بنويسيد نمايشگاه بخوانيد فروشگاه!!

سرویس فرهنگی "تابناک"

 فاطمه رحیمی ـ نمايشگاه بين المللي كتاب تهران نه محلي براي به نمايش گذاشتن تولیدات مکتوب که فروشگاه بزرگی برای عرضه کتاب های مختلف است که در کنار آن اتفاقات فرهنگی دیگری نیز تجربه می شوند.

بيست ودو سال از برگزاری نمایشگاه بین المللی کتاب گذشته و طی این سالها همواره نمایشگاه با تغییر و تحولاتی روبرو بوده که اکثر آنها قاعده ای جز آزمون و خطا نداشتند. حالا بعد از گذشت بیست و دو سال از برپایی این نمایشگاه  وقت آن رسیده که با آسیب شناسی جدی کارکردها و تاثيرات فرهنگى آن در حوزه هاى فرهنگى بررسی شود.

 آيا نمايشگاه کتاب طی این سال ها ضمن ايجاد رقابت ميان ناشران برای تولید آثار فاخر توانسته است سليقه مخاطبان خود را تعالى بخشد؟ آيا بازار جهانى کتاب و دفتر توسعه نشر بين الملل در مراودات فرهنگى و معرفى فرهنگ ايرانى به جهانيان موفق بوده اند؟! آیا زمان آن نرسیده که معضلات کمبود ویترین کتابفروشی در ایران را به طور اصولی حل کنیم و اجازه دهیم که نمایشگاه کتاب از پوسته فروشگاهی خود خارج شود تا کارکردهای کلان فرهنگی را در پی داشته باشد؟!

خیلی ها بر این باورند که نمایشگاه کتاب اگر با هدف ایجاد تعامل میان ناشران و در سطح بین المللی برگزار می شود باید همچون دیگر نمونه های موفق دنیا (مثل نمایشگاه های کتاب فرانکفورت)  از پوسته فروشگاهی خود بیرون بیاید تا به کارکرد مورد نظر دست یابد. گروهی دیگر معتقدند که نمایشگاه بین المللی تهران همین حالا هم از جمله نمایشگاه های معتبر دنیا است که اختصاصات خاص خود را دارد و بخش فروشگاهی یکی از این ویژگی هاست و دلیلی هم ندارد که که از مدل های دیگری در دنیا الگوبرداری کند.


فروشگاه بزرگ کتاب

نمايشگاه بين المللى کتاب تهران که احمد مسجدجامعى وزیر اسبق ارشاد آن را بزرگترين رخداد فرهنگى سال در کشورمى دانست، صفارهرندی وزیر پیشین ارشاد آن را نشانگر شکوه و عظمت جامعه ای دانست که با فرهنگ کتابخوانی زنده است، و حسینی وزیر فعلی ارشاد آن را یک رویداد بسیار مهم فرهنگی می داند، تاکنون تا چه اندازه در ترويج کتابخوانى و حمايت از خلاقيت ها و فعاليت هاى فرهنگى و البته توسعه صنعت نشر موثر بوده است؟ این نمایشگاه که به گفته محمدرضا وصفی مدیر بخش بین الملل در حال حاضر يکى از شناخته شده ترين و استثنایی ترین نمايشگاه هاى فرهنگى در سطح جهان به شمار مى رود به دلایل متعددی (که شاید کمبود ویترین کتابفروشی و معضل توزیع کتاب مهمترین آنها باشد) با مدل های دیگر خود در دنیا تفاوت اساسی دارد. طى ۱۰روز برپايى نمايشگاه، مخاطبان بسيارى در سنين مختلف و مشاغل گوناگون از آن ديدن مى کنند که البته تهيه و خريد کتب مورد نياز (احيانا با درصدى تخفيف ) انگيزه مراجعه آنها است. بنابراين در تمام اين سالها نمايشگاه کتاب تهران بيشتر فروشگاهى بزرگ بوده است که امکان دسترسى مخاطب را به منابع مورد نيازش امکانپذير مى سازد.

