نقاط مثبت و منفی برجام از دیدگاه کمیسیون ویژه مجلس

برنامه جامع اقدام مشترک محصول 22 ماه مذاکره پیچیده و گسترده میان ایران و (5+1) در تیرماه امسال در وین به سرانجام رسید. این توافق موسوم به «برجام» در کمتر از یک هفته در چارچوب قطعنامه ای در شورای امنیت سازمان ملل به تصویب رسید.

به گزارش«تابناک»؛ اما سرنوشت تصویب یا رد برجام در دو کشور ایران و امریکا مسیر ساده ای را طی ننمود. برجام در امریکا جنجال های فروانی را در کنگره به وجود آورد و در پایان از طریق لابی دولت، جمهوری خواهان نتوانستند، آراء لازم را به دست آورند و دولت اوباما توانست بدون تایید یا رد کنگره آن را بر روی میز خود برای اجرا ببیند.

البته روند بررسی برجام در ایران مسیر پیچیده تر و سخت تری را طی نمود. به نحوی که این توافق در دو نهاد یعنی شورای امنیت ملی و همچنین مجلس از طریق کمیسیون ویژه برجام مورد بررسی قرار گرفت.

حال با گذشت بیش از 40 روز از آغاز فعالیت کمیسیون ویژه بررسی برجام در مجلس ، نهایتاً گزارش این کمیسیون به عنوان سند کارشناسی قوه مقننه با امضای علیرضا زاکانی رئیس این کمیسیون به صحن علنی مجلس ارسال شد تا نمایندگان ملت بر اساس این گزارش، نظر خود را درباره برجام اعلام کنند.

از ابتدا نوع و همچنین شیوه انتشار این گزارش با جنجال های فروانی در میان نمایندگان مخالف و موافق برجام روبرو شد. به نحوی که از همان ابتدا برخی از نمایندگان موافق برجام اعلام کرده بودند که در صورتی که گزارش با جهت گیری خاصی از سوی کمیسیون به تصویب برسد، این گروه از نمایندگان نیز گزارش جداگانه خواهند داد.

موضوعی که امروز رنگ و بوی واقعیت به خود گرفت و پس از اینکه کمیسیون گزارش رسمی خود را در صحن مجلس قرائت کرد، ساعاتی پیش پنج نفر از اعضای کمیسیون ویژه بررسی برجام که نسبت به روند تهیه گزارش این کمیسیون انتقاداتی داشتند با انتشار بیانیه‌ای دستاوردهای برجام را مورد اشاره قرار دادند. این بیانیه به امضای مسعود پزشکیان عباسعلی، منصوری آرانی،‌ علاء الدین بروجردی، منصور حقیقت‌پور و غلامرضا تاجگردون رسیده است.

در واقع امضا کنندگان این بیانیه، در گزارشی 165 دستاورد جمهوری اسلامی ایران در برنامه جامع اقدام مشترک را مورد تاکید قرار داده اند.

در ادامه تابناک به بررسی گزارش رسمی کمیسیون ویژه که امروز در مجلس منتشر شد؛ می پردازد.

گزارش کمیسیون ویژه مجلس که امروز با عنوان سند کارشناسی قوه مقننه در صحن علنی مجلس قرائت شدف در جلسه روز شنبه مورخ 11/7/1394 به‌تصویب رسیده است. این گزارش در یک مقدمه و پنج بخش اصلی و یک نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات به شرح زیر تنظیم شده است.

الف) مقدمه و نکات کلی گزارش

ب) بررسی جنبه حقوقی برجام

ج) بررسی جنبه علمی، فنی و تحقیقاتی برجام

د) بررسی جنبه های دفاعی ـ امنیتی برجام

ه‍) بررسی مسئله اقتصادی به‌ویژه تحریم‌ها در برجام

و) بررسی جنبه های سیاسی و عمومی

ز) پیشنهادات

بررسی کامل این متن در بخش های مختلف نشان می دهد که تنظیم کنندگان آن سعی کرده اند به نحوی مزایا و معایب و یا به عبارت دیگر نکات مثبت و منفی آن را در موضوعات مختلف مشخص نمایند.

تعیین و تکلیف بعد حقوقی برجام

در بخش بررسی جنبه حقوقی برجام به صراحت می خوانیم:« کمیسیون در مجموع، برجام را یک توافق سیاسی میان دولت جمهوری اسلامی ایران و سایر طرفهای مذاکره (کشورهای 1+5 و اتحادیه اروپا) دانسته و بر این باور است که دولت محترم باید زیرساختهای هسته‌ای و دستاوردهای آن را با تمام تمهیدات لازم، مورد مراقبت جدی قرار داده تا در صورت نقض عهد از سوی طرف مقابل، تصمیمات مقتضی مبنی بر منافع ملی اتخاذ نماید.»

