نيازسنجي تربيتبدني در مدارس ابتدايي
ورزش در مدارس چگونه بايد باشد؟ اين سوالي است كه ذهن بسياري از معلمان، والدين و دانش آموزان را به خود اختصاص داده است. بر اساس نتايج يك تحقيق آموزش وضعيت بدني سالم و هنجار، انجام انواع حركات و نرمشهاي ساده در بالاترين اولويتبندي ورزش مدارس قرار دارند. در نيازهاي مهارتي، آموزش رشتههاي پايه مانند شنا، ژيمناستيك و دووميداني در اولويت بالاتري قرار دارد.
به گزارش ايسنا، «نيازسنجي برنامه درس تربيتبدني در مدارس ابتدايي كشور» توسط رحيم رمضانينژاد، حميد محبي و مهرعلي همتينژاد انجام شده است.
در اين تحقيق آمده است: نيازسنجي يكي از گامهاي مهم و پيش نياز براي تنظيم برنامهها و تدوين محتوي آموزشي متناسب با علايق و نيازهاي دانش آموزان فرض شده است و فرآيند تعيين چيزهايي است كه بايد به دانش آموزان آموخته شود. در بسياري از كشورهاي جهان براساس اهداف اختصاصي درس تربيت بدني، نه فقط فعاليتهاي آموزشي اين درس از دورهي پيش دبستاني پيشبيني شده است؛ با اين وجود تاكنون نيازهاي آموزشي درس تربيت بدني مدارس كشور مورد بررسي جدي انجام نگرفته است.
ماهيت و مشكلات ويژه درس تربيت بدني سبب شده است كه اكثر تحقيقات در چند دهه اخير به مسايل و مشكلات مختلف اين درس متمركز شوند. البته از سال 1380 موضوع تدوين برنامه درس تربيت بدني مورد توجه قرار گرفت و چند جلد كتاب راهنماي معلم تربيت بدني نيز تدوين يافت.
بررسي رسالههاي دوره تحصيلات تكميلي، اسناد و مدارك موجود در دفتر تحقيقات و توسعه تربيت بدني آموزش و پرورش و ساير منابع اطلاعاتي نشان داد كه فعاليت پژوهشي خاصي براي مقايسه ديدگاه گروههاي مختلف درمورد محتواي فعاليتهاي آموزشي درس تربيت بدني انجام نگرفته است. حتي بررسي مجلات علمي خارجي نشان داد كه در كشورهاي مختلف موضوع اهدا، استانداردها و محتواي درس تربيت بدني و به ويژه روشهاي كيفي تدريس و اندازهگيري بيشتر از موضوعات ديگر مورد توجه قرار گرفته است. تا زمينههاي تحقق پاسخگويي به اين نيازها از طريق برنامه درسي و پيشبينيهاي آموزشي فراهم آيد.
كليه متخصصان (دارندگان مدارك كارشناسي ارشد و دكتري تربيت بدني)، معلمان، دانش آموزان و والدين دانش آموزان ساكن شهرهاي مركزي 24 استان كشور جزء جامعه آماري تحقيق بودند.
براساس نتايج تحقيق، آموزش وضعيت بدني سالم و هنجار، انجام انواع حركات و نرمشهاي ساده از ديدگاه هر چهار گروه در بالاترين اولويتبندي قرار دارد. انواع بازيهاي مهارتي و پرورشي را در اولويت بعدي و نهايتا انواع تمرينات مربوط به حفظ آمادگي جسماني و سلامتي را در اولويت آخر قرار گرفته است.
گرايش دانش آموزان و والدين با در نظر گرفتن اولويت بالايي براي آموزش فوتبال و همچنين گرايش متخصصان و معلمان براي آموزش مهارتهاي ورزشي باستاني براي پسران بسيار قابل توجه است. مقايسه اولويت ساير نيازها بين ديدگاههاي مختلف، حقايق بيشتري را در اين مورد روشن ميسازد.
