تنبلي اجتماعي ايرانيان
نتايج تحقيق تطبيقي نشان ميدهد که ميزان تنبلي ايرانيان از متوسط جهاني بيشتر است و تنها کشورهاي عربي و آفريقايي هستند که بيش از ايرانيان دچار تنبلي هستند.
در بُن بيشتر مشکلات ايرانيان و مشخصههايي که کم و بيش، از آنها با عنوان آسيبهاي فرهنگي و يا اجتماعي ياد ميکنند، خصوصيتي اخلاقي را مشاهده ميکنيم که به اعتقاد برخي از صاحبنظران، بسياري از ويژگيهاي نامطلوب ما بر روي آن سوار شده است و در فرهنگ و خصلت جمعي ما بسيار ريشه دارد. اين خصوصيت اخلاقي، تنبلي اجتماعي است که بسياري از عادات فرهنگي و صفات اجتماعي ما از آن مايه ميگيرند و تغذيه ميکنند. اين مساله تا بدانجا مهم است که رهبر انقلاب در سخنراني روز اول فروردين از «تنبلي اجتماعي» به عنوان «دشمن دروني ايرانيان» نام برده و تأکيد کرده بودند: «تنبلي، نشاط کار نداشتن، نااميدي، خودخواهيهاي افراطي، بدبين بودن به ديگران، بدبين بودن به آينده، نداشتن اعتماد به خود (به شخص خود و نه به ملت خود) بيماري است».
در همين راستا رئيس مجلس شوراي اسلامي در روز شنبه ۲۹ ارديبهشت، در نطق پيش از دستور مجلس ميگويد: «عدهاي شب و روز درس ميخوانند که بعداً مجبور نشوند کار کنند. ما از حيث فرهنگ کار در کشور مشکل داريم. در کشور ما فرهنگ يقه سفيدي پذيرفته شده است. اين که آدم درس ميخواند تا کار نکند و هر کسي درس نخواند کار کند... اتلاف وقت در فرهنگ ما يک امر عادي شده است و فرار کردن از کار و زحمت يک نوع زرنگي است، قبلاً به کسي زرنگ ميگفتند که بيشتر کار کند، ولي الآن کسي از زير کار در برود زرنگ است» (خبرگزاري مهر، 1386) اين توجه رهبر انقلاب و ديگر مقامات کشور نسبت به خصايص اخلاقي منفي ايرانيان و مخصوصا «تنبلي اجتماعي» نشان از «مساله بودن» اين امر در جامعه ما دارد.
آنچه روشن است «تنبلي اجتماعي» يکي از مهمترين ويژگيهاي رفتاري ناپسند ايرانيان است. اين مساله بويژه در عدم تمايل به درس خواندن در مدارس و دانشگاهها، و در کار اداري کارمندان، و در ميزان بالاي تماشاي تلويزيون در ايران به جاي کتابخواني، و در تمايل زياد به استخدام در دستگاه دولتي و عدم تمايل براي کسب تخصص و مهارت و کارآفريني، در وجود تعطيلي فراوان سالانه، در پديدهاي به نام بين التعطيلين، و در موارد فراوان ديگر موجود است. همين شيوع و گستردگي آسيبهاي اجتماعي «تنبلي اجتماعي» نشان از اهميت ريشه يابي و تبيين دقيق اين خصلت فرهنگي ايرانيان است.
اهميت مساله تنبلي اجتماعي و نيز فقدان تحقيقات قبلي در اين باره، انجام پژوهشي مقدماتي در اين باب را ضروري ساخت، تا بتوان مانند ساير خلقيات منفي، به بررسي يکپارچه آنها پرداخت. به همين منظور پژوهشي با عنوان تنبلي اجتماعي علل، پيامدها و راهکارها در کميسيون اجتماعي دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي مورد مطالعه قرار گرفت.