دولت اجازه اجرای پروتکل الحاقی بدون اجازه مجلس را ندارد

در ادامه بندهای بخش بررسی جنبه حقوقی برجام می خوانیم:« دولت در برجام متعهد شده است که پروتکل را از روز اجرای توافق به نحو داوطلبانه اجراء نماید. کمیسیون این تعهد را که فراتر از اختیارات دولت و تیم مذاکره‌کننده دانسته، گام نهادن در خارج از حدود مجاز قانونی و به عنوان یک جنبه منفی در توافق در نظر گرفته و اعلام می‌دارد تا زمان عدم صدور مجوز جدیدی از سوی مجلس یا لغو قوانین فوق‌الذکر امکان اجرای این بخش از برجام منتفی است.»

نکات مثبت برجام بر اساس گزارش کمیسیون

*کمیسیون در طول فرآیند بررسی خود، بی اعتمادی نسبت به آمریکا و اعتماد به مسئولان کشور بویژه تیم مذاكره كننده هسته ای را مهم ترین اصل راهنمای خویش قرار داده است. لذا کمیسیون ابتدا در مواردی كه متن برجام و قطعنامه و سایر اسناد موجود از صراحت و شفافیت كافی برخوردار است، متن را مبنای گزارش خود قرار داده است و در موارد ابهام یا در مواردی که متن برجام دارای مشکل به نظر می رسیده، اظهارات رسمی مقامات كشور را مبنا قرار داده است.

*کمیسیون سعی نمود ... در مواقف دارای ابهام یا مورد ادعای دشمن، تفسیر تیم مذاکره کننده و اسناد ارسالی از سوی ایشان را مبنا قرار دهد. به همین منظور ضمن درخواست اسناد مذاکرات، ۴۰ سوال درباره ابهامات برای وزارت امورخارجه و ۲۰ سوال برای سازمان انرژی اتمی ارسال شد. لازم است از ارسال پاسخ به سوالات خواسته شده توسط سازمان انرژی اتمی تشکر نموده و اعلام می دارد كه تا لحظه تنظیم این گزارش اسناد و پاسخ به سوالات درخواستی از وزارت امور خارجه ـ علیرغم مکاتبات مکرر ـ به كمیسیون واصل نشده است.

*کمیسیون درج یک برنامه غنی سازی محدود صنعتی با استفاده از ۵۰۶۰ سانتریفیوژ نسل یک تا سطح ۳.۶۷ درصد در متن برجام را به معنای تاكید بر حق قانونی خدشه ناپذیر ایران برای غنی سازی هسته ای می داند.

*قرار گرفتن كل این قطعنامه ذیل ماده ۲۵ منشور ملل متحد و لحن ملایم تر آن نسبت به قطعنامه های پیشین شامل قطعنامه ۱۹۲۹، یک امر مثبت تلقی می شود.

*بررسی های کمیسیون مشخص نمود که بیان لغو شش قطعنامه قبلی شورای امنیت در بند ۷ و ۸ قطعنامه ۲۲۳۱ از نقاط خوب نتایج مذاکرات و این قطعنامه است.

* استدلال تیم مذاکره کننده درباره ابهامات موجود پیرامون نسبت برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ و تاثیر نقض مجزای هر یک بر دیگری، مبنی براینکه لغو برجام بعنوان ضمیمه الف قطعنامه ۲۲۳۱، معادل نقض قطعنامه است ولی نقض قطعنامه و مشخصاً ضمیمه B آن نقض برجام نخواهد بود فارغ از تبعات منفی نقض قطعنامه، برای کمیسیون مورد قبول و مسموع بود.

*كمیسیون بیانات تیم محترم مذاکره کننده هسته ای کشور در کمیسیون را مبنا قرار می دهد كه از سال سیزدهم محدودیت ها در میزان تولید و از سال پانزدهم محدودیت ها در غنای بالاتر از ۶۷/۳ به هر میزان مورد نیاز استفاده صلح آمیز کشور برداشته شده و ایران می تواند با سرعت مناسب و برابر نیاز در ابعاد گوناگون صلح آمیز به هر میزان و در هر سطحی غنی سازی نماید به طوریکه بنابرگزارش رسمی سازمان انرژی اتمی ایران خواهد توانست در پایان سال پانزدهم به توان غنی سازی حداقل ۱۹۰.۰۰۰ سو دست یابد.