نمایشگاه در اغماء

اگر نمايشگاه کتاب تهران همچون بسيارى از نمايشگاه هاى کتاب دنيا مثل فرانکفورت و بولونيا از پوسته فروشگاهى خود خارج شده و تنها به نمايشگاهى از عناوين کتابهاى هر ناشر تبديل شود چه اتفاقى خواهد افتاد؟ یکی از اعضای هیئت رئیسه ناشران می گوید: اگرچه بخش دولتی هم تمایلی به جدا کردن بخش فروش از نمایشگاه ندارد ولی ناشران و مولفان با حذف بخش فروش ازنمايشگاه موافق نيستند چرا که تعداد کتابفروشى ها در کشور ما به نسبت تقاضاى مخاطبان بسيار کم است و نمايشگاه کتاب به نوعى چشم اميد ناشر براى فروش توليدات خود و منبع مراجعه مخاطب براى تهيه عناوين مورد نيازش است.» نمايشگاه کتاب در اکثر نقاط دنیا عملاً همان نمايشگاه و محل مراجعه اهل پژوهش و ناشرین برای خرید رایت کتاب است. در کشور ما نیز تا وقتی که نمايشگاه کتاب ، فروشگاه بزرگ کتاب باشد ديگر تعاملات فرهنگى از قبيل توجه به قانون رایت، معاوضه، تقويت بازار جهانى کتاب و تبادلات فکرى و فرهنگى سرعت و رشد فزاينده اى نخواهند داشت. ما بايد به جايى برسيم که نمايشگاه کتاب را از فروشگاه جدا کنيم، اين که ناشران ما براى عرضه کتابهاى خود معضلات اساسی دارند حقيقت انکارناپذيرى است. اما به قول به این ناشر:« با تقویت و ایجاد فروشگاه هاى دايمى کتاب و تدبیر اساسی برای مشکلات نشر ایران باید با بيرون کشيدن پوسته فروش از نمايشگاه سعى کنيم به سمتى پیش برويم که نمايشگاه کتاب فقط نمايشگاه باشد»

تعامل بی سرانجام مخاطب، ناشر و مولف

طبیعی است که ناشران به عنوان تولیدکننده های فرهنگی و علمی کشور باید ازنظر اقتصادی سرِ پا بمانند و این مهم حاصل نمی شود مگر اینکه آنها موفق شوند تولیدات خود را به فروش برسانند.

مشکل توزیع کتاب در کشور ما، خرید کتاب از ناشران توسط بخش های دولتی و ایجاد نمایشگاه های و فروشگاه های دائمی کتاب مساله ای است که به قول محمد رضا وصفی «باید به صورت کلان و بین بخشی (یعنی با همکاری شهرداری ها و وزارتخانه های مرتبط) حل شود و تا زمانی که این اتفاق نیفتاده نمی توانیم برای جدا شدن بخش فروش از نمایشگاه فکری کنیم».

اما تبدیل نمایشگاه بین المللی کتاب تهران به فروشگاه بزرگی که اغلب، خیل عظیمی از خریداران کتاب و مخاطبان سردر گم را در پی دارد ساده ترین راه حلی است که می توان برای معضل فروش کتاب در کشور پیدا کرد.

مگر این که کارکرد و ماموریت فرهنگی نمایشگاه کتاب تهران را در نظر بگیریم؛ مثلا اینکه مولف و ناشر در این فرصت با مخاطب به تعامل می رسند و از اين منظر توليد بهتر محصولات مکتوب فرهنگى در دوره هاى بعد محقق می شود. البته به رغم مخاطب محور بودن نمایشگاه کتاب تهران این گفته ها کمی ایده آلیستی به نظر می رسد چون در ازدحام انبوه خریداران کتاب و مراجعین، تعامل مولفین با مخاطبان به امضا کردن کتاب ها برای آنها خلاصه می شود.

کامران فانی  منتقد و نویسنده  نمايشگاه کتاب تهران را در صورتیکه به وظیفه خود درست عمل کند، همايش بزرگ اهل قلم و علاقه مندان کتاب مى داند که می تواند تاثير مطلوبی در جهت ايجاد رابطه ميان مولف و ناشر و مخاطب داشته باشد.

برپایی نمایشگاه های تخصصی

اگرچه مسئولین برگزاری در همه دوره ها نمایشگاه کتاب تهران را یکی از استثنایی ترین نمایشگاه های کتاب دنیا دانسته اند که ویژگی های خاص خود را دارد، اما حضور ناشران خارجی و مقدار مساحتی که به بخش بین الملل اختصاص داده می شود فقط یک طرف ماجراست چون در طرف دیگر باید دید آیا تعاملات و تبادلات کارساز فرهنگی انجام می شود یا خیر؟ ناشری که در سالهای گذشته مسئولیت هماهنگی غرفه های ایرانی را در نمایشگاه فرانکفورت بر عهده داشته است،  اظهار مى کند: در نمايشگاه ما مذاکره و ارتباط با ناشران داخلى و خارجى و خريد تقريبا ضعيف است.
او معتقد است: «ما باید به سمت برگزاری نمایشگاههای تخصصی (مثل نمایشگاه تخصصی کتاب کودک در بولونیا) پیش برویم و نمایشگاه های تخصصی کتاب مثلا در حوزه ادبیات و تاریخ، علوم کاربردی و... در سطح بین الملل برپا کنیم. حتی برپایی نمایشگاههای بین المللی و فصلی در استان های بزرگ کشور  در صورتیکه دولت بخشی از یارانه و ارزی را که در نمایشگاه تهران هزینه می کند به آنها اختصاص بدهد هم از ازدحام و سردرگمی در نمایشگاه تهران می کاهد و هم مشکل کمبود ویترین کتابفروشی در شهرستان ها را تا حدودی حل می کند.»

