفقیت ورزش حرفه ای در آمریکا رسانه های جمعی، به ویژه تلویزیون و مطبوعات هستند که ورزش حرفه ای را به گونه ای جذاب و پرکشش مطرح می کنند.
نقش دیگر رسانه های جمعی در ورزش بیان مشکلات مربوط به ورزش، از طریق نقد و تحلیل این مشکلات و انعکاس آنها به بخش های مختلف اجرایی و مردم وارائه برخی راهکارهای اساسی برای حل معضلات موجوداست. مهم ترین نقش های منفی رسانه ها در خصوصی سازی می تواند ارائه اطلاعات غلط و شایعه پراکنی و به ویژه تحلیل های نادرست توسط کارشناسان یا افراد ناآگاه درباره خصوصی سازی باشد به نحوی که جامعه را از اجرای آن نگران کند.

یکی از ابزارهای اصلی رونق زایی در باشگاه های خصوصی پخش زنده تلویزیونی است. رسانه های جمعیو به ویژه رسانه تلویزیون نقش زیادی در جذب حامیان مالی برای باشگاه دارد. ضمن اینکه با قانونی شدن پرداخت حق پخش تلویزیونی و توسعه حقوقی آن ظرفیت های مناسبی برای درآمدزایی باشگاه ها فراهم می شود.

امروزه جذب تماشاگران و حمایت مادی رسانه های جمعی اهمیت زیادی دارد زیرا اکنون ورزش، انگیزه سود و بازار یافته است. در آمریکا عامل تجاری، چنان نقش برجسته ای پیدا کرده است که حتی منجر به محاسبه تولید ناخالص ملی ورزش شده است. تجارتی شدن ورزش، شدیداً تحت تاثیر نقش رسانه های جمعی، به خصوص تلویزیون بوده است. شبکه های بزرگ تلویزیونی طی چند دهه اخیر با عقد قرارداد های گران با سازمان های ورزشی، به تهیه پربیننده ترین برنامه های تلویزیونی پرداخته اند ضمن آنکه کسب درآمدهای کلان از طریق فروش تصاویر و پخش آگهی های تبلیغاتی منابع مالی آنها را افزایش داده است.

در اینجا فرض بر این است که رسانه ها می توانند با تاکید و برجستگی انتخابی خود بر ارزش ها، هنجارها و رویدادهای گوناگون به شکل گیری ادراکات و ایجاد انگیزه برای مشارکت در امر مهمی مثل خصوصی سازی باشگاه های فوتبال کمک کنند. رسانه ها نقش مهمی در شکل گیری نگرش های مخاطبان ایفا می کنند.

مفهوم نگرش طرز تلقی یا آمادگی روانی از مفاهیمی است که بین عقیده از یک طرف و عمل از طرف دیگر جا می گیرد و ابعادی چون آمادگی درونی بالفعل جهت انجام عمل و نیز گرایش یا جهت گیری مثبت یا منفی در برابر موضوع شخص یا جمعی را روشن می سازد. رسانه های جمعی نقشی موثر در تغییر نگرش افراد جامعه نسبت به خصوصی سازی در فوتبال دارند و هرچه این نقش با توجه به ملاحظاتی چون شناخت نیازها، روش های موثر ارتباطی و رویکردهای روانشناختی صورت پذیرد، اثرگذارتر خواهند بود.

رسانه های جمعی در حال حرکت به سوی ورزش ها و باشگاه های بین المللی هستند. در ژاپن رسانه های داخلی به رویدادهای باشگاهی چون لیگ فوتبال قهرمانی اروپا توجه ویژه ای دارند. این تاکید بعد از جام جهانی 2002 بیشتر روی هموطنان و ستارگان بین المللی خود همچون ناکاتا و ایناماتو بوده است. این مساله می تواند به عنوان بخشی از آن چیزی باشد که ویتسون به عنوان «غیرمحلی شدن» ورزش مطرح می کند که شرایطی وجود دارد که به تدریج ورزش حرفه ای از وفاداری ها و مفاهیم مبتنی بر محل جدا و براساس مباحث شخصی و انتخاب مخاطب، هنجارسازی می شود. رسانه های جمعی در این تحول نقش مهمی دارند که باید در سطح ملی به خوبی در راستای حرفه ای شدن و به ویژه خصوصی شدن باشگاه های فوتبال هدایت شوند.