* کمیسیون به علت ملاحظات سیاسی و ایستادگی در برابر ادعاهای بی اساس مقامات آمریکایی حفظ ویژگی آب سنگین بودن این راکتور را علی رغم تحمیل هزینه بیشتر دستاورد خوب برجام برمی شمرد، علاوه بر اینکه با مدرن سازی و بالا رفتن شار نوترونی، افزایش توان راکتور برای تولید رادیوداروها و ارائه خدمات بیشتر به مردم از دستاوردهای آن تلقی می شود.

*درباره فردو کمیسیون حفظ این تاسیسات را در حالیکه دو آبشار آن در حال گردش و چهار آبشار در حال انتظار است، نکته ای مثبت ارزیابی کرده و عقیده دارد تیم مذاکره کننده هسته ای در این مورد تلاش شایسته ای به عمل آورده است.

*کمیسیون پس از بررسی های فراوان و استماع نظرات مختلف به این جمع بندی رسید که براساس متن برجام، برنامه تحقیق و توسعه غنی سازی ایران ادامه خواهد یافت که امر مثبتی است.

*گرچه کمیسیون نتوانست معیارهای مستقلی بیابد که تخمین سازمان انرژی اتمی درباره زمان بازگشت پذیری تعهدات ایران را تایید کند، اینگونه جمع بندی کرد که اظهارات مقام های سازمان انرژی اتمی در جلسات رسمی و بنا بر پاسخ کتبی به سئوالات کمیسیون از سوی آن سازمان مبنی بر بازگشت پذیری مراکز غنی سازی شهید احمدی روشن (نطنز) و شهید علی محمدی (فردو) در یک سال و راکتور آب سنگین اراک در سه سال را باید مبنا قرار داد.

*كمیسیون اقدام تیم مذاکره کننده در گنجاندن عبارت "طراحی شده برای حمل کلاهک هسته ای" در این بند از قطعنامه را مثبت ارزیابی كرده است و از آنجاكه ایران نیز چنین طراحی را انجام نداده و نخواهد داد برنامه موشكی ایران در آینده بدون هیچ محدودیتی براساس نیاز كشور تداوم خواهد یافت.

*کمیسیون تفسیر و خواست دولت در بیانیه وزارت امور خارجه پس از قطعنامه ۲۲۳۱ مبنی بر لزوم ادامه فعالیتهای موشکی و تسلیحاتی بر اساس نیاز دفاعی و خواست جمهوری اسلامی ایران بدون هیچ گونه محدودیتی را ستایش و برآن تاکید می نماید.

*كمیسیون بر عدم اجرای این بند از قطعنامه (ایجاد محدودیت ۵ ساله برای واردات و صادرات سلاح ایران) براساس بیانیه وزارت امور خارجه تاكید می نماید.

*با بررسی های صورت گرفته در کمیسیون معلوم شد که تحریم سوئیفت در خصوص نهادهای خارج شده از لیست انسداد دارایی ها مرتفع شده و این محدودیت از نهادهای اصلی کشور مثل بانک مرکزی، بانک ملت، بانک تجارت و برخی دیگر بانک ها در روز اجرا رفع خواهد شد که موضوع بسیار مثبت ارزیابی می شود.

* كمیسیون دریافت كرده است كه در ارتباط با تحریم های نفتی، بخش عمده موانع مربوط به صادرات نفت خام و فرآورده های نفتی رفع شده است که این موضوع اقدامی بسیار مثبت ارزیابی می شود.

*با توجه به اینکه لغو تحریم های کنگره آمریکا در اختیار دولت آمریکا نیست کمیسیون معلق شدن آنها را در چارچوب اختیارات رئیس جمهور پذیرفتنی می داند.

نکات منفی برجام بر اساس گزارش کمیسیون

* کمیسیون تعهد پروتکل الحاقی را که فراتر از اختیارات دولت و تیم مذاکره‌کننده دانسته، گام نهادن در خارج از حدود مجاز قانونی و به عنوان یک جنبه منفی در توافق در نظر گرفته و اعلام می‌دارد تا زمان عدم صدور مجوز جدیدی از سوی مجلس یا لغو قوانین فوق‌الذکر امکان اجرای این بخش از برجام منتفی است.

