حسابداری: رویکرد اسلامی یا رویکرد سرمایه داری؟

1. مقدمه

ایرانیان با آگاهی و انتخاب خویش دین مبین اسلام را برگزیده اند و آن را در تمامی شئون زندگی فردی و اجتماعی سرلوحه خویش قرار داده اند. آنان رعایت كامل قوانین و مقررات شرع را بر خود لازم و واجب می دانند و اعتقاد دارند اسلام به عنوان دین خاتم به منظور به تعالی رساندن انسان به بشریت عرضه شده است و بدین جهت در تمامی ابعاد زندگی از جمله اقتصاد، برنامه های مدون و دقیقی را طراحی نموده است.

بنابر تعاليم موجود در نظام اقتصادي اسلام، انسان مالك اصلي محسوب نمي شود بلكه مالك اصلي، خداوند متعال است و انسان امانتدار مي باشد. در اين نظام ربا به شدت تحريم شده است، برخي معاملات و عقود مانند معامله مشروبات الكلي ممنوع هستند، ماليات هايي همچون خمس و زكات رايج مي باشد.

حال این سوال مطرح می شود و آن اینکه چرا علی رغم وجود فرهنگ غنی اسلامی و معارف والای آن، رویکرد حاکم بر حسابداری موجود در ایران، بیگانه از معارف اسلامی می باشد ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام، از حسابداران این انتظار نمی رود که خود را در برابر موارد خلاف قوانین شرع معذور ندانند و شعار ناصحیح « مأمورم و معذور » را بکار نبرند و در نتیجه حسابداران خويش را ملزم به خودداری از ثبت معاملات و رویدادهای نامشروع نمایند ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن مالیات های اسلامی خمس و زکات واجب و لازم است، از حسابداران این انتظار نمی رود گزارش های مالی به منظور محاسبه این دو فریضه الهی را تهيه و افشا نمايند ؟

آیا در نظام اقتصادی اسلام که در آن ربا به شدت تحريم شده است، حسابداران مي توانند اقدام به مشاركت در اخذ و ثبت وام ها و معاملات ربوي نمايند ؟

پاسخ به سؤالات فوق، ضرورت توجه به رويكرد اسلامي در حسابداري را بيان مي نمايد.

2. نقدي بر رويكرد حاكم بر رشته حسابداري

در قرون اوليه هجري شاهد اوج تمدن اسلامي بوده ايم به گونه اي كه كتب و آثار دانشمندان مسلمان همچون ابوعلي سينا و ... در دانشگاه ها و محافل علمي غرب به عنوان منبع علمي مورد توجه قرار مي گرفت ليكن متأسفانه امروزه اين امر به گونه اي ديگر شده است.

مقام معظم رهبري در ديدار با اساتيد دانشگاهها از تعداد فراوان دانشجوياني كه در رشته هاي علوم انسانى تحصيل مي كنند، ابراز نگراني كردند. ايشان در اين رابطه اين گونه بيان داشتند كه مگر ما در زمينه علوم انسانى، كار بومى و تحقيقات اسلامى چقدر داريم؟ مگر در اين زمينه، كتاب آماده چقدر داريم؟ استاد مبرزى كه معتقد به جهان‏بينى اسلامى باشد و بخواهد جامعه‏شناسى يا روانشناسى يا مديريت يا غيره درس بدهد، چقدر داريم كه اين همه دانشجو براى اين رشته‏ها گرفته مي شود.

ايشان علت نگراني شان را اين گونه بيان نمودند كه بسيارى از مباحث علوم انسانى، مبتنى بر فلسفه‏هائى هستند كه مبنايش ماديگرى است، مبنايش حيوان انگاشتن انسان است، عدم مسئوليت انسان در قبال خداوند متعال است، نداشتن نگاه معنوى به انسان و جهان است. حال با ترجمه اين علوم و آنچه را كه غربى‏ها گفتند و نوشتند و با تعليم عيني آن به جوانان، در واقع شكاكيت، ترديد و بى‏اعتقادى به مبانى الهى و اسلامى و ارزش هاى خودمان در قالب هاى درسى به جوان ها منتقل مي شود. (khamenei.ir)

بايد با تأسف بيان كرد كه رشته حسابداري نيز از اين مقوله جدا نمي باشد. امروزه متون تخصصي قابل تدريس رشته حسابداري در دانشگاه ها، ترجمه شده متون غربي است كه نشان از رويكرد سرمايه داري و كاپيتاليستي در اين رشته دارد و متأسفانه اثر قابل محسوسي از رويكرد اسلامي در آن مشاهده نمي شود.