البته سود اصلی فروش کتاب در نمایشگاه کتاب را ناشران آموزشی و کمک آموزشی می برند - آن هم در این موعد سال که به امتحانات پایان سال نزدیک می شویم- برای همین است که هم از برگزاری نمایشگاه های تخصصی استقبال می کنند و هم موافق جدا سازی این بخش از نمایشگاه کتاب نیستند.

چونان که ابوالفضل جوكار مدير انتشارات گاج درباره برگزاري نمايشگاه‏هاي تخصصي كتاب در حوزه هاي آموزشي، دانشگاهي و كودك و نوجوان به ستاد خبری می گوید: برگزاري اين‌گونه نمايشگاه‏ها هيچ منافاتي با برگزاري نمايشگاه بين‏المللي كتاب تهران نداشته و تشكل ها بايد بتوانند فارغ از بخش‏هاي حاشيه‏اي، نمايشگاه‏هايي هم شأن نمايشگاه تهران در حوزه تخصصي خود برگزار كنند.

ماموریت فرهنگی نمایشگاه در حاشیه

ستار هدایت خواه عضو کمیسیون فرهنگی مجلس اگرچه با جانبداری خاصی عنوان می کند که نمایشگاه کتاب در دوره دولت های نهم و دهم با کیفیت بهتری برگزار شده است اما او نیز کارکرد فرهنگی نمایشگاه تهران را مورد اشاره قرار می دهد و می گوید: «فروش تنها دغدغه نمایشگاه تهران نیست و باید مراقب باشیم که این فروشگاه بزرگ ماموریت فرهنگی نمایشگاه کتاب را در جامعه تحت الشعاع قرار ندهد او معتقد است که نمايشگاه کتاب باید به تدریج از حالت فروشگاهي خارج و به جشنواره بزرگ فرهنگي حول محور کتاب تبديل شود.

مصطفی رحماندست هم در گفت‌وگو با ستاد خبري بيست و سومين نمايشگاه بين‌المللي كتاب تهران، روند نامناسب توزیع کتاب در ایران را بزرگترین مانع برای نمایشگاه کتاب دانسته است که آن را از مأموریت ها و اهداف اصلی اش دور می کند. او می گوید: اميدوارم تا زمان بهبود و تقويت روند توزيع كتاب در سراسر كشور، خانواده‌ها و علاقه‌مندان بتوانند كتاب‌هاي مورد نيازشان را از طريق نمايشگاه كتاب تهران تأمين كنند. او بر این باور است که چنانچه مشكل توزيع حل شود، نمايشگاه كتاب تهران هم مي‌تواند همچون نمايشگاه‌هاي ديگر جهان، به وظايف مهم و اصلي‌تر خود بپردازد.
نمایشگاه فقط نمایشگاه است.

نكته مشخص گفته های همه کارشناسان این است که باید با حل معضل فروش و توزیع کتاب در کشور نمایشگاه بین المللی تهران را به نمایشگاهی که صرفا مبادلات فرهنگی در آن محقق می شود تبدیل کرد تا از این راه اهداف بلندمدت به سرانجام برسند. چون  بخش فروشگاهى نمايشگاه اگرچه اهداف کوتاه مدت را تامین می کند اما می تواند به عنوان عامل تضعيف کننده تبادلات فرهنگى محسوب شود چرا که ديگر جوانب کار از جمله مذاکرات فرهنگى و ورود و صدور عناوين کتابهاى ايرانى و خارجى را تحت شعاع قرار می دهد، بنابراين در صورت افزايش فروشگاه هاى دايمى کتاب و ايجاد بنگاه هايى جهت عرضه دايمى محصولات ناشران، نمايشگاه بين المللى تهران بايد به سمتى پيش برود که تنها محلى باشد براى تعاملات فرهنگى که در اين صورت تاثيرگذارى بسزايى در زمينه هاى مختلف از جمله ترويج کتابخوانى، حمايت از استعدادها، ترغيب فعالان حوزه نشر و جذب خلاقيت هاى برون مرزى خواهد داشت.