آخرين يارگيريها در پرونده هستهاي ايران
دكتر محمدمهدي مظاهري، استاد دانشگاه، در يادداشتي در «تهران امروز» نوشت:
پيشنهاد اخير مديركل آژانس بينالمللي انرژي اتمي (محمد البرادعي) مبنيبر ارسال اورانيوم ايران براي افزايش درصد غنيسازي به تركيه بهجاي روسيه كه قبلا در نشست وين توافق شده بود از سوي كارشناسان مسائل سياسي آخرين اقدام براي شكستن بنبست اخير ميان ايران و گروه 5+1 ارزيابي شده. اين در حالي است كه بياعتمادي ايران و شك و ترديدها نسبت به ماحصل توافق وين باعث شده كه ايران با رد پيشنهاد قبلي از گزينه ديگري بهنام خريد سوخت هستهاي از بازار آزاد براي برونرفت از وضعيت موجود خبر دهد.
البرادعي با اطمينان از روابط گرم تهران ـ آنكارا نسبت به پذيرش پيشنهاد اخير ابراز اطمينان كرده و همچنين موافقت واشنگتن را نيز قطعي ميداند. در مورد پيشنهاد اخير البرادعي و مواضع كشورهاي ذينفع در مسائل هستهاي ايران موارد ذيل قابل تامل است.
مداخله روسها: بهنظر ميرسد كه روسها تمايل دارند همچنان با بازي دوسويه، ضمن طولاني كردن بحران به امتيازگيري و تامين منافع هرچه بيشتر خويش ادامه دهند بهطوري كه از يكسو اخيرا مقامات كرملين در تناقضگوييهاي آشكار و ارائه رويكردهاي مبهم و دوپهلو سعي دارند كه طرفين منازعه را از خود راضي نگه دارند. از اينرو در گفتوگو با مقامات ايران اذعان ميدارند كه همچنان مخالف تشديد مكانيسم تنبيهي عليه جمهوري اسلامي ايران بوده و ديپلماسي و گفتوگو را گزينه مناسب براي حلوفصل مساله هستهاي ايران ميدانند و از سوي ديگر در نشست با همتايان غربي خود اعلام ميكنند كه مخالف طرح غنيسازي اورانيوم در داخل ايران بوده و با تشديد فشار عليه تهران براي پذيرش خواست گروه 5+1 موافقاند. روسها در ادامه سياست دوگانه خويش و براي همراهي با غرب از تكميل نيروگاه هستهاي بوشهر سر باز زده و تحويل تسليحات نظامي مدرن به ايران را منوط به حلوفصل موضوع هستهاي كشورمان ميدانند.
رويكرد چيني: چينيها نيز در سايه گسترش تنشهاي سياسي و افزايش تحريمهاي اعمالي غرب عليه ايران توانستهاند حضور چشمگيري در بازار اقتصادي ايران داشته باشند. گسترش روابط تجاري و اقتصادي (البته با تراز تجاري بهنفع پكن) در سالهاي اخير باعث شده كه مقامات چيني تحريم ايران از سوي مجامع بينالمللي را بهنفع خويش ارزيابي نكنند.
با اين وجود بايد اذعان داشت كه روابط تهران ـ پكن بيشتر با محوريت اقتصادي و تجاري شكل گرفته و تلاشهاي ايران در دهههاي اخير براي ورود به پيمان شانگهاي (با نگاه به سياست شرقمحور) فاقد ظرفيتهاي استراتژيك براي روابط فيمابين قلمداد شده است. بنابراين چين نيز با وجود همراهي با ايران در برخي از زمينهها بهدليل حجم بالاي مراودات سياسي، تجاري و اقتصادي و نيز وابستگي به موسسات جهاني و منافع كلاننگر خود هيچيك از قطعنامههاي ضدايراني را در شوراي امنيت وتو نكرده است. در وضعيت موجود پكن نيز از راهحل ميانهاي و حلوفصل مسالمتآميز مساله هستهاي ايران حمايت ميكند ولي در صورت عدمتوافق و گسترش تحريم در كنار ايران نخواهد ماند.