حتي در مواردي بسيار، متأسفانه شاهد آنيم كه در كتب حسابداري موارد خلاف قوانين شرعيت مورد بحث و تدريس قرار مي گيرند. به عنوان مثال در موضوع اوراق قرضه همواره شاهد بيان نرخ بهره مي باشيم. مسلماً اين مورد از مصاديق بارز رباست.

طبقه بندي برخي از تسهيلات مالي مانند مضاربه و اوراق مشاركت در ذيل سرفصل بدهي ها نيز نشان از رويكرد سرمايه داري در حسابداري است، چرا كه مضاربه و اوراق مشاركت از لحاظ ماهيت، بدهي محسوب نمي شوند. مطمئناً چگونگي نحوه صحيح ثبت و گزارشگري موارد فوق، نيازمند تحقيق و بررسي مي باشد.

مسلماً دستاوردهای علمی غرب، غیر قابل اغماض و در موارد بسیاری قابل تقدیر می باشد. حسابداری نیز از این مقوله مستثنی نمی باشد لیکن نبايد فراموش كرد، آنچه را که نظریه پردازان علم حسابداری در غرب بنا نهاده اند، بر اساس رویکرد حاکم بر آن نظام که همانا رویکرد سرمایه داری و لیبرالیستی است، بوده است.

3. ضرورت توجه به رويكرد اسلامي در حسابداري

حسابداري و اهداف آن در نظام هاي اقتصادي مختلف، به گونه هاي متفاوتي مي باشد. بايلي (1988) معتقد است كه در یک جامعه سوسیالیستی، هدف حسابداری تقویت کنترل مقامات ارشد بر فعالیت های واحدهای تجاری است. بنابراین در طراحی سیستم های استاندارد حسابداری، مقامات ارشد به عنوان استفاده کنندگان اصلی معرفی می شوند در صورتی که در جوامع سرمایه داری، سرمایه گذاران از چنین جایگاهی برخوردارند. حميد (2001) اين نتيجه را بيان مي كند كه جهان بینی و ارزش های مختلف، سیستم هاي اقتصادی مـتفاوتی را طلب مي كند و سیستم اقتصادی به نوبه خود سیستم حسابداری خاص خود را نیاز دارد. (بزرگ اصل، 1384)

بنابراين از آنجا كه وجود نظام اقتصادي با نام نظام « اقتصاد اسلامي » ثابت شده است، در اين راستا موضوعي به نام «حسابداري اسلامي» كه همانا توجه به رويكرد اسلامي در حسابداري مي باشد، مطرح مي شود.

البته بحثي در برخي محافل مطرح است و آن اينكه حسابداري متشكل از ثبت هاي بدهكار و بستانكار است و بدين جهت عناويني به نام حسابداري اسلامي و غير اسلامي موضوعيت پيدا نمي كند. بر اين تفكر نقدي به نظر مي رسد كه در ذيل به آن اشاره مي گردد:

حسابداري تنها منحصر به ثبت هاي بدهكار و بستانكار نمي باشد بلكه پاسخگويي در قالب ارائه گزارش هاي مختلف مالي نيز از وظايف مهم حسابداري محسوب مي شود.

در نظام اقتصادي اسلام، انسان مالك اصلي محسوب نمي شود بلكه مالك اصلي، خداوند متعال است و انسان امانتدار مي باشد. در اين نظام ربا به شدت تحريم شده است، برخي معاملات و عقود مانند معامله مشروبات الكلي ممنوع هستند، ماليات هايي همچون خمس و زكات رايج مي باشد.

بنابراين از آنجا كه در رأس هرم پاسخگويي نظام اقتصادي اسلام، خداوند متعال مي باشند و كارفرما در ذيل آن قرار دارد، مسئوليت پاسخگويي حسابداران علاوه بر كارفرما، متوجه خالق هستي نيز مي باشد. مسئوليت پاسخگويي در برابر خداوند و همچنين اعتقاد به روز جزا، سبب مي شود تا حسابداران تنها رويدادها و آثار مالي ناشي از معاملات و عقود مشروع را ثبت نمايند و در مقابل، از ثبت اطلاعات مالي خلاف قوانين شريعت ممانعت ورزند.

