کلیات
به منازعات و کشمکشهای سیاسی اجتماعی که در نتیجه ی کمبود آب بوجود می آید، بحران آب گویند. همچنین در ایجاد بحران آب عواملی همچون رشد فزاینده جمعیت، گسترش صنایع و نیاز آب برای تأمین غذا و بهداشت و خشکسالی موثر هستند.
رشد سریع جمعیت مهم ترین عامل کاهش سرانه آب تجدید شونده کشور در طول دهه های گذشته بوده است. با هر نرخ از رشد جمعیت پیش بینی شده توسط سازمان ملل متحد کشورمان تا سال ۲۰۵۰ جزء ۲۰ کشور پرجمعیت جهان خواهد بود. بر این اساس میزان سرانه آب تجدیدپذیر کشور نیز از ۱۳۲ میلیارد متر مکعب در سال ۱۳۸۵ تقلیل چشمگیری یافته و در صورت ادامه این روند وضعیت در آینده به مراتب بدتر خواهد شد.
در حالی که ایران در ناحیه خشک جهانی قرار دارد و متوسط بارش آن ۲۵۰ میلی متر است و ۲۵ درصد خاک ایران در مناطق فراخشک، ۴۰ درصد در مناطق خشک و ۲۵ درصد در مناطق غیر خشک قرار دارند مصرف زیاد، عدم تقارن بارندگی ها در کشور، رشد جمعیت و توسعه ناهمگون و ناپایدار در بخش های مختلف از جمله دلایل اصلی برای بروز بحران ها و چالش های بخش در ایران آب است.
بانک جهانی در گزارش سال ۲۰۰۷ خود با تأکید بر اینکه کاهش سالانه منابع داخلی آب شیرین در ایران ۳/۶ برابر استانداردها و شاخص های جهانی است، اعلام کرد که کشاورزی عامل ۹۱ درصد کاهش سالانه منابع آب شیرین در ایران است.
کتاب های نوشته شده پیرامون بحران آب
کتاب آب امنیت و خاورمیانه، گزارشی است از موسسه مطالعات استراتژیک لندن که توسط ایزدی در سال ۱۳۷۳ ترجمه گردیدهاست. این کتاب ضمن بر شمردن عوامل ایجاد بحران آب در خاورمیانه به بررسی بعد امنیتی بحران آب در خاورمیانه میپردازد.
کتاب بحران آب در خاورمیانه یکی دیگر از کتابهای مهمی است که توسط نهازی در سال ۱۳۷۸ منتشر گردیده است. این کتاب نیز ضمن بررسی تخصصی منابع و مسائل آب و ذکر محدودیتها و مشکلات پیش روی نیاز مردم کشورهای خاورمیانه، ضمن ذکر علل و عوامل تهدیدکنندهی منابع آبهای ایران سعی بر تشریح جوانب مشکلات دارد.
کتاب ابعاد سیاسی-امنیتی بحران آب در خاورمیانه عربی و آینده مذاکرات صلح اعراب و اسرائیل نوشته ی فغانی (۱۳۷۸) یکی از مفصلترین پژوهشهایی است که به بحران آب از بعد سیاست و امنیت نگریسته است. اگرچه در این کتاب بیشتر مسائل و اختلافات کشورهای عربی و اسرائیل حول محور آب مورد بررسی قرار گرفته است، ولی توجه به نتیجه گیریهای این کتاب ضروری به نظر میرسد. فغانی در نتیجه گیری خود می آورد که مشکلات آب خاورمیانه بسیار جدی است. او در کتاب خود مجموعه علل و عواملی را در ایجاد بحران آب دخیل میداند که عبارتند از عدم شناخت درست و به موقع نقش آب به عنوان عنصری حیاتی و بی جایگزین، استحصال بیرویه و مصرف بیش از حد آبهای موجود، ضعف و سوء مدیریت دولت ها به ویژه در زمینه تنظیم و اجرای یک برنامه ملی جامع جهت کاهش مصرف آب، ناتوانی مسئولین در زمینه سیاست مناسب قیمت گذاری، ضعف سیستم های جمع آوری، ذخیره سازی و بازیافت آب، همچنین مصرف بخش قابل توجهی از آبهای تجدیدناپذیر منطقه در ازای اتخاذ سیاست های پرستیژی در زمینه خود اتکایی غذایی علی رغم عایدات ناچیز اقتصادی، عدم بهرهگیری شایسته از نیروها و سازمان های غیر دولتی، افزایش بی رویه جمعیت و... .
