توضیح چگونگی قربانی شدن حجاج در کشتاری که سعودی‌ها مسئول آن هستند

ازدحام و جمعیت‌های انبوه در موقعیت‌های مختلف مذهبی، ورزشی و اجتماعی پدید می‌آید، ولی در برخی موارد منجر به جان باختن صدها و یا هزاران تن می‌شود. جان باختن هزاران تن از حجاج ایرانی و غیر ایرانی در مراسم حج امسال، صرف نظر از ریشه‌های پنهان و پیدای سیاسی و امنیتی آن، این پرسش را پیش آورده که چگونه ممکن است هزاران انسان در نتیجه ازدحام جان خود را از دست دهند.

به گزارش «تابناک»، هرچند این اولین باری نیست که تعداد زیادی از حاجیان در جریان مراسم حج جان خود را از دست می‌دهند و حتی با وجود اینکه سعودی‌ها سابقه کشتار چند صد حاجی در سال 1366 را دارند، فاجعه رخ داده در حج امسال، بسیار وسیع‌تر و بزرگتر است.

فاجعه امسال، برای بسیاری این پرسش را پیش آورده که صرف نظر از جنبه‌های سیاسی و امنیتی ماجرا ـ که باید منتظر روشن شدن آن باقی ماند ـ اساسا چگونه ممکن است در نتیجه ازدحام جمعیت، هزاران تن جان خود را از دست بدهند. این گزارش تلاش دارد تا حدی به این سوال پاسخ دهد.

دلایل و چگونگی مرگ در نتیجه ازدحام

حداقل طی دوره هفتاد ساله گذشته، موارد متعددی از بروز حوادثی از این دست، البته در مقیاس کوچکتر اتفاق افتاده و سبب شده است که حتی در سطح دانشگاهی، مقالاتی درباره دلایل و چگونگی مرگ بر اثر ازدحام و راه‌های پیشگیری از آن نوشته شود.

جان فروین شخصیت دانشگاهی که چندین دهه است روی این مسأله مطالعه کرده، در مقاله‌ای در این باره، چهار عامل را در تعیین سرنوشت این گونه حوادث مؤثر دانسته و آنها را در قالب کلمه انگلیسی FIST خلاصه کرده است: نیروی وارده از سوی جمعیت (F)، اطلاعاتی که جمعیت بر مبنای آن رفتار می‌کند (I)، فضای فیزیکی موجود (S) و دوره زمانی وقوع حادثه(T). با توجه به همین عوامل است که باید برای مقابله با بروز حوادثی از این دست برنامه‌ریزی شود. وی در بررسی خود به این نتیجه رسیده که برای مقابله با بروز حادثه، باید پیوسته بر جمعیت مورد نظر کنترل باشد.


مهم‌ترین موارد مرگ بر اثر ازدحام

به طور کلی حوادث مرگبار ناشی از ازدحام و فشار جمعیت در مراسم مذهبی، در مسابقات بزرگ ورزشی و یا در برنامه‌های عمومی بزرگ و زمانی اتفاق می‌افتد که عده زیادی از افراد به دلایل مختلف و از جمله هراس‌های ناگهانی به سوی فضایی کوچک هجوم می‌برند. در چنین مواردی، در جایی جلوی مسیر، فضای حرکت مسدود شده است ولی افرادی که در قسمت‌های بعدی قرار دارند از این انسداد اطلاع نمی‌یابند و به تلاش خود برای جلوتر رفتن ادامه می‌دهند. در چنین موقعیتی بیشتر مرگ و میرها ناشی از اختناق (آسفیکسی) ناشی از فشار است. اختناق و خفگی افراد اغلب در نتیجه دو عامل فشار افقی از عقب و نیز فشار عمودی ناشی از بالا رفتن افراد از یکدیگر اتفاق می‌افتد.

جدای از فجایعی از این دست که در قرن‌های قبل اتفاق افتاده بود، در جریان جنگ جهانی دوم و در هنگام هجوم افراد به سوی پناهگاه، در برخی مراسم مذهبی و یا حضور شخصیت‌های سیاسی و نیز در برخی تجمعات ورزشی و هنری، حوادثی از این دست بارها به وقوع پیوسته است.

در سال 1943 و در جریان حملات هوایی نازی‌ها به لندن، در جریان یک حادثه 173 نفر کشته و 92 نفر زخمی شدند.افرادی که جلوتر از دیگران در حال ورود به پناهگاه بودند روی زمین افتادند و افرادی که عقب تر حضور داشتند از ترس صدای بمباران به حرکت خود ادامه دادند. گفته می‌شود در جریان مراسم تشییع جوزف استالین دیکتاتور شوروی سابق در سال 1953 نیز صدها و یا هزاران نفر در اثر ازدحام جان خود را از دست داده‌اند.

