کلیات
ارسباران ناحیه کوهستانی وسیعی است در شمال استان آذربایجان شرقی، و بخشی از شهرستان های اهر، هوراند، کلیبر و ورزقان است که از شمال کوه قوشا داغ در جنوب اهر تا رود ارس گستردهاست.
ارسباران در شرق با شهرستان مشگینشهر و پارسآباد، در جنوب با شهرستان هریس، و در غرب با شهرستان تبریز و شهرستان مرند هممرز است. در سال ۱۹۷۶، یونسکو ۷۲٬۴۶۰ هکتار از اراضی منطقه، در محدودهٔ '۴۰ °۳۸ تا '۸ °۳۹ شمالی و'۳۹ °۴۶ تا '۲ °۴۷ شرقی، را به عنوان ذخیرهگاه زیستکره ثبت کرد. توصیف کلی یونسکو به این قرار است، این ذخیرهگاه زیستکره در کوهستانهای قفقازی ایران نزدیک مرز کشور با جمهوری آذربایجان و ارمنستان قرار دارد. ناحیه، با قرار گرفتن در بین مناطق خزری، قفقازی و مدیترانهای، کوههایی تا ارتفاع ۲۲۰۱ متر، علفزارهای آلپی، دشتهای نیمهخشک، مراتع و جنگلها، رودها و چشمهها را شامل شدهاست. ارسباران محل زیست حدود ۲۳٬۵۰۰ کوچنشین است که عموماً در مناطق بین شهری ناحیه زندگی میکنند. فعالیتهای اقتصادی در زیستگاه کشاورزی، دامداری، باغبانی، صنایع دستی و گردشگری را شامل میشود، اما در بخشهای شهری فعالیتهای تجاری نیز در جریان است.
اقتصاد
تا قبل از انقلاب اسلامی، اقتصاد منطقه نوعی خود کفایی محلی داشت؛ تمام غذا در محدوده روستاها تولید میشد، و محصول مازاد با کالاهای فروشندگان دورهگرد مبادله میشد. ساکنین کنارههای ارس، عموماً، عشایر نیمه ساکن بودند. آنها بعد از برداشت محصول، در فصل تابستان دامهای خود را به مراتع کوهستانهای بالا دست میبردند. مراتعی مانند چپرلی و آقداش هر کدام به ساکنان یک روستای مشخص تعلق داشتند.
تا میانههای سالهای ۱۳۵۰ شمسی، کشت دیم در زمینهای شیب دار باعث فرسایش شدید خاک شده و بازدهی زمینها را کاهش داد بود. بعلاوه، اعلام قسمت عمده منطقه به عنوان منطقه حفاظتشده بیتوجه به معیشت ساکنین، به دامپروری آسیب زد. مردم مجبور شدند بخش عمده درآمد خود را از کارگری فصلی در تهران تأمین کنند. آنها عموماً به نقاشی ساختمان یا نانوایی اشتغال داشتند. بعد از انقلاب، توسعه راهها باعث در دسترس قرار گرفتن بازارهای شهری شده و کار دامپروری را با صرفه نمود. متأسفانه، اختلافات پایان ناپذیر سر مالکیت چرا گاهها و در دسترس نبودن چوپان، گسترش بیشتر دامپروری را ناممکن کردهاست.
در سالهای اخیر، زنبور داری به صورت یک شغل سودآور درآمدهاست. از کانونهای اصلی زنبور داری میتوان روستای مردانقم را نام برد.
آثار گردشگری در اقتصاد محل هنوز آشکار نشدهاست. گردشگران ترجیح میدهند در چادرها بمانند و از غذاهای کنسروی، که همراه آوردهاند، بخورند. نتیجه به جا گذاشتن زباله در کنار جادهها و، احیاناً، تخریب مراتع و مزارع روستائیان است. در سالهای اخیر فرمانداری کلیبر با برگزاری جشنواره انار و زغال اخته برای ترویج تولید تجاری و بازاریابی این میوهها تلاش کردهاست. از سال ۱۳۸۸، در اواخر مهر ماه هر سال، جشنواره انار در مردانقم برگزار میشود. جاذبه اصلی این جشنواره اجرای موسیقی عاشقی توسط عاشقهای معروف منطقه است. در اخبار منتشره اغلب بر جنبههای جذب گردشگری این جشنوارهها تأکید میشود.
بهرهبرداری کامل از معدن مس سونگون میتواند تأثیر بالایی در رشد اقتصادی منطقه داشته باشد. این معدن در ۱۳۰ کیلومتری شمال تبریز و ۳۰ کیلومتری شهرستان ورزقان واقع شدهاست. براساس آخرین محاسبات انجام شده ذخیره قطعی این کانسار در حدود ۷۹۶ میلیون تن با عیار ۶۱/۰ درصد مس (تا تراز ۱۶۰۰) برآورد شدهاست. بخش عمده منطقه آزاد تجاری-صنعتی ارس، که اقتصاد ایران را با اقتصاد منطقهای قفقاز، روسیه و شرق اروپا متصل میکند، در ارسباران واقع شدهاست و احتمالاً در توسعه اقتصادی ناحیه نقشی اساسی خواهد داشت.