خانواده‌های رهاشده به تکدی‌گری روی می‌آورند

سه میلیون نفر از جمعیت کشور را کسانی تشکیل می‌دهند که در سطوح مختلف نیازمند خدمات امدادی کمیته امداد امام خمینی(ره) هستند. این خدمات هم شامل دریافت مستمری و کمک‌های مستقیم نقدی و غیر نقدی است و هم توانمند‌سازی و افزایش مهارت‌های اقتصادی و کمک به خودکفایی آنان. آنچه برای یک نهاد امدادی اجتماعی کمال مطلوب تلقی می‌شود آن است که مدد جویان تحت پوشش آن، بعد از گذر از یک پروسه زمانی معین، به‌عنوان افرادی توانمند و خودکفا در ساختار اقتصادی و اشتغال و تولید جانمایی شوند و بدون اتکا به کمک‌های مستقیم این نهاد خود تبدیل به افراد یا خانواده‌های مولد شوند.

حسین انواری سرپرست کمیته امداد امام خمینی(ره) در گفت‌و‌گو با «ایران» جهت‌گیری اصلی کمیته امداد در داخل کشور را به این سمت می‌داند. او اگرچه بر نقش پیشگیرانه کمیته امداد در حوزه آسیب‌های اجتماعی اشاره دارد اما مهاجرت و اسکان‌های حاشیه‌ای را عاملی در بازتولید آسیب‌های اجتماعی می‌داند.

به گفته انواری مهمترین رهیافت خروج از این آسیب‌ها، توجه جدی به روستاها و به خدمت گرفتن ظرفیت‌های آنها برای رونق اقتصادی آنان است. چنانچه این رهیافت صورت عملی به خود گیرد، پدیده‌هایی چون «مهاجرت‌های اجباری»، «حاشیه نشینی»، «تضاد فرهنگی» و... از سرفصل آسیب‌های اجتماعی پاک می‌شود. 

نقش کمیته امداد امام خمینی(ره) بیشتر در پیشگیری از آسیب هاست و اقدامات این کمیته برای خانواده‌هایی است که در معرض آسیب قرار می‌گیرند نه افرادی که دچار آسیب شده‌اند. در واقع یک تقسیم کار بین کمیته امداد و سازمان بهزیستی وجود دارد و آن این است که خانواده‌هایی را که دچار آسیب شده‌اند بهزیستی پوشش می‌دهد و مابه آنها نمی‌پردازیم مثل معلولیت ذهنی، اعتیاد و غیره. نقش ما بیشتر برای پیشگیری از آسیب‌ها و اقدام برای خانواده‌هایی است که در معرض آسیب قرار گرفته‌اند. در این زمینه بیش از 3 میلیون نفر هستند که اگر به مشکلات آنها رسیدگی نشود دچار آسیب می‌شوند. افرادی هم وجود دارند که در آستانه آسیب هستند مثل خانواده‌هایی که یتیم دارند و هیچ حامی ندارند که باید به آنها کمک کرد.

افراد متقاضی دریافت خدمات از سه طریق تحت پوشش خدمات ما قرار می‌گیرند، برخی از سوی ما شناسایی می‌شوند، برخی خود داوطلب هستند و برخی هم معرفی یا ارجاع داده می‌شوند. بعد از این مرحله، سیستم مددکاری تشخیص می‌دهد که فرد در چه زمینه‌ای نیاز به حمایت دارد تا در آن زمینه سرمایه‌گذاری شود. پس از آن در نظام مشاوره‌ای مطرح و بررسی می‌شود تا برخی از نیازهای آنها که به اصلاح فکری و تقویت باورها نیازدارد انجام شده تا در برابر تهدیدهایی که متوجه آنهاست مقاوم شود.

باید خانواده‌ها در شرایطی قرار گیرند تا دچار مشکل نشوند از طرفی سعی شود زمینه برای آموزش فرزندان و مهارت آموزی آنها فراهم شود. مثلاً برای زنان سرپرست خانوار سعی براین است تا حرفه و مهارت‌های مناسب به آنها آموزش داده شود.

درباره خروجی برنامه‌ها هم باید گفت که بخشی از خروجی ما موضوع ازدواج زنان سرپرست خانوار است که از سال گذشته برنامه‌ای برای زنان مطلقه یا زنانی که همسر خود را از دست داده‌اند و در سن ازدواج قرار دارند تدوین شده تا زمینه برای ازدواج مجدد آنها فراهم شود.

یکی‌ دیگر از خروجی‌های ما هم بحث حرفه آموزی است تا توانایی مددجویان برای تولید سرمایه‌گذاری و در نهایت محصولات تولیدی آنان به فروش نزدیک‌تر شود، در واقع فرد بتواند به استقلال مالی برسد. ما در سال‌های گذشته توانستیم 100هزار خانواده را به این شکل خودکفا کنیم.

به طور کلی بیش از یک میلیون زن بی‌سرپرست وجود دارد که سن 50 درصد آنها کمتر از 50 سال است. این تعداد آمادگی ازدواج مجدد دارند که لازم است حمایت شوند.

 زمینه را برای ازدواج آنها فراهم می‌کنیم مثلاً به‌وسیله اردوهایی که برگزار می‌شود خانواده‌ها را معرفی و شرایط را برای ازدواج آنها فراهم می‌کنیم، البته لازم است مشاوره‌های قبل از ازدواج صورت بگیرد.

از سه سال پیش تاکنون 3 هزار نفر از زنان بی‌سرپرست تحت پوشش کمیته امداد ازدواج کرده‌اند.

