عدم توجه به قانون، فاجعه می‌آفریند، نه تصادف!

فاجعه با یک خبر آغاز شد در اتوبان تهران کرج سواری پراید به علت سرعت زیاد حادثه افرید . این اولین خبر تصادفات جاده ای در ایران بود که کشته ای در بر نداشت .ولی خبر های بعدی از تعداد کشته ها حکایت می کرد. هرچه به پایان تعطیلات نزدیک می شدیم تعداد کشته ها با سرعت زیادی افزایش می یافت. فرمانده پلیس راه کشور در گفت و گو با سایت عصر ایران، در چهارده فرورین ازکشته شدن 350 نفر تا 13 فروردین در تصادفات جاده های ایران خبر داد (سایت عصر ایران 14 فروردین 1395)

هرچند سرادر مومنی جانشین فرمانده ناجا ، سردار تقی مهری رئیس پلیس راهور ناجا و سرهنگ محمد حسین حمیدی فرمانده پلیس راه کشور علت تصادفات را ایمن نبودن وسائل نقلیه ،انحراف به چپ و یا راست، سبقت غیر مجاز ،سرعت غیر مجاز اعلام کردند  ولی انیها همه معلول تصادفات هستند.

علت چیز دیگری است که متاسفانه عزیزان به آن توجه ندارند. متاسفانه در چند سال گذشته به علت مبارزه با معلول ما در محار تصادفات موفق نبوده ایم هر چند در ایام تعطیلات تمام نیروهای خدوم نیروی انتظامی در اماده باش به سر می برند و دور از خانه و کاشانه زحمت زیادی را متحمل می شوند ولی به علت این که در تشخیص و اقدام موضوع و هدف گیری آن درست تحقیق و اقدام نمی کنند زحمات این عزیزان دستاوردی ندارد.

علت اصلی تصادفات جاده ای در ایران نبود انضباط اجتماعی است که رهبر انقلاب برای اصلاح و توجه به آن سال 1373 را سال وجدان کاری و انضباط اجتماعی نام گذار کرد و حتی نیروی انتظامی در آن سال بر روی موتورهای گشت خود این شعار را حک کرد ولی متاسفانه به فراموشی سپرده شد این عدم توجه به گفته وزیر بهداشت باعث 20 هزار کشته در جاده های داخل شهری وبیرون شهری در سال شده است. (سایت وزارت بهداشت 14 اسفند 1394)
ما برای این که بدانیم این تصادفات چه بر سر جامعه ما می آورد به خسارت های اقتصادی و اجتماعی این فاجعه نگاهی گذرا می اندازیم بعد بر اساس نظریه های جامعه شناسی به تحلیل علت می پردازیم.

سردار مومنی حسارت تصادقات جاده ای در ایام تعطیلات عید را  برایر با شش درصد درآمد ناخالص ملی برابر با 20هزار میلیارد تومان اعلام کرد  (ایسنا 11 فرودین1395) البته این تنها خسارت ایام تعطیلات عید است والا خسارت وارده به اقتصاد ایران از تصادفات در سال بیش از این رقم ها می باشد برای اینکه  دبیرکل سندیکای بیمه گران کشور اعلام کرده است: شرکت های بیمه سالانه 60 هزار میلیارد ریال بابت خسارت تصادفات رانندگی پرداخت می کنند.(ایرنا 18 بهمن 1394) اگر شرکتهای بیمه این رقم را پرداخت کرده باشند رقم خسارت خیلی بیش از این رقم ها است چون سطح پوشش بیمه در ایران 63 درصد است 37 درصد از مردم نسبت به بیمه اقدام نمی کنند.

لازم است مسئولان نسبت به براورد خسارت تصادفات آن اقدام نمایند تا بدانند این تصادفات چه مقدار واقعی به اقتصاد ایران ضرب وارد می کند.