* همکاری‌هایی از قبیل کمک به تغییر ماهیت فردو به «مرکز تحقیقات هسته‌ای فیزیک و فناوری» بر پایه شتاب‌دهنده و تولید ایزوتوپ پایدار است که برابر استدلال ذکرشده در این گزارش در مبهم بودن و غیرمنطقی بودن آن و اظهارنظر صریح سازمان انرژی اتمی در مکاتبه با کمیسیون برجام در عدم تصمیم به انجام آن این قسمت نیز پیشنهاد و امتیاز ویژه‌ای نبوده و دلایلی بر منفی بودن آن نیز از منظر علمی و محاسبات دقیق موجود است.

* کمیسیون تعهد درازمدت برای عدم ذخیره‌سازی آب سنگین در ایران ـ که بناست از کشور صادر شود ـ را نقطه منفی تلقی می‌کند و توجیه صادرات و فروش آب سنگین را به‌دلیل استراتژیک بودن این کالا برای کشور بلاوجه می‌داند. همچنین کمیسیون تعهد به اینکه ایران در آینده نیز اقدام به ساخت راکتور آب سنگین نخواهد کرد، ضعفی جدی و محدودیتی غیرقابل قبول می‌داند.

* کمیسیون معتقد است پذیرش برخی تعهدات بلندمدت که پایانی برای آنها پیش‌بینی نشده است از قبیل ارسال سوخت مصرف‌شده تمام نیروگاههای هسته‌ای تولید برق حال و آینده به خارج از کشور، منع فعالیت‌های مربوط به بازفرآوری، تحقیق و توسعه بازفرآوری، توسعه راکتورهای آتی بر پایه آب سبک، افزایش کارآمدی نظارت بر اساس فناوری‌های پیشرفته، حضور گسترده بازرسان آژانس از جمله نکات منفی برجام است که کشور را از حقوق آینده خود محروم ساخته است.

* کمیسیون این موضوع را که برجام به مدت 15 سال ـ و در برخی موارد بدون هرگونه سقف زمانی ـ جایگزین NPT برای ایران شده و عملاً ایران را از این معاهده استثناء کرده است، به عنوان یک نقطه ضعف جدی برای این توافق در نظر می‌گیرد.

* کمیسیون پس از بررسی دقیق نظرات منتقدان و پاسخهای تیم مذاکره‌کننده به این نتیجه رسیده است که مکانیسم‌های داوری مندرج در قطعنامه 2231 و بندهای 36 و 37 برجام به‌طور کاملاً واضح و عامدانه بر ضد ایران تنظیم شده و این مکانیسم‌ها عملاً برای ایران غیرقابل مراجعه است. جمع‌بندی کمیسیون این است که ایران در هیچ مراجعه‌ای به این مکانیسم‌ها برنده نخواهد بود و بنابراین عملاً نمی‌تواند به هیچ نقض کلی یا جزئی از سوی 1+5 به نحوی واکنش نشان بدهد که منجر به بر هم خوردن توافق نشود.

* توافق برجام هیچ‌گونه ضمانت اجرائی حقوقی و قانونی به جز قطعنامه غیرالزام‌آور 2231 شورای امنیت ندارد و هر یک از اطراف توافق در هر زمان که اراده کند می‌تواند اجرای آن را متوقف ساخته و تحریم‌ها علیه ایران را بازگرداند. لذا با توجه به اقدامات اساسی ایران در تغییر و تحدید صنعت و برنامه هسته‌ای، این معادله از نظر بازگشت‌پذیری و حقوقی برای ایران مخاطره‌آمیز ارزیابی می‌شود.

* کمیسیون اعتقاد دارد عدم تعریف شفاف از «عدم پایبندی اساسی» در بند 36 ساز و کار حل و فصل اختلافات زمینه تفسیرهای نادرست، بهانه‌جویی و خسارات جبران‌ناپذیری را برای کشور فراهم می‌سازد.

* استماع مجموعه نظرات و مطالعه مجموعه اسنادی که در اختیار کمیسیون قرار گرفته، کمیسیون را به این نتیجه رسانده است که برجام برنامه هسته‌ای ایران را بدون دورنمای روشن در آینده، در یک تعلیق حداقل ده‌ساله و از یک منظر بلندمدت فرو می‌برد.

* کمیسیون این‌گونه جمع‌بندی می‌کند که در برجام در مجموع و تقریباً در همه موارد مرتبط با بخش فنی برنامه هسته‌ای ایران ـ به جز غنی‌سازی در 5060 دستگاه ماشین نسل اول ـ آنچه عملاً رخ خواهد داد نوعی کاهش ظرفیت موجود، ایجاد محدودیت مشخص در همه ابعاد از جمله تحقیق و توسعه و کند شدن رشد در مسیر تحقق برنامه صنعتی غنی‌سازی ایران و بالطبع منجر به از بین رفتن زنجیره تأمین و سازندگان قطعات در کشور حداقل برای ده سال خواهد بود.

