کمبود منابع مالی، مشکل شبکه‌های بین‌المللی ایرانی

لنین بنیانگذار روسیه کمونیستی در نوشته‌ها و سخنرانی‌های خود قبل از شکل‌گیری انقلاب کمونیستی 1917 می‌گفت: «به من یک کاغذ و قلم با یک چاپخانه بدهید تا یک حکومت را سرنگون کنم». دو دهه بعد هیتلر در آلمان با سوء استفاده از تأثیر مطبوعات زمینه شکل‌گیری روانی جنگ دوم جهانی را فراهم آورد و در طول جنگ دوم نیز گوبلز وزیر تبلیغات وی با استفاده از قدرت رادیو در بسیج و تهییج افکار عمومی داخلی و خارجی توانست در ایام جنگ جهانی دوم، عملیات روانی را بر علیه متفقین به ویژه انگلیس ساماندهی کند.

از دهه 90 میلادی با پیشرفتهای شگرف در فناوریهای ارتباطی- اطلاعاتی ، شبکه های تلویزیونی بین المللی پا به عرصه تعاملات بین المللی گذاردند و نقش رسانه در تاثیر گذاری بر افکار عمومی جهانی بسیار پررنگ تر شد. شبکه CNN در جنگ اول خلیج فارس صحنه کارزار را به خانه های مردم آورد و تصاویر میدان جنگ را در کوتاه ترین زمان به منازل بینندگان خود می برد.

با مشخص شدن نقش CNN در جهت دهی به اخبار جنگ و موفقیت در جلب افکار عمومی جهانی در راستای خط و مشی خود، کشورهای حوزه خاورمیانه نیز برای بهره گیری از فرصتهایی که رسانه می تواند در کسب قدرت نفوذ در اختیار آنها بگذارد به تاسیس شبکه های خبری بین الملل روی آوردند. آغاز به کار شبکه الجزیره در سال 1996 و در پی آن کسب موفقیت در جنگ افغانستان دیگر کشورهای منطقه را نیز به راه اندازی شبکه های خبری بین المللی ترغیب نمود.

بنا براین در دو دهه گذشته شکل‌گیری شبکه‌هاي تلويزيوني خبري با برد فراملي با اهداف متفاوتي چون کسب بازار تجارت خبر و درآمد و یا حفظ هويت ملي، حفظ قدرت و نفوذ منطقه اي، فرافکني در عرصه بين‌المللي و حفظ برتري و سلطه در عرصه جهاني صورت گرفت. ايران نیز با توجه به مزیت‌های فناوریهای جدید ارتباطی و بهره‌گیری قدرت این رسانه‌ها، رسانه هاي تازه وارد را پذيرفت و به استخدام درآورد و نقش ابزاري رسانه ها را از منظر دور نداشت. در استراتژی رسانه ای جمهوری اسلامی ایران نیز به اهمیت حضور در عرصه‌های جهانی و بین‌المللی تاکید شده است و تدوین «افق رسانه ملي» نیز بدان اشاره شده است.

 به عنوان مثال در ماده 2 بر الهام‌ بخشي و تاثير در تحولات منطقه ‌اي و جهاني، در ماده 5 بر آرايش رسانه‌‌اي جامع، نافذ و موثر در شبكه‌هاي مختلف استاني، ملي و جهاني و بالاخره در ماده 22 افق رسانه به گسترش شبكه‌هاي تلويزيوني برون مرزي نیز توجه جدي شده است که تاسیس شبکه های بین المللی العالم و پرس تی وی در این راستا می باشد.
فارغ از انگیزه تاسیس شبکه‌های خبری وخط مشی آنها آنچه برای راه اندازی وادامه فعالیت این شبکه ها اهمیت دارد منابع مالی و تامین هزینه های آنهاست، زیرا رسانه‌ها تا زمانی که پا بگیرند سرمایه برند، رقابت با غولهای رسانه‌ای البته کار چندان ساده‌ای نیست. حمایت مالی و فکری برای ماندن در دايره نظام اطلاع رسانی ضروری است.