در نظام اقتصادي غرب به دليل حاكميت رويكرد سكولار و سرمايه داري، پاسخگويي حسابداران در برابر خداوند متعال مطرح نمي باشد. متأسفانه به دليل استفاده بي چون و چرا از متون ترجمه شده غرب در دروس حسابداري، برخي نيز در كشور ما داراي اين تفكر هستند اما حسابداران مؤمن و مسلمان كه اكثريت را تشكيل مي دهند، خداوند متعال را در هر مكان و هر زماني ناظر و شاهد اعمال خويش مي بينند و معتقدند كه مأمور در مواقعي كه مأموريتش خلاف دستورات الهي باشد، معذور نيست. اين اعتقاد سبب مي شود تا آنان به خود اجازه انجام امور خلاف قوانين شريعت را ندهند.

همچنين در اين نظام اقتصادي از حسابداران انتظار است تا اطلاعات مالي لازم جهت محاسبه ماليات هاي اسلامي خمس و زكات را ارائه و افشا نمايند.

طبيعتاً در چنين نظام اقتصادي به جهت وجود تفاوت ها، نحوه پاسخگويي حسابداران نيز متفاوت با نظام هاي سوسياليستي و سرمايه داري خواهد بود و اين خود دليلي است بر ضرورت وجود حسابداري اسلامي.

در اين راستا و به منظور تأييد هر چه بيشتر اين موضوع، نظرات برخي از محققين بيان مي گردد:

حميد (2000) بيان مي كند كه بسیاری از اندیشمندان مسلمان عقیده دارند که نظام حسابداری باید به آموزههای دین اسلام متصل گردد و ایـن چیـزی اسـت کـه حسـابـداری اسـلامـی نـامیده می شود.

وي مطالعات مبسوطی در اين زمينه انجام داده است. نتایج این مطالعات، گرایش مـثبـت حسابداران مسلمان را به ارزش های اسلامی در حوزه حسابداری نشان می دهد. (بزرگ اصل، 1384)

الخدش (2001) عـلاوه بر مشروعیت، مسئـله زکـات را در تعریف حسابـداری اسلامی گنجـانـده است.

حسابداری اسلامی عبارت است از فرایند شناسایی، اندازه گیری و گزارشگری مشروعیت فعالیت های مالی که برای تصمیم گیری، محاسبـه زکات و محاسبه سود واقعی عملیات سرمایه گذاری اسلامی براساس دستورات اسلام، مفید باشد. (بزرگ اصل، tarazname.com)

به دنبال تعریف ارائه شده از حسابداری محققان شروع به جستجو جهت بسط اهداف حسابداری اسلامی کردند. گمبلینگ و کریم، و بایدون و ویلت تأیید کردند که زکات یکی از اهداف اصلی حسابداری است. آنها معتقدند که تعیین الزاماتی برای محاسبه و پرداخت زکات به عنوان هدف اصلی، سبب ممانعت از عمل ناخواسته فریبکاری (تقلب) در هر شکل می شود، زیرا هیچ چیز از خداوند مخفی نمی ماند. (ولايوثام، 1383)

نتایج تحقیق عدنان و گافیکین نشان میدهد که هدف اصلی اطلاعات حسابداری اسلامی، ارائه اطلاعات برای ایفای تعهد پاسخگویی به صاحب اصلی يعني خداوند متعال است. بنابراین، پاسخگویی کلی زمانی در عمل محقق می شود که در راستای ایفای تعهد زکات باشد چرا كه اگر زکات به عنوان هدف اولیه قرار گیرد هر شخص از فریبکاری یا ظاهر آرایی ناخواسته پرهیز می کند، زیرا همیشه خدا را ناظر اعمال خود می بیند. در نتیجه، اطلاعات حـسابداری بــه طور غیرمـستقیم هـم پـاسخگـوی نیازهای استفاده کنندگان است و هم پاسخگوی مسئولیت اجتماعی. (بزرگ اصل، 1384)

اين نكته حائز اهميت است كه بحث در رابطه با عنوان « حسابداري اسلامي » نبايد به گونه اي گردد كه موجب غفلت از محتواي آن شود. آنچه داراي اهميت است محتواست و شكل و نام آن در درجه بعد قرار دارد.

طبق آنچه كه از نظريات محققين بدست مي آيد، محتواي « حسابداري اسلامي » آشنايي حسابداران با آموزه هاي اسلامي كه مرتبط با رويدادهاي مالي باشند، مي باشد. به عبارت ديگر، توجه به رويكرد اسلامي در حسابداري، محتواي اصلي حسابداري اسلامي محسوب مي شود.