آمريكا و ميانجيگري تركها: با وجود شعارهاي اوباما مبنيبر لزوم تغيير و اصلاح نظام بينالملل در مورد ايران بهدليل حاكميت فضاي بدبيني و روابط خصومتآميز در طول 30 سال گذشته، اقدامات وي گرهاي از مشكلات روابط فيمابين باز نكرده است. البته تداوم سياست هويج و چماق مقامات كاخ سفيد (پيشنهاد مذاكره و برقراري روابط و همزمان گسترش تحريمهاي اعمالي عليه شركتها و بانكهاي ايران) نشان ميدهد كه نميتوان به سياستهاي اوباما در مورد لزوم تغيير و اصلاح نظام بينالملل خوشبين بود. اين در حالي است كه اوباما اعلام كرده كه خواهان پيشرفت در حل مشكل برنامه هستهاي ايران تا پايان سال جاري ميلادي است، در غير اين صورت دولت وي به همپيمانان خود در شوراي امنيت فشار ميآورد تا تحريمهاي بيشتري عليه ايران اعمال كنند.
تركيه در سالهاي اخير بهويژه پس از به قدرت رسيدن اسلامگرايان به رهبري اردوغان تلاش كرده كه با لحاظ كردن مولفههاي منطقهاي و نيز فاصله گرفتن از سياستهاي غربمحور، ايفاگر نقش مهم و تاثيرگذار در منطقه خاورميانه باشد. سفرهاي اخير مقامات دو كشور و حمايت تركها از مقاصد صلحآميز هستهاي ايران نشانگر تعميق روابط فيمابين در دهههاي اخير است. حتي برخي از كارشناسان غربي سفر اردوغان به تهران را در راستاي ايفاي نقش ميانجي ميان تهران و غرب ارزيابي كرده بودند با اين وجود مقامات ايران اين مساله را رد كردند. پيشنهاد اخير البرادعي مبنيبر ارسال اورانيوم ايران به تركيه بهعنوان گزينه مطلوب براي طرفين منازعه ارزيابي شده است چرا كه طبق گفته البرادعي، «ايران به تركيه اعتماد زيادي دارد و دولت آمريكا نيز با اين پيشنهاد موافقت خواهد كرد چرا كه واشنگتن با آنكارا روابط نزديكي دارد.»
پيشنهاد البرادعي در شرايطي مطرح شد كه ارتوگرول آپاكان، نماينده تركيه در سازمان ملل متحد اعلام كرد كه از چنين برنامهاي آگاهي ندارد. اكنون بايد ديد آيا ايران بهدليل عدم اعتماد به فرانسه با مطرح شدن گزينه سوم بهنام تركيه حاضر به دادن پاسخ مثبت به پيشنهاد البرادعي است يا خير؟ براساس قراين موجود مسئولان كشورمان حاضر نيستند تحت هيچ شرايطي بدون دريافت ضمانت اجرايي و قانعكننده نسبت به تحويل اورانيوم غنيشده به خارج اقدام كنند چرا كه اين خواسته، مطلوب غرب است و قدرت مانور ايران را در منطقه بهدليل وابستگي استراتژيك بيش از گذشته محدودتر ميكند؛ در بحث اعتمادسازي و تداوم همكاري، جمهوري اسلامي ايران نميتواند بدون پشتوانه و ضمانت حقوقي با توجه به تجربيات گذشته، اندوخته ملي خود را كه حاصل تلاش نخبگان علمي كشور است، رايگان در اختيار ديگران قرار دهد بنابراين گزينه مطلوب، خريد سوخت هستهاي از بازار آزاد است. البته رد يا قبول اين گزينه از سوي جمهوري اسلامي ايران به چند عامل مهم بستگي دارد: اول تعيين منافع آني و درازمدت و تعريف آن و دوم اينكه در صورت اين گزينه ايران تا چه ميزان حاضر به پرداخت هزينه است؟
