اكو به خاطر ايران زنده است

دكتر سهراب شهابي، عضو هيأت علمي دانشكده روابط بين‌الملل، در گفت‌و گو با «تابناك» در پاسخ به اين پرسش كه سازمان اكو چقدر بر پايه نظريه همگرايي منطقه‌اي توفيق داشته و در اين چهارچوب قابل تحليل است، گفت: حقيقت امر اين است كه همگرايي منطقه‌اي در جهان سوم، تجارب موفقي را نشان نمي‌دهد.

 

به عبارتي، نهادهايي كه بنا بر نظريه‌هاي همگرايانه شكل گرفته‌اند، بر پايه شاخص‌های معمول توفيق چنداني نداشته‌اند؛ مثلا يكي از عمده‌ترین شاخص‌ها، گسترش  تجارت درون‌منطقه‌اي است که بنا بر این شاخص، به جز دو سازمان «آ.س.آن» و «مركوسور» در بيرون از جهان توسعه ‌يافته، مورد دیگری را نمی‌توان نام برد؛ بنابراين، اگر بخواهيم بر پايه نظريه همگرايي و این شاخص‌های معمول، سازمان اكو را تحليل كنيم، بايد بگوييم اكو موفق نبوده است، اما اگر بخواهيم آن را با ديگر سازمان‌هاي منطقه‌اي در جهان سوم مقايسه كنيم، بايد بگوييم كه تفاوت اكو با ديگر سازمان‌هاي مشابه در جهان و جهان اسلام، اين است كه اكو هنوز فعال بوده و به اصطلاح، سازماني زنده و در برخي بخش‌ها هم پيشرفت‌هايي داشته است.

دكتر شهابی درباره اين‌كه آيا اراده سياسي لازم به عنوان زيربناي موفقيت يك سازمان منطقه‌اي در ميان اعضاي اكو پديد آمده، گفت: تصور من اين است كه ميان كشورهاي عضو اكو براي شكل‌گيري و موفقيت آن اراده سياسي لازم با ملاحظاتی وجود داشته است كه باعث شده اين سازمان به رغم محدودیت‌ها پابرجاي باشد؛ براي نمونه، نمود اين اراده سیاسی را مي‌توان در برگزاري منظم اجلاس سران اين كشورها ـ كه همواره بيش از 70 درصد كشورها در سطح سران در آن شركت مي‌كنند ـ دید. به علاوه، زمینه بالقوه همکاری بین کشورهای اکو کم نیست؛ برای مثال، هفت كشور از اعضاي اكو، كشورهاي بسته هستند؛ يعني مستقيم به آب‌هاي آزاد راه ندارند و برای دسترسی باید از شبکه‌های حمل و نقل اعضاي دیگر استفاده کنند.

اين عضو هيأت علمي دانشگاه، مشكلات ريشه‌اي اكو را اين‌گونه برمي‌شمارد: آنچه در اكو، مشكل اصلي است، سه عامل گوناگون را در بر مي‌گيرد؛ نخست اين كه بيشتر كشورهاي عضو به دليل بي‌ثباتي سياسي يا ناكارآمدي سيستم بروکراسی‌شان قابليت برنامه‌ريزي و يا علمي‌سازي برنامه‌هاي توافق شده ميان اعضا را ندارند. عامل دوم برای موفقیت همگرايي‌ها، حضور یک قدرت يا نيروي خارجي يا دروني که به دلایل مختلف، خواهان موفقیت همگرايی است و می‌تواند در وقت لازم، هزینه مربوطه را بدهد اهمیت بسیار دارد؛ برای مثال، طرح مارشال از سوي آمريكا و تمایل آمریکا، نقش اساسی در تقويت همگرايي در اروپا پس از جنگ جهاني دوم داشت يا مي‌توان به نقش آرژانتين و برزيل در تقويت مركوسور يا آلمان و فرانسه در تقويت اتحاديه اروپا به عنوان عوامل دروني اشاره كرد. در اکو چنین مواردی وجود ندارد.
و عامل سوم نيز وجود منافع فراوان و چشمگير در صورت عضويت اعضا در یک سازمان است كه اگر دقت كنيم، مي‌بينيم که در سازمان اكو، چنین چیزی وجود ندارند.

وي در پاسخ به اين پرسش كه عامل دوام و گسترش اكو و نيز فعليت يافتن محدود ظرفيت‌هاي آن تاكنون را چه مي‌دانيد، گفت: واقعيت اين است كه بيشتر كشورهاي عضو اكو در يك يا چند سازمان منطقه‌اي يا فرامنطقه‌اي عضويت دارند، مانند تركيه يا كشورهاي آسياي مركزي و یا پاکستان. در واقع، اين تنها ايران است كه در سازمان منطقه‌اي مشابه‌اي عضويت ندارد و توجه ویژه به اکو دارد، زیرا این تنها سازمان منطقه ای است که مقر آن در ایران است. ببینید حتی سازمان تازه تأسیس گاز نیز مقرش گویا قطر خواهد بود. لذا از نگاه من، هم‌اكنون تقويت و توسعه اكو، اولويت اصلی سياست خارجي هيچ يك از كشورهاي عضو در حد ايران نيست و براي همين است كه مي‌توان ايران را از عوامل اصلي حفظ و زنده‌ نگه‌ داشتن اكو دانست. در واقع، اكو را بايد سازماني با محوريت ايران دانست كه در صورت مشاركت بيشتر و جدي‌تر اعضا، مي‌‌تواند به سازمان قدرتمند منطقه‌اي تبديل شود.

 

دكتر شهابي، نگاه قدرت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي خارج از اكو نسبت به آن را اين‌ گونه توصیف کرد: هم‌اكنون به دليل اين كه اكو، موفقيت آنچناني نداشته‌، براي سازمان‌ها و كشورهاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي سازماني خنثي و بي‌خطر به شمار مي‌رود؛ بنابراين، هم‌اكنون آنها موضعي چندان مثبت يا منفي نسبت به اكو ندارند، اما در صورت تقويت آن، ممكن است نگاه‌ها با رويكرد تهديد يا فرصت تغيير پيدا كند.