 در اين راستا آشنايي حسابداران با انواع عقود و معاملات اعم از عقود و معاملات مشروع و عقود و معاملات نامشروع ضروري به نظر مي رسد. همچنين آشنايي آنان با خمس و زكات و نحوه محاسبه آن نيز مورد توجه در حسابداري اسلامي مي باشد.

شايان ذكر است كه در كلام محققين مذكور تنها به موضوع زكات توجه شده است و موضوع خمس طرح نگرديده است. علت را با نگاهي اجمالي به موضوع در مي يابيم. محققين مذكور پيروي مكتب اهل سنت مي باشند و در اين مكتب، خمس به موارد محدودي تعلق مي گيرد كه امروزه كاربرد چنداني ندارند ليكن در مكتب تشيع دايره تعلق خمس بسيار وسيع تر مي باشد به گونه اي كه كمتر كسي يافت مي شود با اين موضوع سر و كار نداشته باشد.

موضوع ديگري كه در بحث حسابداري اسلامي قابل طرح است، موضوع ارث مي باشد. ارث از مواردي است كه در قرآن كريم و به تبع آن، در فقه اسلامي مورد توجه قرار گرفته است. از آنجا كه در مسأله ارث عموماً مباحث مالي مطرح مي باشد و بعضاً پيچيدگي هايي در محاسبات آن وجود دارد، آشنا شدن حسابداران با آن ضروري به نظر مي رسد.

از ديدگاهي ديگر مي توان ضرورت آشنايي حسابداران با چگونگي محاسبه ارث را اين گونه بيان نمود:

با نگاهي به قانون ماليات هاي مستقيم در مي يابيم كه يك باب آن در رابطه با ماليات بر ارث مي باشد كه در آن، چگونگي محاسبه ماليات بر ارث مورد بررسي قرار گرفته است. حسابداران اين مباحث را در درس حسابداري مالياتي مطالعه مي نمايند. براي محاسبه ماليات بر ارث، در ابتدا بايد سهم الارث هر فرد مشخص شود و سپس ماليات آن معين گردد. حال سؤال اين است كه چگونه حسابداران بايد ماليات بر ارث را محاسبه نمايند در حالي كه نمي توانند سهم الارث هر فرد را مشخص كنند؟

موضوع ديگري كه در بحث حسابداري اسلامي مطرح شده است، موضوع وقف است. وقف از موارد مورد توجه در فقه اسلامي مي باشد. در فقه تأكيد بسيار بر حفظ موقوفات و تأمين نظر واقفين شده است. دستيابي به اين هدف مستلزم سيستم حسابداري است كه بتواند درآمدها و هزينه ها را به نحو صحيح شناسايي و در مسير مشخص شده صرف نمايد. از اين رو موضوع حسابداري موقوفات مطرح گرديده است.

4. نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات

در انتهاي مقاله به منظور توجه هر بيشتر به رويكرد اسلامي در حسابداري پيشنهاداتي ارائه گرديده است. از جمله اين پيشنهادات، افزودن دروس و سرفصل هايي تحت عناوين «حسابداري ماليات هاي اسلامي»، «حسابداري موقوفات»، «حسابداري ارث»، «حسابداري بانك ها و مؤسسات مالي اسلامي»، «عقود و معاملات اسلامي»، «بانكداري اسلامي»، «اقتصاد اسلامي»، «مديريت مالي اسلامي» و «اخلاق در حسابداري» به رشته حسابداري مي باشد.

همچنين تأسيس انجمنی تحت عنوان «انجمن حسابداران اسلامی» نيز از جمله پيشنهادات قابل ارائه مي باشد. با تأسيس اين انجمن، زمينه گردآمدن كليه حسابداران با انديشه هاي نو و خلاق فراهم مي شود به گونه اي كه با بهره گیری از کلیه توان انسانی و پرورش ایده ها و نظریات مربوطه، توسعه و ارتقا هر چه بيشتر امر حسابداری اسلامی را فراهم مي گرداند.

منابع و مآخذ

1. بزرگ اصل، موسی (1384)، اهداف و خصوصیات حسابداری اسلامی، مجله حسابرس، شماره 31

2. بزرگ اصل، موسی - چالش های حسابداری اسلامی در ایران، http://www.tarazname.com

3. ولايوثام Velayutham، سيواكومار Sivakumar (1383)، حسابداری اسلامی و حسابداری مرسوم: ناسازگار یا مکمل، مجله حسابرس، شماره 26

4. پايگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيت الله العظمی سيد علی خامنه ای مد ظله العالی، http://www.khamenei.ir