سرافراز ، معاون برون مرزی صدا و سیما در مورد نقش منابع مالی در تاسیس شبکه‌های خبری بین‌المللی مي‌گويد: «معمولا شبكه‌هاي بين‌المللي كه در سالهاي اخير راه‌اندازي شده‌اند نيروهاي حرفه‌اي به خدمت گرفته‌اند. برای مثال الجزیره بعد از تعطیلی بخش عربی شبکه بي.بي.سي، بهترين و کارآمدترین نيروها و استخوان بندي اصلی آن شبكه اعم از نيروها و سردبيران اصلي‌اش كه آموزش‌ها و تجارب خود را در جايي ديگر ديده بودند را به قطر كشاند و اين شبكه را شكل داد. از آن پس دیگر شبكه‌هاي خبري عرب زبان نیز كه بعدها به جرگه اين رسانه‌ها پيوستند از همين روش و با مديريت پول بهره جستند؛ العربيه نمونه اين طيف رسانه‌هاست که توانست با پهن کردن توري پر پول، بهترين مجريان الجزيره را جذب اين شبكه كند.»

این در حالی است كه امكانات رسانه‌های ایرانی بسیار كمتر از رسانه‌های غربی و حتی كشورهای عربی است، برای مثال شبکه العالم از لحاظ بهره مندی از تجهیزات و منابع مالی، به هیچ وجه در شرایط برابر نیست.

شبکه العربیه از جانب عربستان سعودي و ديگر سرمايه گذاران عربي حمايت مالي مي شود در سال 2003با بودجه 300 میلیون دلار تاسیس شد. (روزنامه شرق، 25/11/1384)دفتر مركزي شبكه العربيه در مديا سيتي دبي قرار دارد و با داشتن 30 دفتر خبري در نقاط مختلف جهان از جمله در عراق،‌ فلسطين،‌ لبنان،‌ اردن و يمن حضور دارد. دفتر خبري العربيه در فلسطين يكي از دفاتر بزرگ خبري العربيه در جهان مي باشد. العربيه با در اختيار داشتن امكانات وسيع و حمايتهاي عظيم مالي دولت عربستان توانسته است در حوزه هاي مختلف از جمله فن آوري رسانه جديدترين و آخرين فن آوريهاي روز جهان را به خدمت گيرد.

شبکه الجزيره نیز با بودجه ای 150ميليون دلاري در سال 1996 بنيان گذاشته شد. (روزنامه شرق ،9/3/1385)طبق گزارشهاي متعدد، بودجه شبكه الجزيره در سال 2004 برابر با 120 ميليون دلار اعلام شده بود كه اين رقم شامل 45 ميليون دلار كمك مالي امير قطر بود. (خبرگزاری ایسنا15،/11/87) الجزيره با داشتن قريب به 1000 نفر نيرو در دفتر مركزي خود و 150 نفر در بيش از ‌٣٠ دفتر خبري مختلف در سراسر جهان، اخبار و وقايع اقصي نقاط دنيا را پوشش مي‌دهد.

روزنامه گاردين در يكي از سر مقاله هاي خود مي نويسد: الجزيره در جريان جنگ دوم خليج حتي از شبكه بي بي سي هم پيشي گرفت و در شرايطي كه بي بي سي با داشتن 80 نفر پرسنل در بغداد فقط 12 ميليون پوند صرف پوشش جنگ عراق كرده بود،‌ شبكه الجزيره ميليونها دلار را به پوشش حوادث جنگ در عراق اختصاص داده بود.

بودجه شبکه الحره نیز در سال مالی 2009- 2010 به حدود 112 میلیون دلار مى‌رسد. (newjerseynewsroom.com) شبکه آمریکایی الحره پس از حمله به عراق از سوی آمریکایی ها تاسیس شد.دولت آمریکا از سال 2004، سیصد و پنجاه میلیون دلار برای شبکه الحره هزینه کرده است.(همشهری آنلاین،23/4/87)

حال اگر بودجه اختصاص یافته به شبکه های فراملی جمهوری اسلامی ایران با شبکه هایی نظیر BBC و CNN مقایسه گردد فاصله بیشتر نمایان می گردد. بودجه سالانهBBC نیز بيش از 4 ميليارد پوند مي باشد كه طبق تخمینهایی که زده می شود از این میان حدود 600میلیون پوند بودجه سرویس جهانی بی بی سی BBC) WORLD) می باشد.(www.wikpedia.com ) بودجه شبكه فارسی زبان بی‌بی‌سی از هفت میلیون پوند در سال مالی ‪ (2007 به 2008) به حدود 15 میلیون پوند در سال مالی جاری (2008 به 2009) افزایش پیدا کرده و بیش از ‪ ۲۰‬میلیون پوند در سال مالی (‪ ۲۰۰۸-۲۰۰۹‬) رسیده (www.shahabnews.com) بودجه سی ان ان نیز 600 ميليون دلار برآورد شده است.