در سال 1971، تعداد 66 تن در استادیومی در گلاسکو در اسکاتلند جان خود را از دست دادند. در حالی که مسابقه فوتبال در حال پایان یافتن با نتیجه مساوی بدون گل بود و تماشاگران در حال خروج از ورزشگاه بودند، ناگهان یک گل به ثمر رسید و تلاش عده‌ای برای بازگشت به استادیوم، باعث ایجاد تلی به ارتفاع سه متر از پیکر تماشاگران شد. حوادثی مشابه در یونان در سال 1981، در استادیوم هیلزبورو در سال 1989 و یک استادیوم ژیمناستیک در شهر نیویورک در سال 1991 منجر به مرگ صدها تن شده است.

حج و دیگر مراسم مذهبی نیز در سالهای گذشته با حوادث بزرگی از این دست همراه بوده است. در سال 1990، در جریان مراسم حج 1426 تن جان خود را در اثر ازدحام در مکه از دست دادند. در زمان بروز حادثه در تونلی که به منا ختم می‌شد و در حالی که دمای هوا 44 درجه سانتی‌گراد بود، ظاهرا به زمین افتادن یک زائر این حادثه را جرقه زده است.

حادثه خونبار مشابهی نیز در سال 2005 و در جریان عزاداری به مناسبت شهادت امام موسی کاظم (ع) در بغداد به وقوع پیوست. در شرایطی که وضعیت امنیتی این کشور نامناسب بود و حدود یک میلیون نفر در عزادای حضور یافته بودند، القاعده در ساعات پیش از ظهر با شلیک خمپاره، باعث شهادت کمتر از ده تن از عزاداران شده بود، ساعاتی بعد شایعه احتمال وقوع حمله انتحاری باعث سراسیمگی زائران شد و در نتیجه بیش از 950 نفر جان خود را در اطراف پل الائمه روی رود دجله از دست دادند. بسیاری از قربانیان در نتیجه ترس خود را به درون رودخانه انداختند و جان باختند.


توجه به مسأله از زاویه جمعیت

به نوشته فروین، درک فشار جسمی و روانی فراوانی که به جمعیت قربانی وارد می‌شود بسیار سخت است. در صورتی که تراکم جمعیت از حد مشخصی بیشتر شود، فرد کنترل حرکت خود را از دست می‌دهد. محاسبات نشان می‌دهد که اگر تراکم جمعیت بیشتر از هفت نفر در متر مربع شود، جمعیت واقعا به شکل یک سیال در می‌آید که امواج در آن جابجا می‌شوند. در چنین حالتی پای افراد از زمین جدا می‌شود و ممکن است در نتیجه فشار جمعیت تا سه متر و حتی بیشتر جابجا شوند و لباس‌های آنها پاره شود. همچنین در این حالت نفس کشیدن سخت می‌شود، دلشوره بر افراد غالب می‌شود، گرمای هوا و فشار جمعیت اطراف سبب ضعف و غش می‌شود. کنترل آنهایی که روی زمین می‌افتند غیرممکن می‌شود و تنها راه نجات احتمالی برای کسی که روی زمین افتاده این است که سایرین بتوانند وی را بالای سر خود بیاورند و به خروجی برسانند.

در این حالت، دو مسأله مهم و قابل توجه وجود دارد؛ نخست از دست رفتن امکان برقراری ارتباط است و دوم توجه به انگیزه‌هایی که سبب ازدحام شدید می‌شود.

از نظر روانشناسان، جمعیت‌های بزرگ به شکل سلول‌هایی در اطراف یکدیگر هستند که برقراری ارتباط بین آنها سخت است و افراد گیر افتاده در ازدحام تصور درستی از آنچه در اطراف آنها می‌گذرد، ندارند؛ در عین حال این وضعیت برای منتقل شدن شایعات خطرناک نیز مستعد است.

مسأله مهم اینکه معمولا، انتقال اطلاعات از جلوی جمعیت به عقب جمعیت بسیار سخت است. به همین سبب حتی اگر در قسمت جلو، راه بسته شود و یا مشکلی پیش بیاید، افرادی که در قسمت عقب جمعیت هستند به حرکت خود ادامه داده و به قسمت جلو فشار وارد می‌کنند. وظیفه مهم نیروهای انتظامی و امنیتی برای پیشگیری از ازدحام‌های مرگبار این است که از بروز چنین حالتی پیشگیری کنند.