*درباره مسأله استراتژیک ذخایر اورانیم غنی‌شده ایران، کمیسیون تعیین تکلیف انجام‌گرفته در برجام را نقطه ضعفی جدی می‌داند.آن آا

*در مجموع جمع‌بندی کمیسیون این است که تغییرات فنی ایجادشده در برنامه غنی‌سازی صنعتی و برنامه تحقیق و توسعه غنی‌سازی ایران، بازگشت‌پذیری برنامه هسته‌ای کشور را در صورت نقض جزئی یا کلی توافق از سوی ایران با آسیب مواجه کرده است.

*کمیسیون معتقد است پذیرش برخی تعهدات بلندمدت که پایانی برای آنها پیش‌بینی نشده است از قبیل ارسال سوخت مصرف‌شده تمام نیروگاههای هسته‌ای تولید برق حال و آینده به خارج از کشور، منع فعالیت‌های مربوط به بازفرآوری، تحقیق و توسعه بازفرآوری، توسعه راکتورهای آتی بر پایه آب سبک، افزایش کارآمدی نظارت بر اساس فناوری‌های پیشرفته، حضور گسترده بازرسان آژانس از جمله نکات منفی برجام است که کشور را از حقوق آینده خود محروم ساخته است.

* بر اساس استماع مجموعه نظرات و مشورت با مقامهای مسؤول و صاحب صلاحیت در امور نظامی و امنیتی، کمیسیون به این جمع‌بندی رسیده است که برجام دارای خلأها و ضعف‌های اساسی در حوزه نظامی و امنیتی است که در صورت عدم تجدیدنظر درباره بازرسی از مراکز نظامی، دفاعی و امنیتی و عدم دقت نظر در حین اجراء، مشکلاتی را پیش‌روی کشور قرار خواهد داد.

* این جمع‌بندی به طور قطعی وجود خواهد داشت که رژیم دسترسی و بازرسی توافق‌شده در برجام، یک رژیم کاملاً ویژه و بسیار فراتر از پروتکل الحاقی است. کمیسیون اطمینان یافته است اجرای این رژیم بازرسی در ایران ـ در صورت تحقق ـ می‌تواند به جمع‌آوری بی‌سابقه اطلاعات از ایران منجر شده و زیرساخت‌ها، اطلاعات و سرمایه‌های انسانی، علمی، نظامی و امنیتی ایران را به نحو نگران‌کننده‌ای در معرض مخاطره قرار دهد.

*کمیسیون معتقد است ایجاد محدودیت 5 ساله برای واردات و صادرات سلاح ایران و مسؤولیت بزرگ ما در قبال جبهه مقاومت و ایستادگی در برابر تروریسم دولتی و شبکه‌های سامان‌یافته از سوی آمریکا و هم‌پیمانان منطقه‌ای او سبب خواهد شد که در صورت قبول لوازم این محدودیت، شاهد رشد تروریسم در غرب آسیا و شمال آفریقا و تضعیف جبهه مقاومت در این منطقه باشیم؛

*جمع‌بندی کمیسیون این است که اصل تناظر در انجام تعهدات دو طرف در برجام به طور کامل رعایت نشده و اقدام واقعی از سوی 1+5 در زمینه تعلیق تحریم‌ها به انجام تعهدات ایران و راستی‌آزمایی آن از سوی آژانس موکول شده است.

*استنباط کمیسیون با بررسی متن برجام و توجه به مفاد مواد 36 و 37 برجام (مکانیسم ماشه) آن است که هر یک از کشورهای طرف مذاکره می‌تواند با ادعای اینکه ایران به تعهدات خود در برجام عمل نمی‌کند، بدون اینکه نیاز باشد این ادعا مورد تأیید قرار گیرد، نه تنها تحریم‌های خود را بازمی‌گرداند، بلکه با شکایت به شورای امنیت، ظرف 30 روز موجب اعمال مجدد تحریم‌های شورای امنیت نیز می‌شوند.

*از آنجاکه برجام برپایه توافق ژنو استوار بوده و به آن اذعان شده است، با توجه به متن منتشره توافق ژنو که در آن تصریح شده بود نتیجه نهایی مذاکرات (برجام) باید منجر به لغو کامل همه تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای (Comprehensive Lifting) علیه ایران شود، این تعهد توافق ژنو به طورکامل در متن برجام منعکس نشده است.