این در حالی است که بودجه 400 ميلياردي رسانه ملي‌مان با بیش از یکصد شبکه محلی، ملی و بین‌المللی رادیو و تلویزیونی ـ يعني کمی بیش از یک سوم بودجه شبکه نوبنیاد الجزیره انگلیسی قطر ـ است.

کشورهای فرانسه و روسیه با برخورداری از منابع و ظرفیت های رسانه ای کوشیده اند شماری از مخاطبان شبکه های انگلیسی زبان خبری را جلب كنند. به طور مثال شبکه خبری France24 با بودجه سالانه ۱۰۰میلیون دلاری و با بهره گیری از ۱۹۰ ژورنالیست استخدامی تاسیس شده است(www.daily.ghajar.ir) و این در حالیست که سایت خبری این رسانه تقریبا یک چهارم یکی از سایتهای شبکه های خبری بین المللی ایرانی بیننده جذب می کند.

حال آنکه بودجه شبکه های فراملی کشورمان بسیار ناچیز است بودجه شبکه العالم در سال حدود 10 میلیون دلار و شبکه پرس تی وی نیز اندکی بیشتر می باشد.

در سي ان ان يك خبرنگار خوب حدود بيست هزار دلار حقوق مي گيرد.آقاي سرافراز در این باره مي گويد: اصلا ارقامي كه رسانه ها در دنيا به كاركنان خود مي دهند با كشور ما قابل مقايسه نيست ، پرسنل رسانه در اين كشورها بعد از رشته هاي ورزشي و هنري بيشترين حقوق دريافتي را دريافت مي كنند آنها حتي از حقوقي كه وزارت خارجه اين سازمانها به كاركنان خود مي دهند حقوق بيشتري مي گيرند چون براي آنها رسانه اهميت بيشتري دارد.

شبکه های فراملی ما برای جذب پرسنل حرفه ای به ویژه گویندگان ، مجریان و خبرنگاران برجسته با مشکل زیادی مواجه می باشند و راضی نگه داشتن پرسنل و حفظ آنها چالشی اساسی برای این شبکه ها می باشد.

البته شبکه های بین المللی برای سر پا ایستادن واستمرار حیات خود به درآمد زایی نیز می اندیشند. به ویژه به پخش آگهی‌های تجاری، به گفته مسئولان فاکس نیوز شبكه بدون آگهي تهي به نظر مي‌رسد. سرافراز مي گويد براي داشتن آگهي در حال برنامه ريزي هستيم اما پخش آگهي براي يك شبكه خبري كار ساده اي نيست. پخش آگهی در شبكه هايي كه اولويت اساسي خود را سرگرمي سريال و فيلم قرار داده‌اند، راحت‌تر است تا يك شبكه خبري البته برنامه‌ريزي و سازماندهي اين كار شده است و تعدادی نیز جذب نموده‌ایم.

متاسفانه چه بخواهيم و چه نخواهيم دنيا، دنيايي پر از حادثه، درگيري و اتفاقات عجيب و غريب و ناخوشايند است كه در چنين شرايطي اين تنها شبكه‌هاي خبري‌اند كه مي‌توانند بر اين تحولات تاثير بگذارند. در شرايطي كه بسياري از شبكه‌هاي غربي اطلاع رساني ناقص و با جهت‌گيرهاي خاص از اين رخدادها ارايه مي‌دهند، اینک زمينه‌اي فراهم شده است تا مخاطبان غربي از نگاهي ديگر با حوادث آشنا شوند.

حال برای دسترسی به این هدف و باقی ماندن در رقابت رسانه‌ای نیازمند توجه بیشتر مسئولان به شبکه‌های بین‌المللی نظیر «العالم» و «پرس تی.وی» و تامین نیازهای مالی آنهاست