مسأله مهم دیگر توجه به انگیزه‌هایی است که ممکن است سبب بروز ازدحام شود. در مواردی ریشه ازدحام تهدید خطرناکی مانند بمب است و در مواردی دیگر، ریشه ماجرا می‌تواند بسیار پیش پا افتاده باشد. در یک مورد در تایلند، تلاش برای به دست آوردن بسته‌های رایگان خوراکی سبب جان باختن 19 تن شده است.


فاجعه حج 2015 چگونه اتفاق افتاد؟

علاوه بر حالتی که جمعیت زیاد همزمان به سوی هدف و یا مسیر مشترکی حرکت کنند، حالت دیگری نیز برای بروز فجایع ناشی از ازدحام جمعیت وجود دارد و آن وقتی است که بخش‌های مختلف جمعیت به سوی مقاصد متفاوت حرکت کنند. ظاهرا در فاجعه سال جاری، همین حالت اتفاق افتاده است.

در سال جاری، حدود دو میلیون زائر مسلمان از 183 کشور در مراسم حج حاضر شده‌اند. حادثه در منا و در چند کیلومتری مکه اتفاق افتاده است. در این منطقه حدود 160 هزار چادر زائران قرار دارد. گزارش‌های متعدد حاکی از این است که در نتیجه بسته شدن یک مسیر برگشت حجاج، دو دسته بزرگ از حجاج در دو مسیر رفت و برگشت به سوی رمی جمرات، رو به روی یکدیگر قرار گرفته‌اند. در سوی مقابل مقامات سعودی مدعی شده‌اند که دسته‌ای از زائران آفریقایی، برنامه زمانی مسیر برگشت را رعایت نکرده‌اند و منشأ بروز فاجعه امسال هستند.

رمی جمرات در منا از مهم ترین اعمال حج است. تا حدود ده سال پیش، جمرات از سه ابلیسک تشکیل شده بود که زائران به عنوان نمادی از شیطان به سوی آن‌ها سنگ پرتاب می‌کردند، ولی پس از حج سال ۲۰۰۴ مقامات سعودی دستور جایگزین کردن این ابلیسک ها با دیوارهایی ۲۶ متری را دادند. پل جمرات که تقریبا، یک کیلومتر طول دارد، امکان این را ایجاد کرده که هر ساعت، سیصد هزار حاجی با پرتاب سنگ این بخش از مراسم حج را انجام دهند.

بی‌بی‌سی تصویر زیر را از موقعیت محل حادث شدن فاجعه و تغییرات محل رمی جمرات در ده سال گذشته منتشر کرده است.

گزارش‌های شاهدان از دلایلی که به بروز حادثه منجر شده است؟

روایت شاهدان عینی و فعالان رسانه‌ای که به اطلاعات حادثه دسترسی داشته‌اند، نشان می‌دهد که چندین عامل از پیش از بروز حادثه تا پس از آن در جان باختن و جراحت هزاران تن از زائران نقش داشته است.

بی‌نظمی در حرکت قطارها سبب تجمع غیرمعمول زائرانی شده که گرمای هوا نیز فشار زیادی را به آنها وارد کرده بود. عده‌ای از حجاج این بی‌نظمی در ترافیک را نتیجه اقدامات امنیتی برای مقامات سعودی دانسته‌اند که قصد انجام اعمال حج خود را داشته‌اند.

اطلاعات فراهم شده توسط مجتهد فعال رسانه‌ای ناشناس عربستانی که در سال های گذشته، منبع اطلاعات دقیقی درباره عربستان بوده، حاکی از این است که مقامات سعودی این موج جمعیت را دیده‌اند، ولی نتوانسته‌اند به آن واکنش مناسبی نشان دهند.

مجتهد در صفحه توییتر خود نوشته: «جمعیت زیاد حجاج در منا در دوربین‌های مدار بسته ۲ ساعت قبل از وقوع فاجعه مشاهده شده و هشدار به نیروهای امنیتی فرستاده شده بود؛ اما اقدامی صورت نگرفت و نیروهای امنیتی پس از فاجعه وارد عمل شدند». مجتهد افزود برخی از مسئولین نظارت بر دوربین‌های مدار بسته پس از رسیدن جمعیت حجاج به حد غیر قابل کنترل، از طریق بی سیم درخواست کمک کردند اما پاسخی دریافت نکردند.

زائرانی از کشورهای مختلف به این مسأله اشاره کرده‌اند که مأموران امنیتی سعودی در موقعیت‌های مناسب حضور نداشته‌اند تا مانع از حرکت حجاج به سوی تصادم با یکدیگر شوند. عدم حضور نیروهای امنیتی در زمان بروز حادثه و استفاده از دانش‌آموزان و دانشجویان و افراد بی‌تجربه به عنوان نیروهای انتظامات و امنیتی، از دیگر نکات مورد اشارها شاهدان عینی است.