فعانی همچنین در پایان کتاب خود می آورد بحران آب و مشکلات ناشی از آن ضمن اینکه میتوانند منبع تولید خشونت و تنازع باشند، در عین حال قادرند بستر مناسبی برای توسعه همکاریها و به تبع آن رفع سایر مشکلات هم باشند.
عوامل موثر بر کمبود آب
کاهش منابع آبی در جهان علل و عوامل عدیدهای دارد که در ادامه به صورت کلی به نقش اصلیترین عوامل موثر بر کمبود آب اشاره میشود:
1-انسانها: انسان ها و عوامل طبیعی تأثیر عمیقی بر چرخه و بحران آب دارند. انسانها بر فرآیند کاهش آب و آلودگی بیشتر آن تأثیر شدیدتری میگذارند. نیاز به آب برای مصارف کشاورزی تولید انرژی، تولیدات صنعتی و مصارف شهری، به سرعت در حال افزایش است. امروزه رشد روزافزون جمعیت جهان و افزایش مصرف آب، قطع بیرویه درختان جنگلها، رشد شهرسازی و افزایش صنایع آلوده کننده آب شیوههای نامناسب و غیر اصولی کشاورزی احداث سدهای مخزنی و ایجاد دریاچه های مصنوعی از عوامل نابودی چرخه منظم آب در سطح جهان به شمار میآیند که در نهایت همه آنها نوعی تهدید برای جامعه بشری محسوب می شوند.
2-کشاورزی: بخش کشاورزی و صنعتی از مهمترین بخشهای مصرف آب است. در خاورمیانه بیش از 70%منابع آب به بخش کشاورزی اختصاص داده شدهاست. در حالی که اکثر کشورهای واقع در خاورمیانه دچار کمبود آب هستند و در منطقه گرم و کم آب قرار گرفتهاند که میزان بارندگی بسیار پایین و گاهی در حد صفر دارند.
3-مصرف خانگی: بنابر اعلام سازمان بهداشت جهانی، حداقل مصرف آب خانگی 100لیتر به ازای هر نفر در روز است. اما این میانگین در میان خانوارها رعایت نمیشود. پس میتوان گفت عامل مهم دیگری که سبب رشد مصرف آب گردیده نیاز و اقتضای بهداشت عمومی است. با پیشرفتهایی که از نظر بهداشت در بسیاری از کشورها دیده میشود مصرف آب روزانه هر فر سیر صعودی طی مینماید. امروزه مسائلی نظیر رشد جمعیت، ارتقای سطح زندگی و بهداشت، گسترش شهرنشینی، گسترش صنایع، کشاورزی و... افزایش مصرف آب را موجب گردیده است به طوری که مصرف آب نسبت به اوایل قرن 20 هفده برابر و نسبت به 3 قرن قبل 45 برابر شده است.
عوامل موثر بر کمبود آب در ایران
در ایران می توان عوامل زیر را در تشدید بحران آب مورد تأکید قرار داد.
1-جمعیت زیاد: کشور ایران هفدهمین کشور پرجمعیت دنیا است( سایت دانشنامه آزاد، ویکیپدیا). افزایش جمعیت در ایران و به دنبال آن افزایش نیاز به آب در جامعه در زمینههای مختلف از جمله عوامل اصلی کمبود آب در ایران است.
