كربلا، خورشيدي در قلب تاريخ

كربلا، نقطه‌ روشني در تاريخ كه نامش با انوار تابان خورشيد نوشته شد و ستارگان آسمان در برابر روشنايي‌اش به خاموشي گراييدند. كربلا، سرزمين حماسه، سرزمين خون، سرزمين رويارويي حق و باطل، سرزميني كه خاكش با خون اشرف مخلوقات آغشته شد و مكاني بوده كه از ديرباز خاكش به قداست "خانه خدا" بود.

كربلا آمد كه با ثبت حماسه‌ بزرگ خود در تاريخ به نقطه‌ تحولي مهم در تاريخ مسلمانان و نقطه شروع بسياري از انتفاضه‌ها و انقلاب‌ها عليه طغيان و استبداد تبديل شود. درست از زماني كه حسين (ع) پرچم حق را در برابر خواسته‌ طاغوتيان زمان خود برافراشت و با اندكي از اهل بيت و صحابه خود در برابر ارتش ظلم و طغيان ايستاد، كربلا به نمادي از حق براي مسلمانان و غير مسلمانان و كابوسي براي طاغوتيان زمان تبديل شد.

كربلا در تاريخ
كربلا نامي است بسيار قديمي كه ريشه‌هاي آن به تاريخ بابل باز مي‌گردد. اين سرزمين عبارت بود از مجموعه‌اي از روستا‌هاي قديمي بابلي‌ها كه آثار تاريخي بر جاي مانده از اين روستاها اين واقعيت را به ثبت رسانده است.

بابلي‌ها مردگان خود را در اين سرزمين يعني كربلا دفن مي‌كردند و اين بيانگر آن است كه اين سرزمين از عهد بابلي‌ها نيز به قداست معروف بوده است. نام كربلا در عهد بابلي‌ها "كرب ايلا" بوده است كه معناي آن به زبان بابلي "خانه‌ي خداوند" است.

يكي ديگر از نام‌هاي كربلا "كور بابل" بوده است و معناي آن به زبان عربي يعني مجموعه‌اي از روستاهاي بابلي. بسياري از پژوهشگران معتقدند كه كربلا به سان مادر بسياري از روستاهايي بود كه در حد فاصل شام و فرات قرار داشته‌اند و نيز مادر تمدن‌هاي بين‌النهرين مي‌باشد كه مركز عبادت در آن زمان نيز تلقي مي‌شد و بابليان معبد بسيار بزرگي براي راز و نياز و عبادت در كربلا بنا نهاده بودند.

اين سرزمين به دليل موقعيت آب و هوايي و حاصلخيز بودن خاكش شاهد بسياري از اقوام مختلف در طول تاريخ بوده است كه از جمله اين اقوام كلداني‌ها، تنوخيين و لخميين و مناذره بوده است.

كربلا نام‌هاي متعددي در تاريخ داشته است كه از جمله قشنگ‌ترين اين نام‌ها نام "الطف" يعني بسيار لطيف يا به عبارتي لطيف‌ترين بوده است. اين نام به اين دليل براي كربلا انتخاب شده است كه اين سرزمين در حاشيه‌ رودخانه‌ "علقمي" كه شعبه‌اي از فرات بوده است، مستقر بود و آب كربلا نيز از اين شعبه تامين مي‌شد.

رودخانه‌ علقمي از شمال غربي شهر كربلا مي‌گذرد به طوري كه مرقد حضرت ابوالفضل العباس (ع) نيز اكنون در اين منطقه قرار دارد.

از ديگر نام‌هاي ثبت شده‌ي كربلا در تاريخ نينوا، شفيه، عقر، نواويس، عين التمر و ام‌القري مي‌باشد. اما اين سرزمين از زماني شهرت تاريخي خود را بدست آورد كه امام حسين (ع) و خاندان و صحابه وي در سال 61 هجري قمري مصادف با 680 ميلادي در اين سرزمين به شهادت رسيدند و كربلا به قبله‌اي براي مسلمانان در شرق و غرب تبديل شد.

