کلیات
زمینساخت صفحهای یا تکتونیک صفحهای Plate tectonics به بررسی و مطالعهٔ حرکات وسیعمقیاس در سنگکُرهٔ (لیتوسفر) کُرهٔ زمین میپردازد. این نظریه بر اساس نظریهٔ رانش قارهای در نخستین دهههای قرن بیستم مطرح شد و پس از اثبات مفهوم گسترش بستر دریا در سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ م توسط بسیاری از زمین شناسان پذیرفته شد.
بر اساس این نظریه، سنگکُره (پوستهٔ کُرهٔ زمین) (لیتوسفر) زمین از صفحاتی (صفحات تکتونیکی) تشکیل میشود که در کل شامل ۷ یا ۸ صفحهٔ اصلی، که در مواردی خود از تعدادی صفحات کوچک تشکیل میشوند، ساخته شدهاست.
این صفحات بهصورت مداوم در حال حرکت هستند و بر اثر برخورد این صفحات پدیدههایی همچون زلزله گسل، شکستگی ها، تشکیل کوهها تشکیل درازگودالها و چین خوردگی و دیگر پدیدهها حاصل میشوند. میزان حرکت این صفحات از کمترین حد ۰ میلیمتر در سال تا بیشترین حد ۱۰۰ میلیمتر در سال، بسته به نوع، جایگاه و شرایط آنها تخمین زده میشود.
صفحات شکلدهندهٔ پوستهٔ زمین بهطور کل از دو نوع سنگکرههای اقیانوسی و سنگکرههای قارهای کلفتتر تشکیل میشوند که هر نوع پوستههای خاص خود را دارند.
صفحات پوستهٔ زمین (به انگلیسی: تکتونیک) به این دلیل قابلیت حرکتی دارند که سنگکُرههای پوشانندهٔ سطح زمین دارای جِرم حجمی و نیروی بیشتری در مقایسه با لایههای زیرینِ خود به نام سستکُره هستند.
از این دانش برای مطالعهٔ نحوهٔ رخداد زلزله، زمینشناسی مهندسی و مطالعهٔ مخازن نفت و گاز استفاده میشود.
مفهوم زمینساخت همچنین برای گفتگو دربارهٔ حرکت آهستهٔ صفحهها بهکار میرود، که در آن مورد به آن بیشتر زمینساخت صفحهای یا رانش قارهای گفته میشود. زمینساخت همچنین به مباحث زلزله، صفحات قارهای و پدیدههایی از این دست میپردازد.
صفحههای زمین
در کره زمین متخصصان هفت صفحه اصلی و نه صفحه کوچکتر مشخص کرده اند:
صفحههای اصلی
۷ صفحه اصلی وجود دارد که لیست آن را به ترتیب وسعت در زیر مشاهده میکنید.
صفحه اقیانوس آرام، مساحت: ۱۰۳٬۳۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه آمریکای شمالی، مساحت: ۷۵٬۹۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه اوراسیا، مساحت: ۶۷٬۸۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه آفریقا، مساحت: ۶۱٬۳۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه جنوبگان، مساحت: ۶۰٬۱۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه هند، مساحت: ۵۸٬۰۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه آمریکای جنوبی، مساحت: ۴۳٬۶۰۰٬۰۰۰ km²
صفحههای کوچکتر
صفحه نازکا، مساحت: ۵٬۵۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه دریای فلیپین، مساحت: ۵٬۵۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه دریای عربی، مساحت: ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ km² یکی از ۳ صفحهٔ هند، عربستان و آفریقا است که صفحهٔ قارهای را تشکیل دادهاند.
صفحه کارائیب، مساحت: ۳٬۳۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه کوکوس، مساحت: ۲٬۹۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه کارولین، مساحت: ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه اسکاشیا، مساحت: ۱٬۶۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه برمه، مساحت: ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ km²
صفحه جزایر هیبرید (واقع در غرب اسکاتلند)، مساحت: ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ km²