تعطيلي اسطوره سازي به دليل تغيير کاربري!

اسطوره شدن در ورزش يا ساير عرصه هاي اجتماعي ايران احراز شرايط خاصي را مي طلبد که چنانچه به صورت مدون در جزوه اي گردآوري شود و در اختيار متقاضيان قرار بگيرد قريب به اتفاق آنها با کمال ميل از تصاحب آن استعفا خواهند داد. اين شايد تنها عنواني باشد که هنوز توسط عامه مردم به صاحبانش تفويض مي شود و اسطوره تا زماني که توده متراکمي از جمعيت مردمي را پشت سر خود نداشته باشد اساساً اسطوره نيست.

به نوشته قدس؛ مردم متر و معيار خاص خودشان را دارند، آنها بخصوص در ايران اسطوره را براي خودشان مي خواهند. اسطوره در قاب اين منطق نبايد زندگي مرفهي داشته باشد، حق ندارد در سياست غرق شود، در زندگي شخصي او هيچ شائبه اي نبايد وجود داشته باشد، اسطوره قهرماني است که اکثر ويژگي هاي مثبت طبقه متوسط جامعه را دارد و قلبش براي مردم مي تپد. اينجا اسطوره بودن دشوار است.

کاوش در تاريخ ورزش ايران تنها نام غلامرضا تختي را به عنوان قهرماني که همه جامعه ورزش ايران-حرفه اي و آماتور- در اسطوره بودن او اتفاق نظر دارند، پيش روي ما قرار مي دهد. ساير قهرمانان که تعدادشان کم هم نيست در ذهن مردم حک نشدند واين شايد بيش از همه برخاسته از تفکري باشد که شرايط دشوار و حتي غيرمنصفانه اي را براي اسطوره شدن تعريف کرده است.

****
جرج بست يکي از اسطوره هاي باشگاه منچستريونايتد است که هنوز تعدادي از هواداران قديمي اين تيم در حالي که پيراهن منقش به نام او را بر تن دارند وارد ورزشگاه اولدترافورد مي شوند.

دوران درخشش «بست» در يونايتد طولاني نبود و او خيلي زود به واسطه شهرت و برخورداري از ويژگي هاي جذاب ظاهري به ورطه حواشي غلتيد. استفاده بيش از حد از مشروبات الکلي عمر زندگي ورزشي ستاره يونايتد را کوتاه کرد و سرانجام مرگ غم انگيز او در حالي از راه رسيد که هوادارانش مي دانستند همنشيني با مشروبات الکلي جرج را به سمت و سوي نابودي برد. نام جرج بست در فهرست اسطوره هاي فوتبال انگلستان ثبت شده و اين پاسداشتي است براي لحظات هيجان انگيز هرچند کوتاهي که او براي فوتبال دوستان انگليسي رقم زد.

در ورزش ايران اسطوره شدن کار هر کسي نيست. علي دايي چهره انگشت نمايي است که رکوردهاي بي نظيري مثل بيشترين تعداد بازي ملي و بيشترين گل ملي در سطح جهان را در کارنامه خود دارد اما آيا او امروز اسطوره اين ورزش است؟ براي رسيدن به پاسخ اين سؤال بايد تا آخرين روز زندگي دايي انتظار بکشيم. شايد پس از آن، همه داد آن سر بدهيم که چه اسطوره نازنيني را از دست داديم و خياباني بنامش کنيم. اينجا مردن- ترجيحا زودهنگام- يکي از شروط اصلي اسطوره شدن است.

مرحوم غلامرضا تختي همه شرايط اسطوره شدن و اسطوره ماندن را داشت و مي توان گفت رساله صعب الوصول «چگونه اسطوره شويم» در ورزش ايران توسط او به رشته تحرير درآمد. بسياري از دوستان تختي ورزش را يکي از فرعيات زندگي او لقب مي دهند و معتقدند وقتي به اوج افتخارات ورزشي رسيد دغدغه مردم فقيري که برايش هورا مي کشيدند رهايش نکرد. تختي از پل قهرماني عبور کرد و به توده مردم رسيد. آن چنان که وقتي در 34 سالگي در المپيک 1964 کم فروغ ظاهر شد و از پس رقبايي مثل احمد آييک و الکساندر مدويد برنيامد مردم به مانند يک قهرمان به استقبال او رفتند و تختي را روي شانه هاي خود حمل کردند. اتفاقي که شايد ديگر هرگز در تاريخ ورزش ايران تکرار نشود.

*****
1 - زندگي اسرارآميز که خبري از زواياي پنهان آن به بيرون درز نکند يکي از اصول اساسي اسطوره شدن است. در اين صورت شما مي توانيد مطمئن باشيد که پس از مرگ هرکسي اين زواياي پنهان را آن طور که مي پسندد تفسير مي کند و نامتان را به فهرست شخصيت هاي محبوب زندگي خود اضافه خواهد کرد. غلامرضا تختي در چند روز پاياني عمرش اتاقي در هتل آتلانتيک اجاره کرد و همان جا دار فاني را وداع گفت.

در آن چند روز بر او چه گذشت؟ اين همان پرسشي است که هزاران تفسير مختلف را در دل خود جاي داده و طبيعتا حتي طرح شايعاتي در مورد ماجراهاي زندگي خصوصي تختي و تأثير آن در مرگ ناگهاني او هم خدشه اي بر هيبت قهرمانانه اش وارد نکرد. زندگي اسرارآميز يک قهرمان اگر با مرگ معماگونه او همراه شود نيمي از راه اسطوره شدن طي شده است.