قبر شريف امام حسين (ع) در تاريخ
منابع تاريخي حكايت از آن دارد كه قبيله‌ بني اسد كه در نزديكي كربلا سكني گزيده بودند، مراسمي خاص براي به خاك سپردن سيد الشهدا (ع) برگزار كردند و علامتي بر قبر شريف وي گذاشتند كه سايه‌باني كوچك بر قبر حضرتش بود. با بر سر كار آمدن مختاربن ابي عبيده ثقفي كه حكومتش را به نام خون‌خواهي از قاتلان حسين (ع) در كوفه برقرار كرده بود، جنگي به نام "الخازر" در اين منطقه بر پا شد و ابي عبيده ثقفي در اين جنگ عبيدالله بن زياد، فرمانده لشگر يزيد را به هلاكت رساند.

پس از اين حادثه شيعيان رهسپار زيارت قبر شريف امام حسين (ع) و اهل بيت و صحابه آن حضرت شدند و اين قبر به قبله‌گاهي براي شيعيان به خصوص در كوفه، مدائن و شهر بصره تبديل شد و مختار در آن زمان بنايي در اطراف قبر شريف امام حسين (ع) ساخت و روستايي در آن منطقه تشكيل شد.

در آغاز حكومت عباسي‌ها، زمينه براي زيارت قبر شريف امام حسين (ع) از سوي مسلمانان فراهم شده بود به گونه‌اي كه "ام موسي" مادر خليفه عباسي اموال بسيار زيادي جهت ساخت قبر امام حسين (ع) خرج كرد و اين روال ادامه داشت تا زمان هارون الرشيد، پنجمين خليفه عباسي كه در سال 193 هجري قبر شريف امام حسين (ع) و تمامي خانه‌هاي اطراف آن را ويران كرد.

در زمان مامون عباسي بار ديگر ساخت و ساز قبر شريف امام حسين (ع) از سر گرفته شد و بنايي بسيار بزرگ بر سر قبر ايشان ساخته شد كه اين بنا تا سال 233 هجري قمري يعني به خلافت رسيدن متوكل عباسي بر جاي ماند. اما متوكل عباسي پاي خود را در همان مسيري گذاشت كه هارون‌الرشيد گذاشته بود و سياست حكومت خود را، سياست دشمني با اهل بيت قرار داد.

متوكل عباسي كه عشق و محبت به حسين (ع) را ريشه در حب اهل بيت مي‌دانست و طاقت ديدن افزايش زائران گسترده‌ بارگاه امام حسين (ع) را نداشت، دستور منهدم ساختن قبر شريف امام حسين (ع) و تمامي خانه‌هاي اطراف آن را صادر كرد و زيارت امام حسين (ع) را ممنوع كرد.

متوكل عباسي تمام آن منطقه را زير و رو كرد و سپس سراسر آن منطقه را پر از آب كرد.

در تاريخ اين واقعيت ثبت شده است كه شخصي به نام "ديزج" كه يهودي‌الاصل بود مامور متوكل عباسي براي كشتن زائران امام حسين (ع) شده بود. اين شخص ماموريت آن را داشت كه هر زائري را كه براي زيارت قبر امام حسين (ع) به آن مناطق پا مي‌گذاشت، از دم تيغ بگذراند.

بعد از آنكه متوكل عباسي در سال 247 هجري به هلاكت رسيد، فرزندش "المنتصر بالله" بار ديگر حرم امام حسين (ع) را بر پا كرد و بناي بسيار بزرگي بر سر قبر امام حسين (ع) ساخت به گونه‌اي كه اين بنا آن قدر ارتفاع داشت كه مردم از دوردست قبر امام حسين (ع) و مكان آن را تشخيص مي‌دادند و براي زيارت به سوي آن رهسپار مي‌شدند.

فرزند متوكل عباسي برعكس سياست‌هاي پدر، سياست خود را حب و احسان به اهل بيت قرار داد به گونه‌اي كه بسيار از علويان توانستند خانه‌هاي خود را در نزديكي قبر شريف امام حسين (ع) در كربلا بنا نهند كه در راس آنها "ابراهيم المجاب بن محمد العابد بن الامام موسي بن جعفر (ع)" قرار داشت و او اولين علوي بود كه در سرزمين كربلا سكني گزيد و اين حادثه در سال 247 هجري اتفاق افتاد.