در اين پژوهش به دنبال اين بوديم که اولا ميزان و نوع تنبلي اجتماعي را بدست آوريم، تا معين شود که در ايران با چه نوعي از تنبلي روبرو هستيم: تنبلي در سطح فردي و بر پايه دلايل شخصيتي، يا تنبلي در سطح فردي و بر پايه دلايل اجتماعي، و يا اينکه مساله اساسا در سطح ساختاري و کلان است و تنبلي بيش از آنکه فردي باشد اجتماعي قلمداد شود. ثانيا علل و عوامل موثر بر آن را شناسايي شود و در نهايت بر اساس يافتههاي دو بخش قبلي، راهکارهايي براي تخفيف اين مساله در سطوح مختلف در ايران پيشنهاد شود.
پژوهشها و تببينهاي فراواني درباره علل پايين بودن ميزان عام گرايي، فردگرايي افراطي، عدم مراعات حقوق شهروندي، تخلفات رانندگي، پايين بودن ميزان بهره وري، عدم اقبال به تحصيل، گسترش بازاريابيهاي شبکهاي و... انجام شده است. همچنين موسسات و ارگانهاي مرتبط با حل اين مسائل نيز بودجههاي فراواني براي حل هر يک از آنها اختصاص دادهاند و تلاش فراواني هم کردهاند. اما آنچه تاکنون از آن غفلت شده، همبستگي اين آسيبها و مسائل با هم است. يعني اين مسائل اجتماعي، جزيرههايي جدا از هم نيستند که بتوان براي هر کدام به تنهايي و مستقلا اقدامي کرد، بلکه مجموعه علل يکساني بر بيشتر آنها تاثير ميگذارند و چنانچه بتوان به صورت اساسي و «هماهنگ» به آنها توجه کرد، احتمال موفقيت بيشتري وجود دارد.
شاهدي براي اين مدعا، دورههايي از تاريخ معاصر ايران است که وقتي «عزمي» عمومي براي پيشرفت موجود بوده، در دوران کوتاهي، اين حرکت به جلو در «تمام» ارکان نظام اجتماعي به صورت محسوس مشاهده ميشده است.
تنبلي اجتماعي، بر اساس کنشگر عاقل مندرج در نظريه انتخاب عقلاني، کسي است که يا به دنبال تمديد وضعيت موجود است، يا لذت آني را بر نفع آني خود ترجيح ميدهد. تنبلي در اين تحقيق، هم در سطح فردي ديده شده و هم در سطح اجتماعي به معناي برآيند تنبلي افراد ديده شده است و هم تعريف جديدي از تنبلي شده است که بر اساس آن، تنبلي اجتماعي محصول ناهماهنگي در سطح سيستم اجتماعي است و تلاش افراد و دست اندرکاران نيز نميتواند بهبود آن چندان کمکي کند، مگر آنکه آن موانع ساختاري برطرف شود.
عوامل موثر بر تنبلي در سطح فردي و ساختاري هر دو موثر هستند، ولي عوامل زير در اين تحقيق سنجيده شده است: بيگانگي اجتماعي، تقديرگرايي، نوگرايي، توجه به آينده، تمايل به کارهاي زودبازده و يکشبه، خودمداري، فردگرايي، فرار از مسئوليت بخاطر نفع فردي، بيگانگي شهروندان از حکومت، احساس بي قدرتي، و بي هنجاري. براي سنجش ميزان تنبلي در تهران از پيمايش از 1328 نفر از شهروندان تهراني با روش نمونه گيري pps استفاده شده است و نتايج تحقيق، وجود حداقل 20 درصد تنبلي در سطح شهروندان (در سطح زياد و خيلي زياد) را تاييد کرد. نتايج تحليل چند متغيره نيز تاثير همزمان سه عامل تقديرگرايي، خودمداري و بيقدرتي را در تبيين تنبلي موثر ديده است. بر اساس نتايج تحقيق، تلاش شد تا يک تيپ تنبل ساخته شود که در ميان افراد با تحصيلات پايينتر، طبقات اجتماعي پايينتر و با آگاهي اجتماعي کمتر، بيشتر ديده ميشود.