2 - تماشاي قهرمان ورزشي ديروز در قامت سياست مدار امروز به مذاق مردمي که مرزهاي بلند و قطوري بين ورزش و سياست کشيده اند خوش نمي آيد. غلامرضا تختي عضو جبهه ملي بود و در جلسات کنگره شرکت مي کرد. او در نهايت بين سياستمداران و مردم گزينه دوم را انتخاب کرد و به جرگه مخالفان حکومت پيوست، آنچه در افزايش ناباورانه محبوبيت مردي که جهان پهلوان ناميده مي شد تأثيري شگرف داشت.

امروز اکثر چهره هاي موفق ورزش ايران آمال خود را در ورود به فضاي امن سياست جست و جو مي کنند و در اين مسير آينده اي تضمين شده براي خود مي سازند. برادران خادم، عليرضا دبير و هادي ساعي از اين جمله اند. سايرين هم در انتخابات رياست جمهوري گاهي سياستهاي عجيبي اتخاذ کردند. علي پروين در روزنامه چاپ صبح از يک نامزد خاص حمايت مي کرد و در چاپ بعدازظهر به جبهه نامزدي ديگري پناه مي برد!

3 - مرگ در اوج قدرت يکي از شرايط لازم و در بعضي موارد کافي براي اسطوره شدن است. فيلمهاي بروسلي، اعجوبه ورزش هاي رزمي در دهه 60 ميلادي هنوز از سکه نيفتاده و نام او در صدر نابغه هاي رزمي دنيا جلب نظر مي کند. بروسلي در سال 1973 و در سن 33 سالگي درگذشت و مانند غلامرضا تختي پرسش هاي بي پاسخ زيادي درباره دليل اصلي مرگ نابه هنگام او در اذهان باقي ماند.

مريلين مونرو بازيگر زيباروي هاليوود در دهه پنجاه ميلادي نيز در خاطره ها باقي ماند. او در 36 سالگي در حالي که فهرستي از پرفروش ترين فيلمهاي سينماي آمريکا را در کارنامه خود داشت به خواب ابدي رفت و امروز همچنان تعدادي از منتقدان و سينماگران، مريلين مونرو را زيباترين بازيگر سينماي جهان در قرن بيستم مي دانند. درباره محمدعلي کلي که سالها بدون رقيب در عرصه بوکس حرفه اي دنيا جولان داد اما چنين فرضيه اي وجود ندارد. شايد چون او هنوز زنده است و هوادارانش دوران کهولت سن، بيماري و افول سلطان بوکس را ديده اند. اگر کلي در اوج به سرنوشت بروسلي دچار مي شد امروز چه فرضيه هايي در مورد او مطرح مي شد؟

4 - به ناصر حجازي نگاه مي کنيم. مردي که تا همين چند ماه قبل از خوش پوش ترين و خوش قيافه ترين چهره هاي ورزش ايران بود و همه اعتبارش در غروري که در بند بند حرکتها و اظهاراتش موج مي زد به تصوير کشيده مي شد. اکنون بيماري او را به بند کشيده و اثري از آن جبروت هميشگي در ناصر حجازي ديده نمي شود. در اين هفته ها جديترين منتقدان حجازي که سالهاست ناکامي هاي اين مربي در عرصه مربيگري را مورد اشاره قرار مي دهند به تمجيد از او مشغول شدند و ادبيات هميشگي را کنار گذاشتند.

تنها تغيير ايجاد شده به بيماري حجازي مربوط مي شود که مسلما تفاوتي در ايده ها و سبک مربيگري او ايجاد نکرده است. در اين چند هفته بارها عنوان نورسيده «دروازه بان اسطوره اي تيم ملي فوتبال ايران» را در وصف ناصر حجازي شنيده ايم. آنچه در زمان مدعي بودن حجازي و دورخيز او براي نيمکت استقلال و تيم ملي به ندرت شنيده مي شد.

هواداران ناصر حجازي اميدوارند لقب اسطوره به اين زوديها به نام او سنجاق نشود. شايد آنها اين اتفاق را مترادف با پيروزي سرطان بر ستاره محبوب خود مي دانند. اين يکي ديگر از راههاي اسطوره شدن در ورزش ايران است. مرحوم تختي را در اواخر عمر چندبار به سالنهاي کشتي راه ندادند و از چاپ تصاوير او جلوگيري شد. او در روزهايي با زندگي خداحافظي کرد که در بسياري از عرصه ها مظلوم واقع شده بود.

*****
اسطوره شدن در اين دوره و زمانه صرف نمي کند. در زمانه اي که ورزش حرفه اي با پولهاي هنگفت و سياست و پيشنهادهاي آنچناني گره خورده رعايت آداب اسطوره اي کار هر کسي نيست، مگر آنکه مؤلفه هاي جديدي براي آن تعريف شود . بابک تختي، فرزند مرحوم تختي در گفتگو با روزنامه همشهري در سال 1384 مي گويد:«اسطوره ها معمولا در دسترس نيستند. تختي يکي بود مثل خود ما، او از گوشت و پوست و استخوان ساخته شده بود. »