 اگر همین رقم را در نظر بگیرم که حداقل خسارت به اقتصاد ایران بر اثر تصادفات است  18 درصد درآمد ناخاص ملی را شامل می شود. متاسفانه از نظر خسارت به افراد امار دقیقی در دست نیست براساس امار بیمه 200 تا 300 هزار نفر بر اثر تصادفات دچار مصدومیت می شوند . البته با توجه به سطح پوشش بیمه در ایران 63 درصد افراد مصدوم را شامل می شود و از طرف دیگر بسیار از مصدومان به علت سطحی بودن به بیمه مراجعه نمی کنند و خود اقدام به پرداخت هزینه آن می نمایند.

به لحاظ جمیت شناسی به گفته‌ی معاون سلامت وزیر بهداشت نرخ مرگ و میر ایرانیان در اثر تصادفات پنج برابر میانگین جهانی است و این گروه آسیب‌ها دومین عامل مرگ و میر در تمام سنین و اولین عامل مرگ در گروه سنی زیر۴۰ سال و از عوامل مهم معلولیت در جامعه محسوب می‌شود. دقت داشته باشیم  بیشتر حادثه دیدگان جاده ای افراد فعال جامعه هستند . این خسارت جمعیتی به دنبال خود اسیب های اجتماعی فراوانی از جمله افسردگی اجتماعی ، اسیب به بنیاد خانواده ، افزایش فرزندان بی سرپرست در نهایت بد سرپرست ،افزایش جرایم اجتماعی را برای جامعه به ارمغان می اورد.

با اشنایی به موضوع و تاثیر آن بر جامعه باید تلاش کنیم  نظریه ای بیابیم تا این فاجعه را توسط آن تحلیل کرد . نظریه چه کمکی به ما می کند ؟ و چرا باید دنبال نظریه باشیم ؟ نظریه به ما کمک می کند که دانش ما را از موضوع تنظیم ،تبیین و پبیش بینی کنیم و امکان یافتن فرضیه را فراهم می کند (ریتزر،1389 ،4) فرضیه جواب اولیه به موضوع است که اگر درست موضوع درک شده باشد فرضیه درست می تواند جواب درست را نماین کند و به یافتن علت و چگونگی برخورد با موضوع به ما کمک کند.

همانطور که در اول مقاله اشاره شد رهبری با آگاهی از وضعیت اجتماعی کشور در سال 1373 خواستار تلاش برای برقراری انضباط اجتماعی شده بود در پیام نوروزی همان سال ایشان چنین بیان می کنند .” راه حل مشکلات، همین دو شاخص «وجدان کار» و «انضباط اجتماعی» است. «انضباط اجتماعی»، یعنی نظم ‏پذیری در همه امور. شما برای اِعمال این انضباط، از کارهای کوچک شروع کنید. فرض بفرمایید، عبور نکردن از خطّ عابر پیاده، برای اتومبیلها، در خیابانهای شلوغ و پرجمعیت، یا همه جا. یا عبور نکردنِ پیاده‏ها از غیر محلِ خطِّ عابر پیاده، در خیابان. این کار، در وهله اوّل، به نظر کوچک و پیش پا افتاده می‏آید. اما از همین جا شروع کنیم و انضباط اجتماعی را در همه مسائلمان تعمیم دهیم تا به مسؤولیتهای بالای کشور در برخورد با مسائل کشور برسد.
(پایگاه اطلاع رسانی رهبر انقلاب)

برای روشن شدن اشاره رهبری نگاهی کوتاه به نظریه جامعه پذیری می کنیم تا مشخص شود تصادف علت نیست بلکه معلوم نبود جامعه پذیری در جامعه است که خسارت اقتصادی آن 18 درصد درآمد ناخالص ملی و خسارت اجتماعی آن چنان زیاد است که باید لیست بلند بالایی برای آن منتشر کرد و کمترین  آن حدر رفتن منابع وافزایش فقر است.