اطلاعات مربوط به وضعيت بدني، سلامتي و تندرستي و اصول مربوط به آنها در اولويت بالايي قرار گرفته است.
در بحث و نتيجهگيري اين تحقيق آمده است اجراي يك طرح تحقيقي نيازسنجي در سطح ملي و استفاده از ديدگاه گروههايي كه از نظر دانش، تجربه و تخصص بسيار متفاوتند با مسايل بسياري روبهروست و اين موضوع ميتواند بر فرآيند اجرا و نتايج تحقيق اثرگذار باشد. با اين وجود، تلاش شد كه با استفاده از همكاران با تجربه و فعال در مديريت تربيت بدني و دفاتر تحقيقات و پژوهش آموزش و پرورش استانهاي كشور، هدايت و هماهنگي لازم به طور تقريبا رضايتبخشي فراهم گردد. احتمالا با توجه به تنوع آزمودنيها، ممكن بود سوالات مربوط به نيازها براي گروههاي مختلف معاني يكساني نداشته باشد و به همين دليل از روش مصاحبه و توجيه سوالات براي دانش آموزان و والدين استفاده شد.
با توجه به رعايت ميزان درك دانش آموزان و نداشتن تجربه درس تربيت بدني، دانش آموزان كلاسهاي اول تا سوم ابتدايي و همچنين با توجه به مشغله ذهني دانش آموزان پيش دانشگاهي و كم اهميت بودن فعاليت بدني و ورزش در اين مرحله زماني، آنها از نمونه تحقيق حذف شدند تا نظرات دانش آموزان بر پايه نيازهاي جاري و واقعي بررسي شود.
امكانات و فضاهاي آموزشي – ورزشي مدارس عامل ديگري است كه ممكن است بر نتايج تحقيق اثر گذاشته باشد؛ شايد معلمان، نيازهاي دانش آموزان را براساس شرايط و امكانات موجود مدارس يا دانش آموزان، نيازهاي خود را براساس شرايط مطلوب و دلخواه و يا محققان اين نيازها را براساس مباني نظري و حرفهاي اعلام كرده باشند.
از طرفي ديگر، والدين نيز ممكن است در بيان نيازها تحت تاثير علايق و تمايلات فرزندان خود قرار گرفته باشند. با اينكه در بيان و نيازهاي مختلف دانش آموزان براي والدين و دانش آموزان از عبارات روشن و سادهتري استفاده شد؛ باز هم به نظر ميرسد كه درك تعداد محدودي از عبارات در نيازهاي جسماني – حركتي، شناختي و به ويژه نيازهاي عاطفي – اجتماعي براي اين گروهها دشوار شده است. البته اين موضوع به نحوه توجيه و توضيحخ نيازها توسط همكاران طرح نيز بستگي دارد. ضمنا نيازهاي مهارتي – ورزشي به دليل آشنا بودن اين دو گروه با انواع مهارتها و رشتههاي ورزشي چنين وضعيتي نداشت.
به هر حال بايد از ديدگاه گروههاي مختلف براي نيازسنجي درس تربيت بدني استفاده ميشد.
با توجه به مباني نظري تحقيق و نتايج نيازسنجي بايد چند موضوع اساسي را مورد بررسي قرار داد. آيا به طور كلي، از ديدگاه آزمودنيهاي تحقيق تفاوتي در اولويت نيازهاي مختلف دانش آموزان وجود دارد. بررسي ميانگين رتبه نيازهاي جسماني – حركتي، مهارتي – ورزشي، شناختي و عاطفي – اجتماعي به تفكيك از ديدگاه متخصصان، معلمان، دانش آموزان و والدين نشان ميدهد كه بيشترين تفكيك و تمايز در رتبه نيازهاي جسماني – حركتي و رتبه نيازهاي مهارتي – ورزشي براي دانش آموزان دختر و پسر به ويژه از ديدگاه متخصصان و معلمان انجام گرفته است.