پس از منتصر بالله، "محمد بن محمد بن زيد بن الحسن بن محمد بن اسماعيل بن الحسن بن زيد بن الحسن بن الحسن ابن علي ابن ابي طالب (ع)" بارگاهي بر سر مزار شريف امام حسين (ع) بنا نهاد كه اين بارگاه داراي دو در بود و اطراف اين بارگاه ديواري بنا نهاد و اين حادثه در سال 280 هجري قمري اتفاق افتاد.

پس از تاسيس دولت آل بويه، عضدالدوله در سال 379 هجري قمري، ضريحي از عاج براي قبر شريف امام حسين (ع) ساخت و با بنا نهاده شدن بارگاهي جديد براي امام حسين (ع) بازارها و خانه‌هاي بيشتري در اطراف قبر شريف امام حسين (ع) ساخته شد و شهر كربلا با ديوارهايي بزرگ احاطه شد، به گونه‌اي كه اين شهر در زمان عضدالدوله بسيار پر رونق شد و از لحاظ ديني، اجتماعي، سياسي، اقتصادي و ادبي به شهري بسيار مشهور تبديل شد.

بعد از انقراض حكومت آل بويه، سلجوقيان بر سر كار آمدند كه سياست سلجوقيان نيز بر اهميت گذاشتن نسبت به عتبات مقدسه قرار گرفت. در آن زمان سلطان ملك شاه سلجوقي و وزير آن نظام الملك در سال 553 هجري قمري ديوارهاي بنا نهاده شده و ساختمان‌هاي حرم شريف امام حسين (ع) را بازسازي كردند و خليفه "مفتفي" خود شخصا به زيارت قبر امام حسين (ع) رهسپار شد و پس از آن خلفاي سلجوقي از اين سياست تبعيت كردند و به زيارت قبر شريف امام حسين (ع) رهسپار مي‌شدند، به طوري كه خليفه ناصرلدين الله و المستعصم و المستنصر نيز از قبر شريف امام حسين (ع) زيارت كردند.

زماني كه شاه اسماعيل صفوي در 914 هجري بغداد را فتح كرد، خود شخصا براي زيارت قبر شريف امام حسين (ع) راهي كربلا شد و دستور داد كه ضريحي از طلا براي قبر شريف امام حسين (ع) ساخته شود و 12 چلچراغ طلا به قبر شريف امام حسين (ع) هديه كرد و دستور ساخت صندوقي از نقره‌ خالص را براي بارگاه صادر كرد.
وي همچنين بارگاه امام حسين (ع) را با فرش‌هاي بسيار گرانقيمت آراست.

شاه اسماعيل صفوي به مدت يك شب در حرم امام حسين (ع) اعتكاف كرد و پس از آن راهي زيارت قبر امام علي (ع) در نجف اشرف شد. در عهد قاجار، سه بار گنبد امام حسين (ع) طلاكاري شد و آغا محمدخان، موسس قاجاريه در ايران خود شخصا در سال 1207 هجري گنبد امام حسين (ع) را طلاكاري كرد.

فتحعلي شاه قاجار نيز به دليل آنكه طلاي گنبد امام حسين (ع) سياه شده بود، براي دومين بار مجددا به طلاكاري اين گنبد اقدام كرد.

در آن زمان مردم كربلا نامه‌اي سرگشاده به شاه قاجار نوشتند و از وي خواستند كه طلاي قديمي گنبد امام حسين (ع) را با طلاي جديد تعويض كند و وي نيز اقدام به اين كار كرد.

فتحعلي شاه هم چنين ضريحي از نقره به مرقد شريف امام حسين (ع) هديه كرد و همسر وي نيز مناره‌هاي امام حسين (ع) را طلاكاري كرد.

در سال 1216 هجري كربلا و حرم امام حسين (ع) مورد هجوم وحشيانه‌ي گروهي از وهابيون به رهبري سعود ابن عبدالعزيز قرار گرفت.