زندگی اجتماعی بدون رعایت هنجارهای پذیرفته شده جمعی امکان ناپذیر است. ازاین  رو جوامع مختلف تلاش دارند ارزشهای و هنجارهای خود را از طریق اموزش و وسائل ارتباط جمعی به نسل های بعدی انتقال دهند . بدون جامعه پذیری که بعضا از آن به عنوان هنجار پذیری اعضاء یک جامعه یاد می شود زندگی در آن بسیار پرهزینه خواهد بود. که الان ما دچار آن شده ایم.

 اجتماعی شدن (جامعه پذیری ) فرایندی است که که به وسیله آن ، از طریق تماس با انسانهای دیگر کودک ناتوان به تدریج به انسانی آگاه ، دانا و ماهر در شیوه های رفتار ویژه فرهنگ و محیط معینی تبدیل می شود (گیدنز 1373، 96) یا جامعه پذیری مفهومی است که به توصیف و تبیین چگونگی رفتارهایی می پردازد که فرد را قادر می سازد تا با فرهنگ جامعه خودش سازش یابد. ) کاوه، محمد ، 1391)  مهمترین عمل اجتماعی  که فرد با آن مواجه است مشارکت در روند اجتماعی شدن می باشد . تمام مباحث اجتماعی و انحرافات و اسیب های اجتماعی در نقص این روند مطرح می شود . "کنترل اجتماعی با جریان «جامعه پذیری » که تامین کننده هم نوایی در جامعه است آغاز می شود .(صدیق روستانی، 1386،22).

حال اگر با این نظر جامعه شناسی به جامعه ایران نگاه کنیم که مردم فرهنگ رانندگی ندارند و در این زمینه و دیگر زمینه ها جامعه پذیر نشده اند و قوانین را رعایت نمی کنند و باعث هزینه زایی برای جامعه خود می شودند . حال بهتر متوجه می شویم که تصادفات جاده ای معلوم نقص در نهاد های است که مسئولت اجتماعی کردن افراد جامعه را به عهد دارند.

گیدنز در کتاب جامعه شناسی خود بطور مشخص از چهار نهاد نام می برد و هرکدام از انها را بطور مفصل توضیح می دهند .به نظر وی خانواده ،همالان(گروه هم سن فرد) ، مدرس و رسانه های همگانی مسئول اجتماعی کردن فرد هستند."

سی آر رایت با استفاده از دیگاه های لاسول (1948) نشان می دهد که رسانه ها چهار کارکرد عمده برای جامعه دارند :نظارت ،همبستگی ،جامعه پذیری و تفریح (الیزابت ام .پرس 1393، 111)
امار بسیاری از ناهنجاریها نشان می دهند که ما در جامعه پذیری که فرد اجتماعی می شود و انضباط اجتماعی پیدا می کند مشکل داریم امار طلاق ،امار عدم کارایی کارمندان ،امار تصادفات ،امار پرونده های دادگستری همه نشان از ضعف جامعه پذیری در جامعه ایران دارد.

برای اصلاح وضعیت رانندگی و کاهش تصادفات لازم نیست در هر مقطع زمانی نیروهای راهنمایی و رانندگی را اماده باش بدهیم علاوه بر مختل کردن زندگی فردی ، تحمیل هزینه در نهایت 10 درصد تصادفات بگاهیم این نشان از عدم کارایی نظام اقدام دارد.

برای کاهش تصادفات و کاستن از تبعات آن و دیگر معضلات اجتماعی باید به کارایی نهاد های آموزشی و رسانه ها توجه کنیم که نمی توانند افراد را درست با نظم اجتماعی هماهنگ کنند. چنانکه در نظر نظریه پردازان اجتماعی دیدیم از این طریق زندگی در چنین جامعه ای پر هزینه می شود.

فرماندهی ناجا با هماهنگی اموزش و پرورش و مدیران رسانه ای کشور باید برای رفع این مشکل یک اقدام هماهنگ و زمان طراحی و اجرا کند.