نكته دوم اين است كه ديدگاههاي دانش آموزان نيز تقريبا در چنين وضعيتي قرار دارد و نظرات آنها به نظرات والدين نزديك و مشابه است. با وجود پذيرش اختلاف نظر و يا توافق نظر در ميانگين رتبه نيازهاي مختلف دانش آموزان از ديدگاه يك گروه يا ديدگاه گروههاي تقريبا هم نظر (متخصصان و معلمان) يا (دانش آموزان و والدين)، سوال دوم اين است كه آيا نيازهاي دانش آموزان فقط به همين موارد در تحقيق محدود است و يا دانش آموزان به دنبال اهداف و نيازهاي ديگر نيستند؟
چهار گروه از نيازهاي دانش آموزان با استفاده از بررسي كتب، مقالات و اطلاعات مربوط به اهداف و استانداردهاي تربيت بدني استخراج شده است. يقينا ميتوان تعداد نيازها را افزايش داد؛ ولي با افزايش اين نيازها، ميزان تشابه بين نيازها بيشتر ميشود كه اين موضوع نيز به افزايش تعداد سوالات و كاهش دقت در پاسخگويي منجر ميگرديد. اين شرايط به ويژه در نيازهاي شناختي و عاطفي صادق است.
از طرف ديگر، امكان افزايش تعداد نيازهاي جسماني – حركتي و به ويژه نيازهاي مهارتي – ورزشي (با توجه به تعداد رشتههاي ورزشي متداول) وجود نداشت. از طرف ديگر، با انتخاب فقط پنج نياز توسط آزمودني اين امكان فراهم شده است تا مهمترين نيازها و علايق مورد توجه آزمودني قرار گيرد. البته متخصصان و كارشناسان برنامهريزي درسي ميتوانند براي پاسخگويي به هر نياز، فعاليتهاي آموزشي زيادي را در نظر بگيرند و به معلمان پيشنهاد كنند.
سوال بعدي اين است كه كدام ديدگاه را بايد اساس برنامهريزي درسي قرار داد. بر اساس الگوهاي مختلف نيازسنجي، بهتر است كه از تركيب نظرات و ديدگاهها و يا گروههاي ويژه كارشناسي استفاده شود. بررسي ديدگاهها درمورد رتبه نيازها نشان ميدهد كه ديدگاه متخصصان به ديدگاه معلمان و ديدگاه والدين به ديدگاه دانش آموزان نزديك است و اين موضوع شايد اهميت تركيب نظرات و ديدگاههاي هر چهار گروه را براي تفاوت نيازها كمرنگ سازد. اما، مقايسه ميانگين رتبه نيازهاي دانش آموزان نشان ميدهد كه اين گروهها در اكثر نيازهاي دانش آموزان با هم توافق نظر كاملي ندارند و تفاوت بين ديدگاهها معنيدار است.
براساس اين يافتهها، ميتوان در مورد نيازهايي كه ميانگين رتبه آنها بين چهار گروه تفاوت معنيداري را نشان نميدهد، به عنوان توافق نظر بين ديدگاهها پذيرفت و ميانگين رتبه يا اولويت نهايي كل گروهها را براي تدوين فعاليتهاي متناسب جهت پاسخگويي به اين نيازها قبول كرد. درمورد نيازهايي كه ميانگين رتبه آنها بين چهار گروه تفاوت معني داري را نشان ميدهد، ميانگين از ميانگين رتبه يا اولويت تركيبي چهار ديدگاه استفاده كرد.
در پاسخ به اين سوال كه كدام ديدگاه را بايد اساس برنامهريزي درسي قرار داد، محقق بر پايه مباني نظري تحقيق، استفاده از ديدگاه يك گروه را به دلايل مختلف پيشنهاد نميكند؛ اما، ميتوان ميزان وزن يا نسبت مشاركت و تاثير ديدگاه دانش آموزان و همچنين ديدگاه والدين را مورد بحث و بررسي جدي قرار داد.
متن كامل اين پژوهش در نشريه پژوهش در علوم ورزشي شماره 22، بهار 1388 آمده است.