2- بارندگی کم: میزان بارندگی سالانه کشور حدود 224 تا 275 m میباشد و بدین ترتیب بارندگیهای سالانه ایران حدود یک سوم متوسط بارندگیهای خشکیهای 800m و کمتر از یک سوم بارندگی متوسط کره زمین 1133m است. همچنین در حالی است که در ایران 70% نزولات تبخیر میشود.
3-برداشت بیش از حد از منابع آب شیرین: یکی از عوامل دیگر مشکل آب در ایران برداشت بیرویه از منابع آب شیرین است.
همانطور که ملاحظه میگردد درصد مصرف آب ایران از منابع آب زیرزمینی بالای 50 درصد است که با توجه به تجدیدناپذیر بودن این آبها در کوتاه مدت این عامل بر کمبود آب در ایران شدت بخشیده است.
3- وقوع خشکسالی ها: با توجه به وجود نوسانات منفی شدید در بارشهای مناطق مختلف کشور، وقوع خشکسالی در کشور اجتناب ناپذیر است. تحقیقات نشان میدهد درصد فراوانی وقوع خشکسالی و شدت آن در کشور، بسیار بالا بوده که بیشترین فراوانی با 50% متعلق به بندرعباس می باشد. زابل، 7/46%، یزد 42% ، ایرانشهر 40% ، کرمان 27% دارای خشکسالی میباشند. دلیل این امر، تأثیر سیستمهای پرفشار جنب حارهای است که مقادیر بارندگی بخشهای جنوبی کشور را نسبت به بخشهای شمالی و غربی به طور محسوس کاهش داده و مانع از تأثیر سیستم های شمال غربی در این مناطق می شود.
سیاسی شدن مسائل مرتبط با آب در ایران
در ساله ای اخیر اخبار زیادی در مورد مسائل مرتبط با آب از نظر کمبود یا کیفیت نامناسب آب در شبکه شهری و واکنش های مردم نسبت به این مسئله، تجاوز حوزه های شهری به منابع آب حوضه های روستایی در اثر افزایش جمعیت آنها، اعتراضات نسبت به انتقال حوضه به حوضه آب تنش های محلی در خصوص استفاده از منابع آبی بویژه بین کشاورزان و حتی واکنش های در اعتراض به خشک شدن رودخانه ها تالاب ها و دریاچه های داخلی شنیده می شود. برخی از دلایل افزایش اینگونه مسائل را میتوان مصرف زیاد، عدم تقارن بارندگیها در کشور، رشد جمعیت و توسعه ناهمگون و ناپایدار دانست.
با وجود اینکه انتقال حوضه به حوضه آب در مواردی میتواند کمبودهای آبی را جبران نماید ولی چنانچه این عمل بدون ملاحظه تمامی جوانب صورت بگیرد خود میتواند مشکل دیگری را به مشکل بحران آب اضافه نماید که همانا اغتشاش، آشوب و بحران سیاسی است.
انتقال حوضه به حوضه آب در صورتی موفق به حل بحران آب خواهد شد که در حوضه ای که آب از آن منتقل می شود مشکلات آبی هم از نظر محدودیت مقدار آب و هم مدیریت آب وجود نداشته باشد، چرا که در غیر این صورت احساس تبعیض و بیعدالتی در بین جوامع حوضهای که آب از آن منتقل شده ایجاد خواهد کرد و این مسئله به مرور می تواند موجب بحران سیاسی شده و باعث کشمکش و درگیری بین جوامع شود.
در سال 1379 در شهر آبادان اعتراضاتی نسبت به انتقال آب حوضه کارون صورت گرفت که به کشته شدن چند نفر نیز منجر شد. در سالهای اخیر نیز این اعتراضات با شدت کمتر و به تناوب نمود پیدا کرده است.
*مطالب این ویکی از پایان نامه کارشناسی ارشد رضا رحیمی با عنوان بررسی اثرات بحران سیاسی آب بر امنیت داخلی، مطالعه موردی سیاستهای آبی استان اصفهان در شهرستان فریدونشهر اخذ شده است.