در بررسی نگارنده در رابطه با اولویت نقش رسانه ها در توسعه منابع مالی باشگاه های ورزشی از نظر صاحبنظران ورزش و رسانه، نیاز به خصوصی شدن باشگاه ها و نگاه صنعتی به ورزش در بالاترین سطح قرار داشتند. چهار گروه آزمودنی (مدیران رسانه، کارشناسان رسانه، مدیران ورزش و کارشناسان ورزش) اعتقاد داشتند که بین وضع موجود با وضع مطلوب رسانه های جمعیبرای ایجاد زمینه های فوق تفاوت معنا داری وجود داشت.

رسانه های جمعی در توسعه منابع مالی ورزش نقش بسیار مهمی دارند به طوری که نتایج بررسی ها نقش رسانه های جمعیدر توسعه منابع مالی سازمان های ورزشی را تایید کرده اند. نکته جالب توجه در اکثر نتایج تحقیقات یاد شده در راستای جذب منابع مالی اثربخش در بخش های مختلف، حق پخش تلویزیونی رویدادهاست.

علاوه بر منابعی که توسط سازمان های دولتی و منابع عمومی برای توسعه و اجرای برنامه های ورزشی در نظر گرفته می شود از مهم ترین منابع بخش خصوصی است. رسانه می تواند در تمامی این محورها نقش موثری داشته باشد. به عنوان مثال با انجام تبلیغات مناسب توسط رسانه های جمعی، زمینه مناسب برای جذب بخش خصوصی به منظور سرمایه گذاری در ورزش فراهم می شود. با پیگیری اصل 44 قانون اساسی مبنی بر واگذاری های دولتی به بخش خصوصی و کوچک شدن ساختار سازمان ورزش انتظار می رود میزان بهره وری از اماکن، تاسیسات و باشگاه های ورزشی افزایش یابد.

از سوی دیگر با اطلاع رسانی مناسب رسانه های جمعی است که این نگرش در خانواده های ایرانی ایجاد خواهد شد که در سبد هزینه خانوار خود، هزینه ای را برای ورزش یا استفاده از محصولات ورزشی به ویژه رویدادهای باشگاهی فوتبال لحاظ کنند. با این اقدامات، صنعت ورزش فوتبال که فرآیندی از فعالیت باشگاه های فوتبال به منظور بروندادی از محصولات و خدمات ورزشی رونق گرفته و بازاریابی آنها به شکل موثرتری صورت می پذیرد. در این مسیر صنایع درآمدزای وابسته به آنها مثل صنایع پوشاک، نقل و انتقال بازیکن و مربی، گردشگری، ورزشی و... رونق بیشتری پیدا می کند و منابع مالی بیشتری به سوی ورزش هدایت می شود. بی شک تمامی این فرآیندها به حضور پیوسته و موثر رسانه های جمعی وابسته است.

به منظور بهره مندی هرچه بیشتر از فواید رسانه های جمعی در توسعه خصوصی سازی باشگاه های فوتبال پیشنهاد می شود برای آشنایی مدیران رسانه با اهمیت خصوصی سازی در فوتبال و ضرورت آنها کارگاه های آموزشی توسط مراجع ذی ربط مانند اتحادیه باشگاه های فوتبال برگزار شود. در همین راستا آشنایی مدیران باشگاه های فوتبال با مبانی رسانه های جمعی و نقش آنها در توسعه خصوصی سازی نیز در قالب کارگاه های آموزشی مفیداست.

ارائه پیشنهاد و طرح هایی به رسانه های جمعی برای تولید و انتشار برنامه ها و مطالب مناسب در حمایت از سرمایه گذاران بخش خصوصی در ورزش به منظور ایجاد اطمینان وانگیزه برای حضور آنها در باشگاه های فوتبال کشور از دیگر ملاحظات موثر در توسعه خصوصی سازی باشگاه های فوتبال است.