ثبت تعزيه‌خواني به نام ايران يا تركيه؟!

همه ساله به مناسبت فرا رسيدن ماه محرم، به ويژه روزهاي تاسوعا و عاشورا، رسانه‌ها، اعم از صداوسيما و روزنامه‌ها، به موضوع تعزيه (شبيه‌خواني) مي‌پردازند.

اما اين كه پيشينه‌ اين هنر مذهبي به چه تاريخي برمي‌‌گردد و دوران اوج و افول آن در چه مقاطعي بوده است و امروز، جايگاه تعزيه در ايران كجاست؟ و پيشكسوتان تعزيه چه مي‌گويند، شايد به خاطر اين نوع پردازش است كه جامعه ايران و اذهان عمومي، همواره احساس مي‌كنند كاركرد تعزيه، بيشتر «مناسبتي‌» است؛ آن هم خاصه به مناسبت ماه محرم و واقعه روز عاشورا و در ديگر فصول و مقاطع ديگر، كاركردي ندارد.

حال آن كه به گفته عظيم موسوي، كارگردان و سرپرست گروه‌هاي تعزيه همايش آيين‌هاي عاشورايي، هنر تعزيه، محدود به مناسبت شهادت حضرت امام حسين (ع) و يارانش نشده، ‌بلكه در ديگر مناسبت‌هاي ولادت و شهادت ديگر امامان (ع) نيز از آن استفاده مي‌شود، اما قرار است امسال، يك رخداد بنيادي‌تر درباره تعزيه روي دهد.

نادر برهاني مرند، كارگردان تئاتر و سردبير و كارشناس مجري برنامه گفت‌وگوي روز راديو «گفت‌وگو» در اين باره اظهار مي‌دارد: قرار است روز جمعه، ساعت 18 تا 30/19 (28 دي ماه) در اين برنامه با حضور چند تن از كارگردانان، پژوهشگران و متوليان هنر تعزيه؛ فتحعلي بيگي، لاله تقيان، عظيم موسوي و دكتر ناصر بخت، درباره علت يا علل تأخير ثبت جهاني پرونده تعزيه ايران در يونسكو و از آن حركت‌هاي مشكوكي كه دولت تركيه درباره ثبت جهاني تعزيه به نام دولت و ملت تركيه دارد، گفت‌وگو كنيم كه اميدواريم نتيجه اين نشست راديويي،‌ منجر به خروجي‌هايي شود كه ما را يك گام به ثبت تعزيه ايران در يونسكو نزديك كند.

اين كارگردان تئاتر افزود: البته در برنامه «گفتني‌هاي هنر»، اين شبكه راديويي هم امشب (26 دي از ساعت يازده تا دوازده) اردشير صالح‌پور درباره پيشينه تعزيه و همچنين نوآوري و بدعت در تعزيه سخن مي‌گويد.

به هر حال اكنون يكي از دغدغه‌هاي هنردوستان ايران، ثبت هنر تعزيه‌خواني به نام ايران در يونسكو است چراكه خاستگاه اصلي اين هنر، ايران بوده و نبايد اجازه داد تركيه مانند ديگر عرصه‌ها، تعزيه و هنر تعزيه‌خواني را به نام خود مصادره كند.

عظيم موسوي، نويسنده و كارگردان تئاتر و پژوهشگر تعزيه كه سي سال تجربه تئاتر دارد، هم درباره وضعيت امروز تعزيه مي‌گويد: از آنجا كه تعزيه، هنر مردمي است و حمايت مردم را دارد و باني آن خود مردمند، جايگاهش را در مردم دارد. هر هنري هم دوست دارد كه ديده شود؛‌بنابراين مي‌توانم بگويم اين هنر شايد تنها هنري باشد كه مخاطب خودش را دارد و اين اقبال هنر تعزيه است؛ ضمن آن كه هم جنبه هنري و هم جنبه اعتقادي را در خود دارد.
در تعزيه، نسخه‌هاي گوناگوني براي مناسبت‌‌هاي گوناگون نوشته مي‌شود. در جشنواره‌هاي آييني و سنتي در ولادت‌ها و شهادت‌هاي امامان ـ عليهم السلام ـ تعزيه اجرا مي‌كنيم.

موسوي در پاسخ به اين پرسش كه تعزيه چه مزيتي نسبت به تئاتر دارد، مي‌گويد: تئاتر تعريف خود را دارد و تعزيه هم تعريف خود را. تعزيه از همه قراردادهاي خود، خوب استفاده مي‌‌كند. در تعزيه، سمبل‌ها و نمادها و ... سر جايش هست، به ويژه تعزيه كه شما در بند نورپردازي و طراحي دكور نيستيد،‌ حال آن كه در تئاتر بايد باشيد.

در تعزيه، صحنه لخت است و تماشاچي، دايره‌وار در سالن مي‌نشيند و تعزيه، اين گونه قابل اجرا و قابل ارتباط است. براي خارجي‌ها هم جالب است. در لندن و مسكو كه كار اجرا مي‌كرديم، تماشاگر غير ايراني، خوب ارتباط برقرار كرده است. وي مي‌گويد: البته تعزيه يك دوره افول را نيز تجربه كرده و آن دوره رضاخان بوده است.

هم‌‌اكنون تعزيه‌ها رو به رشد است. اتفاقا دوم تا نهم بهمن ماه به انگلستان مي‌رويم و در شهرهاي لندن،‌ منچستر، بيرمنگام و كامنتري اجرا داريم؛ كلا سيزده نفريم؛ ‌دو نفر در موسيقي و سيزده نفر از شبيه خوانان برجسته كشور.
خبرنگار «تابناك» از اين پژوهشگر تعزيه مي‌پرسد: آيا قرار است امسال تعزيه ايران در يونسكو ثبت شود؟

موسويان در پاسخ مي‌گويد: مركز هنرهاي نمايشي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي فيلمي ساخته به كارگرداني ناصر تقوايي كه در آن تعزيه مطرح شده و به خاطر قابليت‌هايي كه دارد، در 35 سال اخير شهرت جهاني گرفته و كارگردان‌هاي معروف جهان همچون «گروتسكي» و «پتربروك» به تعزيه ايران توجه دارند.

عظيم موسوي همچنين در پاسخ به اين پرسش كه آيا در دانشگاه‌هاي ايران، واحد درسي يا رشته تحصيلي با نام تعزيه وجود دارد يا نه، گفت: واحد درسي داريم، آن هم در حد آشنايي با تاريخ تعزيه.

او ادامه مي‌دهد: من معتقدم اينها را بايد با فيلم به دانشجو نشان دهند و كار عملي باشد. اصلا پيشنهاد هنرستان تعزيه داده‌ايم. چطور ما هنرستان موسيقي داريم؟ ما مي‌خواهيم هنرجو پس از هفت سال كه از هنرستان فارغ شد، كاملا آگاه به تعزيه شود. ببينيد اين هنر تعزيه، ‌سينه به سينه تا اينجا و تا امروز آمده و امروز هم كه هنرها متنوع شده‌ و انگار زمان كمتر شده. در آن موقع، تكنولوژي پيشرفت نكرده بود و مي‌توانستيم كارها را لخت و كند و طولاني به مخاطب بدهيم، ولي الان همه چيز تند و كوتاه شده و ما بايد متناسب با زمانه، در تعزيه كاري كنيم كه مخاطب خسته نشود.