البته با توجه به امار نحوه تصادفات مثلا 44 درصد تصادفات واژگونی خودرو نشان می دهد که نحوه دادن گواهینامه رانندگی اشکال اساسی دارد این امار نشان می دهد شهروندان ایران از نحوه رانندگی در شرایط مختلف جوی اطلاع ندارند و نمی توانند رانندگی خود را با آن شرایط هماهنگ کنند .

و یا نحوه نظارت نیروی انتظامی با گذشت 10 سال هیچ تغییری نکرده است . نگاه به نحوه نظارت و استفاده از دوربین ها همچنان سنتی است و فقط از آنها برای ثبت تخلف استفاده می شود . در صورتی که می توان با اولین ثبت نسبت به متوقف کردن راننده با سرعت غیر مجاز در مسیر اقدام کرد . یا مستقر کردن نیروها در کنار اتوبان ها که کارایی ندارد با انتقال انان به بالای های پل ها اشراف انان را به جاده افزایش می یابد و رانندگان با اگاهی از این اشراف در رانندگی خود دقت بیشتری می کنند. از همه مهمتر باید در طول سال نسبت به اصلاح نحوه رانندگی رانندگان در داخل شهر که باید بین خطوط رانندگی کنند اقدام کرد و این رویه را به فرهنگ تبدیل کرد .
رهبری در سال 1373 شعار سال را وجدان کاری و انضباط اجتماعی اعلام کرده بود در بخشی از پیام آن سال می فرمایند "گر ملتی دارای «وجدان کار» باشد، محصول کار او خوب خواهد شد، و وقتی محصول کار نیکو شد، وضع اجتماعی، به طور قطع بهبود پیدا خواهد کرد".

برای روشن شدن این مفهم و نوع اقدام نهادهای اموزشی و رسانه ای باید مفهم وجدان اجتماعی را در علم جامعه شناسی روشن کنیم در علم جامعه شناسی وقتی قانون ، و یا فرهنگ خاصی در افراد یک جامعه درونی شود و به عادت و رفتار شخصی تبدیل شود و به گفته علمای اخلاق ملکه رفتاری بشود به این فرایند وجدانی شدن رفتار می گویند . دورکیم در تبیین رفتار اجتماعی از قانون به فرهنگ شخصی به دنبال تعریفی و یا راه های بود که وجدان اجتماعی جوامع را تقویت کند.

مراکز اموزشی و رسانه های کشور همه مسئولند تا قوانین راهنمایی و رانندگی را به وجدان اجتماعی تبدیل کنند و البته نیروی انتظامی که ناظر این امر است مسئولیت بیشتری دارد و باید از سنتی فکر کردن خود را خارج کند و به این موضوع مقطعی مثلا در ایام افزایش سفرها نگاه نکند بلکه به عنوان یک روند برای آن برنامه داشته باشد.

حتی شاید لازم باشد برای وجدانی کردن درست رانندگی کردن شهروندان و نظارت شدید در داخل شهرها و حتی رفتار درست عابرین که 30 درصد تلفات را به خودشان اخصاص می دهند از نیروهای دیگر هم کمک بگیرد.

البته با توجه به تاثیر کم رسانه ها بر شهروندان باید متذکر شد که عملکرد انها چه صداوسیما چه رسانه های دیگر در این زمینه را نمی توان موفق ازیابی کرد و حتما انها هم باید در نوع نگاه ،نحوه برنامه سازی و نحوه اطلاع رسانیشان تغییرات اساسی ایجاد کنند.

تا در سایه اجتماعی شدن افراد جامعه ایران جامعه امن با کارکرد مثبت داشته باشیم همچنان که رهبر انقلاب اشاره کرده است اگر این روند اصلاح شود تاثیر آن در تمام شعون اجتماعی و اداری کشور نمایان خواهد شد.