نشست سوچی چه پیام هایی در پی داشت؟

کارشناس مسایل سیاسی هدف از برگزاری نشست سوچی را نشان دادن هماهنگی ایران، ترکیه و روسیه در بالاترین سطح عنوان کرد و گفت: حضور بشار اسد در روسیه در بردارنده این پیام بود که دولت فعلی به رهبری اسد در روند سیاسی هم نقش آفرین خواهد بود.

چشم انداز گفت و گوهایی سیاسی و این که در فرایند سیاسی پیش رو سه کشور چه ملاحظات و چه اهدافی دارند، سوالاتی است که با حمیدرضا عزیزی عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی و کارشناس مسایل بین المللی در میان گذاشتیم.

سوال: ارزیابی شما از گفت و گوهای سران ایران، ترکیه و روسیه در سوچی چیست؟

عزیزی: همان‌گونه که در بیانیه پایانی نشست رییسان جمهوری ایران، روسیه و ترکیه در سوچی مشاهده شد و البته از پیش هم انتظار می‌رفت، هدف اصلی سه کشور تاکید بر ضرورت آغاز واقعی و جدی روند سیاسی در شرایطی است که حکومت داعش در عراق و سوریه عملاً پایان یافته و به طور کلی، مبارزه با تروریسم به مراحل پایانی خود نزدیک می‌ شود. در این راستا، با توجه به اینکه تهران، مسکو و آنکارا تاکنون در چارچوب روند آستانه، نقش مهمی در جهت دادن به تحولات میدانی سوریه و تسهیل روند شکست تروریسم در این کشور داشته‌اند، نشست سوچی با هدف نشان دادن عزم این سه کشور برای ادامه همکاری در آینده سیاسی سوریه صورت گرفت.
یکی از آخرین نمودهای این بحث، زمانی بود که روسیه برنامه خود را برای برگزاری یک کنگره سراسری با مشارکت گروه‌های مختلف طرفدار و مخالف حکومت در سوچی به منظور تدوین قانون اساسی جدید اعلام کرد. این امر به بازتولید بدبینی‌هایی منجر شد مبنی بر این که روسیه در این زمینه در حال انجام اقدامی یک جانبه است. به این ترتیب، می‌توان گفت یکی از اهداف برگزاری نشست اخیر، نشان دادن هماهنگی سه کشور در این موضوع در بالاترین سطح بوده است.
از سوی دیگر، تاکید سه رئیس ‌جمهوری در بیانیه پایانی بر ضرورت حفظ تمامیت ارضی، حاکمیت، وحدت و استقلال سوریه، خود دربردارنده پیام‌های مهمی به معارضان و حامیان آن‌هاست مبنی بر این که دست کم درباره این اصول کلی، میان ایران، ترکیه و روسیه اتفاق‌ نظر وجود دارد.

از سوی دیگر، می‌توان گفت که دعوت روسیه از اسد و استقبال گرم و صمیمانه پوتین از وی با هدفی مشخص از سوی مسکو صورت گرفت؛ بدین معنا که روس‌ها از این طریق سعی داشتند بر نقش خود در حفظ حکومت اسد و مبارزه با تروریسم تاکید کرده و همچنین این پیام را مخابره کنند که سرنوشت سیاسی آینده سوریه نیز تا حد زیادی به خواست و اراده سیاسی و نیز راهبرد روسیه مرتبط است.

به این ترتیب، این هم یکی از موضوعاتی است که همکاری و هماهنگی هر سه کشور را می‌طلبد. افزون بر این و در پیوند با همین بحث، با توجه به تاکید سه رئیس‌جمهوری بر ضرورت خروج نیروهای بیگانه از سوریه، چگونگی تحقق این امر نیز یکی از مسائلی است که می‌بایست به طور دقیق مورد بررسی همه طرف‌ها قرار بگیرد.

پس به طور خلاصه، موفقیت فرایند سیاسی نیازمند شکل‌گیری نوعی مصالحه از یک سو میان منافع بازیگران داخلی سوریه (دولت و معارضین)، از سوی دیگر میان بازیگران روند آستانه و بازیگران موثر خارج از این روند و به طور همزمان، میان خود بازیگران دخیل در روند آستانه است. بی‌تردید این امر بسیار پیچیده بوده و نیازمند پیشبرد پروسه‌ای دقیق و حساب شده است.

افزون بر این، روسیه تاکنون بارها بر تمایل خود برای پیشبرد روند سیاسی بر اساس تصمیمات اتخاذ شده در «روند ژنو» تاکید کرده است. با توجه به اینکه روند ژنو در زمان اوج تحرک خود، کنار گذاشتن ایران را به عنوان یکی از اهداف دنبال می‌کرد، ورود بازیگران روند ژنو به پروسه سیاسی و تمایل روسیه برای همکاری با آن‌ها، می‌تواند به یکی دیگر از حوزه‌های چالشی میان تهران و مسکو تبدیل شود.

از سوی دیگر، ترکیه اخیراً در یک روند بی‌سابقه از تنش با غرب قرار گرفته و همین امر، نیازش به روسیه را برای برقراری موازنه در مقابل غرب افزایش داده است. این یکی دیگر از عواملی است که زمینه انعطاف در مواضع آنکارا را فراهم می‌کند.

عزیزی: اصولاً یکی از اهداف روسیه از همان ابتدای به راه افتادن روند آستانه، انتقال این پیام به غرب بود که بدون مسکو نخواهند توانست در زمینه پایان دادن به بحران سوریه به موفقیتی دست پیدا کنند. به عبارت دیگر، روسیه قصد داشت روند آستانه را تا جایی پیش برده و تقویت کند که کشورهای غربی اساساً چاره‌ای جز همراهی با آن پیدا نکنند. اکنون به نظر می‌رسد که این هدف برای روس‌ها حاصل شده است. روسیه سعی دارد خود را به عنوان بازیگری نشان دهد که بر خلاف آمریکا، توان کار کردن با همه طرف‌های دخیل در موضوع سوریه، چه دولت‌های طرفدار حکومت اسد و چه دولت‌های مخالف را دارد. روسیه می‌خواهد خود را به عنوان نقطه اتصال دو فرایند آستانه و ژنو معرفی کند. اکنون نیز به نظر می‌رسد با توجه به موفقیت روند آستانه در مبارزه با تروریسم، آمریکا به نقطه‌ای رسیده که چاره‌ای جز همراه شدن با روند فعلی ندارد؛ اما بی‌تردید تلاش خواهد کرد حداقلی از منافع خود را در روند سیاسی پیش‌رو وارد کرده و از لحاظ شدن آن اطمینان حاصل کند.

با این حال، به نظر می‌رسد کشورهای آسیای مرکزی در شرایط کنونی پتانسیل آسیب‌پذیری بیشتری را از این لحاظ داشته باشند، چون اساساً تاکنون سابقه مواجهه با چنین موجی از تروریسم سازمان‌یافته را نداشته‌اند و در صورتی که تروریست‌ها تصمیم بگیرند آسیای مرکزی را به محلی برای سازماندهی مجدد خود تبدیل کنند، این امر بسیار برای منطقه تهدیدآمیز خواهد بود. اکنون در افغانستان نشانه‌های این امر بروز کرده و احتمال سرایت آن به آسیای مرکزی نیز وجود دارد. این تهدیدی مشترک نه تنها برای دولت‌های آسیای مرکزی و روسیه، بلکه برای ایران نیز هست و همکاری جدی و ساختارمند جهت تأمین امنیت منطقه‌ای را می‌طلبد.