تقلب تازيانه‌اي بر پيکر نحيف آموزش

به تازگي در کنفرانسي درباره آفت‌هاي اجتماعي که گريبانگير جوانان است، اعلام شد حدود 60 درصد دانشجويان دانشگاه‌ها تقلب مي‌کنند. طبيعي است نمي‌توان گفت اين دسته از دانشجويان، همگي در اين مقطع از تحصيل تقلب را آغاز کرده‌اند، بلکه بخش عمده‌اي از آنان از دوران تحصيل در مدرسه، اين عادت را همراه خود به نهادهاي آموزش عالي مي‌آورند.

گسترش اين پديده خطرناک که مي‌تواند بنيان‌هاي نظام آموزش را مورد تهديد قرار دهد، از چند عامل ناشي مي‌شود؛ مداراي کادر آموزشي دانشگاه‌ها با کساني که مرتکب تقلب مي‌شوند، تلقي مثبت دانش‌آموزان و دانشجويان از تقلب که نوعي زرنگي به شمار مي‌آيد و گرايش بخش چشمگيري از دانش‌آموزان و دانشجويان به گذراندن دوره آموزشي بدون زحمت درس خواندن و در مواردي گرفتاري‌هاي شخصي دانشجويان و دانش‌آموزان از جمله اين دلايل و عوامل است. دليل گسترش بسياري از رفتارهاي ناهنجار در جامعه، از جمله تقلب در محيط‌هاي آموزشي، اين است که افراد با انجام رفتار خلاف قانون به خواسته خود مي‌رسند. برخي از اين افراد نيز شايد نه از روي نيت بد، بلکه از روي اضطرار دست به تقلب مي‌زنند. به هر حال علت هر چه باشد، تقلب موريانه‌اي است که بنيان آموزش را مي‌خورد.

در بسياري موارد، با دانشجو يا دانش‌آموزي رو به رو شده‌ام که با تعجب مي‌پرسد مگر مي‌شود کسي تقلب نکند يا حتي باور نمي‌کند کسي در طول تحصيل تقلب نکرده باشد. در مقايسه با دو دهه پيش که روي صندلي و نيمکت کلاس مي‌نشستم، از زشتي تقلب تا اندازه‌اي کاسته شده است. شايد توجهي که مسئولان نظام آموزشي به ديگر مسائل مي‌کنند، سبب شده است از توجه به اين ناهنجاري که به صورت نگران کننده‌اي متداول شده است، باز بمانند. اگر قرار است کيفيت آموزش در تمام سطوح ارتقا يابد، يکي از راه‌هاي آن اعمال مقررات موجود در زمينه برخورد با تقلب است.

انواع متقلبان
به نظر مي‌رسد افرادي که دست به تقلب مي‌زنند، به چند دسته تقسيم مي‌شوند. البته تقدم و تأخر اين دسته‌بندي به معناي کم و زياد بودن افرادي نيست که در آن چهارچوب قرار مي‌گيرند و تنها براي تسهيل شناخت اين پديده است.

1- دسته نخست کساني هستند که براي به دست آوردن مدرک به دانشگاه آمده‌اند. اين افراد احتمالاً بي علاقه يا کم علاقه به درس هستند يا شايد هم علاقه‌مندند، اما فرصت مطالعه کافي و آمادگي براي امتحان را ندارند. امتيازي که ادارات، شرکت‌ها و کارفرمايان براي مدرک دانشگاهي قايل مي‌شوند، باعث مي‌شود افرادي که پيش از اشتغال به هر دليلي نتوانسته‌اند به دانشگاه راه يابند، اکنون با متنوع شدن نهادهاي آموزش عالي و آسان شدن نسبي راهيابي به نظام آموزش عالي، در حالي قدم به کلاس دانشگاه بگذارند که هدفشان از ادامه تحصيل کسب مدرک به منظور بهبود موقعيت شغلي است.

2- گروه دوم که بيشترشان را جوانان تشکيل مي‌دهند، به هر دليلي به غير از علاقه به درس به دانشگاه آمده‌اند، مانند عقب انداختن دوره خدمت سربازي (براي آقايان)، گرفتن امتياز براي بالا بردن مطلوبيت در ازدواج (براي خانم‌ها)، فرار از بيکاري (هم آقايان و هم خانم‌ها) و ... با توجه به اينکه بخش گسترده‌اي از آموزش عالي اکنون به صورت شهريه‌اي اداره مي‌شود، اين دانشجويان نهايت تلاش خود را مي‌کنند تا در تمام درس‌ها نمره بياورند. تقلب نيز بخشي از اين تلاش‌هاست.

3- گروه سوم افرادي هستند که با علاقه نسبي به کلاس درس آمده‌اند، اما به دلايلي در مواردي تقلب کرده‌اند، مثلاً دوستي از آنان خواهش کرده است يا به درسي علاقه‌مند نبوده‌اند و تنها نمره آن را خواسته‌اند و... اين قبيل افراد معمولاً از گرفتاري هنگام تقلب بيمناک هستند و اغلب با دقت و ترس و لرز اين کار را مي‌کنند.

آثار تقلب
در مواردي، کارکنان و حتي مدرسان براي خلاصي از مشکلات رودررويي بعدي با دانشجويان، ترجيح مي‌دهند تقلب دانشجويان را ناديده بگيرند، اما در بيشتر موارد، مدرس تنها عامل باقي‌مانده براي اعمال قانوني است که روز به روز ضعيفتر مي‌شود. نکته مهم در اين ميان اين است که رواج تقلب موجب دلسردي عميق دانش‌آموزان و دانشجويان ممتاز مي‌شود. بارها دانشجويان درسخوان گلايه کرده‌اند برخي ديگر بدون درس خواندن و با تکيه بر تقلب، نمره بالا مي‌گيرند. تقلب مانند دوپينگ در ورزش است که جرم به شمار مي‌رود. شايد برخي دانشجويان معتقد باشند درس خواندن رقابت نيست، بلکه هدف فقط گذراندن درس است، اما حس برتري جويي انسان (که در جاي خود احساسي کاملاً سالم، مشروع و سازنده است) بر اثر تقلب جريحه‌دار مي‌شود. تقلب شرايط برابري را که براي رقابت در تمام عرصه‌هاي زندگي لازم است، با کاربرد اصول غيراخلاقي به نفع افراد غيرشايسته از بين مي‌برد. تقلب با تضعيف بنيه علمي دانشجويان و از بين بردن روحيه رقابت سالم، باعث پايين آمدن کيفيت تحصيل و افت توان علمي فارغ‌التحصيلان مي‌شود.

مقابله با تقلب
به هر صورت، ريختن قبح تقلب و افتخار متقلبان به عمل خود، تهديدي جدي براي نظام آموزش است که آثاري فراتر از اختلال در آموزش دارد. انسان در دوره تحصيل از همه رفتارها و گفتارها مي‌آموزد. وقتي دانش‌آموز يا دانشجويي مي‌بيند بدون زحمت مي‌تواند در درسي نمره بگيرد، وسوسه نيرومندي براي ارتکاب اين عمل پيدا مي‌کند.

روزنامه اعتماد ـ اميرعباس ميرزاخاني