نتايج تحقيق تطبيقي نشان ميدهد که ميزان تنبلي ايرانيان از متوسط جهاني بيشتر است و تنها کشورهاي عربي و آفريقايي هستند که بيش از ايرانيان دچار تنبلي هستند. تحليل محتواي سفرنامه هو وجود برخي نشانههاي تنبلي را از ديرباز در ايران تاييد کرد.
* عضو کميسيون اجتماعي دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي
تا شایسته سالاری جاری نشود هیچ کس مریض نیست که کار کند و بهره اش را دیگری ببرد. و به همین دلیل معنی زرنگی می شود از زیر کار در رفتن. اگر رابطه قدرت و موفقیت از بین برود یا حداقل تعدیل شود میتوان امیدوار بود وقتی قدرتمندان فاقد تلاش موفقترند این خود عامل تنبلی است دوم اینکه با هر نگرش نو مخالفت میشود و انرزی ذاتی جامعه کاهش مییابد . بپذیریم که تبلیغ مصلحت طلبی تنبلی میاورد و تبلیغ شجاعت و نو آوری توان وفعالیت و امید را افزایش میدهد قبول کنید تنبلی ما از ضعف روحیه و امیدواری ماست
تمام عوامل را به درون جامعه تاویل نمودن کمی بی انصافی است.تاریخ ما نشان میدهد که در پانصد سال گذشته معدود رهبران بزرگ در این ملک به وجود امده اند و اگر هم بوده اند جرقه ای در تاریکی بوده اند.که دلایل بیرونی و درونی را با هم دارد. تنبلي و يا زرنگي و به عبارت ديگر بهره وري نيروي کار به نظام انگيزشي مرتبط است. همين نيروي کاري که به نظر مي رسد تنبل است وقتي به ژاپن براي کار مي رود و يا به کشورهاي ديگر مهاجرت مي مند داراي بهره وري بالايي مي شود .ايراني ها بسيار زرنگ هستند و به اصطلاح کلاه سرشان نمي رود و اگر مطمئن شوند که مطابق کارشان به آنها پرداخت مي شود ديگر تنبلي نمي کنند. 
يكي از عوامل تنبلي اجتماعي جاذبه نداشتن خود اجتماع نيست. مشكلات فرهنگي فرآيندي بوجود مي آيد و رفع آنها نيازمند فرآيند است. ما عادت كرده ايم كه همه مشكلات را با دستور و نصيحت حل كنيم.مثلا همين مساله روشنايي شهرهاي بزرگ را ببينيد. چقدر بر مساله زيباسازي شهرها تكيه مي كنند. شما روشنايي شهر تهران را با شهر استانبول مقايسه كنيد ....
-به عنوان یک مثال خوب از فعالیت و وجدان کاری می توان به مردم ؤاپن اشاره کرد که بهد از جنگ جهانی یک کشور شکست خورده وبه چند شهر کاملا ویران شده را در مدت زمان کمی ساختخ و به یکی از قطبهای اقتصاد جهان تبدیل شدند. اما در ابتدا رهبران آنها لباسی برای خود دوختند که جیبهای ان لباس تنها برای قرار دادن 2 ین فضا داشت این نوع تفکر را با لباس مسولین ما و اندازه جیب آنها مقایسه کنید ،سوق یافتن تمام منابع مالی به سوی عده ای معدود امکان تفکر برای کار بیشتر از افراد عادی سلب می کند(تازه اگر کاری پیدا شود) اکنون که نمود عملکرد مدیران در جامعه ایران آشکار شده است ، بی انصافی و ناجوانمردی است که آن را به پای ایران و ایرانی بگذاریم. تا دیر نشده به خود بیاییم و درست داوری کنیم! هنوز فاصله زیادی نیفتاده است که سایه گذشت زمان ما را از واقعیت ها دور کند و تلاش و سختکوشی پدرانمان را برای ساختن ایران به یاد داریم ولی افسوس!