وي در روز عيد غدير اين شهر را به محاصره در آورد و اكثر اهالي آن را چه آناني كه در بازار بودند و چه آناني را كه به خانه‌هاي خود پناه بردند، از دم تيغ گذراند.

سعود ابن عبدالعزيز در آن زمان با بيش از 12 هزار سرباز وارد شهر كربلا شد و پس از كشتن بسياري از ساكنين اين شهر، صندوق‌هاي قبر شريف امام حسين (ع) را كه انبوه از طلا و پول و اشياي گرانب‌هاي هديه شده بود، به تاراج برد.

كربلا از زبان مورخان
ابن بطوطه، تاريخ‌دان بزرگ عرب اين چنين زيارت خود از كربلا را در سال 726 هجري مصادق با 1307 ميلادي توصيف مي‌كند: من در زمان حاكميت سلطان سعيد بهادرخان بن خدابنده عازم زيارت كربلا شدم. اين شهر، شهر كوچكي بود كه اطراف آن را نخلستان‌هاي بسيار زيبا فرا گرفته بود و رودخانه فرات خاك اين شهر را به حاصلخيزترين خاك تبديل كرده بود. اين شهر، شهر بسيار زيبايي بود كه بارگاه مقدس امام حسين (ع) به آن قداست و حرمتي ديگر مي‌داد. هيچ كس وارد حرم امام حسين (ع) نمي‌شد مگر آنكه از درگاه وي رخست مي‌خواست. بارگاه اين قبر شريف مزين به نقره بود و پرده‌هاي آن از حرير.

پدرو تكسرا، مورخ اسپانيايي كه در سال 1604 ميلادي و 1024 هجري از كربلا ديدن كرده بود، اين ديدار را چنين توصيف مي‌كند: اين شهر 4000 خانه دارد و ساكنان آن اكثرا عرب و نيز ايراني و ترك هستند. بازارهاي بسيار بزرگ و انبوهي دارد. در اين شهر مكان‌هايي خاص ساخته شده است كه به صورت رايگان به زائران اين شهر غذا توزيع مي‌كردند. حرم امام حسين از مهمترين مناطق كربلا به شمار مي‌رود و مسلمانان از شهرهاي مختلف راهي زيارت قبر امام حسين مي‌شوند.

اين مورخ اسپانيايي همچنين از ساقيان حرم امام حسين (ع) مي‌نويسد كه براي كسب ثواب و اجر الهي به صورت رايگان آب به مردم مي‌دادند و نيز شب‌های به شهادت رسيدن امام حسين (ع) را احيا مي‌كردند؛ به گونه‌اي كه در اين شب‌ها به دليل انبوهي تعداد زائران خيمه‌هايي براي آنها در اطراف حرم بنا نهاده مي‌شد.

كرستن نيبور، مورخ آلماني نيز كه در سال 1765 ميلادي راهي كربلا شده بود، اين چنين در مورد اين شهر مي‌نويسد: اين شهر 5 در دارد كه در مركز آن مرقد امام حسين بنا نهاده شده است. شهر كربلا بسيار شبيه به شهر نجف است به گونه‌اي كه اطراف اين دو شهر نخلستان قرار گرفته و خانه‌هاي آن از گل و سنگ ساخته شده است.

وي درباره‌ي مرقد امام حسين (ع) با شگفتي مي‌نويسد: براي من بسيار شگفت انگيز بود كه حرم امام حسين با پنجره‌هاي شيشه‌يي متعددي آزين شده بود، در حالي كه در خانه‌هاي اين شهر اثري از پنجره‌هاي شيشه‌يي نبود.

وي مي‌نويسد: اطراف حرم امام حسين‌ منازل ساده‌ علماي ديني بنا نهاده شده بود.

وي هم چنين از مرقد ديگري به نام مرقد ابوالفضل عباس (ع) مي‌نويسد و مي‌گويد: اين مرقد به دليل سلحشور‌ي‌اي كه عباس، برادر حسين در روز عاشورا از خود نشان داده بود و جان خود را فداي برادرش كرده بود، بنا نهاده شده است و زائران حسيني اين مرقد را نيز زيارت مي‌كنند.


گزارش از: ليلا بيت‌سياح
منبع: پايگاه اينترنتي النباء