به نظر می‌رسد بروز آسیب‌ها ریشه در خانواده دارد. برخی از ما متأسفانه جوانان‌مان را در همان دوران مدرسه برای زندگی آینده آماده نمی‌کنیم. از طرفی سبک زندگی ما در داخل خانواده‌ها به گونه‌ای است که فرزندان از آرامش برخوردار نیستند. همچنین جوانان قبل از اینکه برای ازدواج آمادگی داشته باشند ازدواج می‌کنند و در نتیجه طلاق صورت می‌گیرد. دغدغه‌های اقتصادی هم می‌تواند یکی از مسائل مهمی باشد که خانواده‌ها را متأثر می‌کند چون وقتی زن ومرد کار می‌کنند ارتباطات عاطفی آنها کم می‌شود.

به نظر می‌رسد زمانی می‌توان جامعه سالم داشت که خانواده سالم داشته باشیم ولی در حال حاضر یک رقابت زنانه و مردانه در جامعه وجود دارد که گاهی منجر به آسیب می‌شود. از طرفی طلاق‌های عاطفی، اعتیاد و بیکاری می‌تواند در این بستر قرار گیرد. مثلاً در بیکاری چون از انرژی و توانایی افراد به نحو مطلوب استفاده نمی‌شود راه انحراف به وجود می‌آید و زمینه برای بروز هرگونه آسیب فراهم می‌شود. پس می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که بخشی از آسیب‌ها در داخل خانواده و برخی بیرون از آن به وجود می‌آید.

ما نمی‌توانیم برای افرادی که دچارآسیب شده‌اند کاری انجام دهیم چون امکانات لازم را نداریم ولی افرادی را که در معرض آسیب قرار دارند می‌توانیم کمک کنیم. اگر فرد در شرایط مناسب قرار گرفت می‌توانیم توانمندی‌های او را بالا ببریم.

در تهران مهاجرانی از شهرستان‌ها و حواشی آمده واسکان یافته‌اند که خود می‌تواند دلیلی برای تولید آسیب باشد. باید توجه داشت در مناطقی از تهران که از بافت فرهنگی برخوردار نیستند آسیب‌ها بیشتر است مثل شهرک‌هایی که افراد با خاستگاه‌های مختلف فرهنگی اسکان می‌یابند و هیچگونه پیوند فرهنگی در بین آنها وجود ندارد. توجه به این نکته لازم است که ارتباطات فرهنگی می‌تواند یک نوع عامل بازدارنده باشد. در شرایط کنونی تهران که هر روزه چند میلیون نفر برای اشتغال وارد آن می‌شوند و اسکان‌های غیرمجاز ایجاد می‌کنند، طبیعی است که آسیب هم به وجود می‌آید.

همچنین سوء استفاده‌ها، آلودگی‌های صوتی و غیره در ایجاد آسیب تأثیر مهمی دارد. خیلی از مسائل اجتماعی ما در تهران ناشی از این آلودگی هاست.

ما معتقدیم که باید جریان عکس شود یعنی باید در روستاها از نظر اقتصادی و قطب اقتصادی سرمایه‌گذاری کنیم تا بتوانیم جلو مهاجرت‌های بی‌رویه را بگیریم. اگر این کار انجام شود می‌توان بار بزرگ را از شهرهای بزرگ برداشت. از طرفی ایجاد زمینه اشتغال می‌تواند عامل بازدارنده باشد. اگر اشتغال را به حوزه‌های کوچکتر برگردانیم و هدایت کنیم آسیب‌ها کاهش می‌یابد.

برخی از آسیب‌ها هم ریشه در اقداماتی دارند که اگر چه حقوقی و قانونی‌اند اما به دلیل آنکه به آسیب‌هایش توجه نمی‌شود در مقام اجرا مشکل می‌آفرینند. مثلاً اینکه فردی به دلیل چک برگشتی به زندان می‌رود موجب می‌شود خانواده او رها شود. فکر می‌کنید تکدیگری از کجا نشأت می‌گیرد خود افراد بومی شهر که تکدیگری نمی‌کنند این حاشیه نشینان هستند که به گدایی روی می‌آورند.

در خانواده‌ها ارتباطات اعضای خانواده روز به روز کم می‌شود به گونه‌ای که با هم ارتباط ندارند، وقتی این ارتباطات ضعیف شد تعلقات هم کم می‌شود و افراد به هم بی‌عاطفه می‌شوند و بعد طلاق عاطفی به وجود می‌آید. این اتفاق در نهایت منجر به جدایی و طلاق می‌شود.  

گاهی هم ازدواج به‌عنوان یک کاسبی تلقی می‌شود یعنی برخی از زنان ما برای رهایی از زیر فشار خانواده‌ها تن به ازدواج می‌دهند و پس از مدتی با اخذ مهریه طلاق می‌گیرند. گاهی هم سبک زندگی مدرنیته برای خانواده‌های ما تعیین تکلیف می‌کند. متأسفانه امروزه به دلیل کاهش توانمندی‌های اقتصادی خانواده‌ها، خیلی از قناعت‌ها در خانواده رنگ باخته است. ازطرفی با کمک ماهواره همانند‌سازی روی می‌دهد هم در شهرها و هم در روستاها؛ در واقع تفکر غربی خود را به زندگی بومی تحمیل کرده که همه اینها به ناهنجاری‌هایی منجر می‌شود از قبیل طلاق، اعتیاد و... که اگر مهار نکنیم به بحران تبدیل می‌شوند بویژه در شهرهای بزرگ که با بحران‌های بزرگ روبه‌رو هستیم، از این رو باید برخورد جدی با این عوامل صورت بگیرد.

 به طور کلی برنامه‌های ما در دو محور سلامت و توانمند‌سازی طراحی و تدوین شده است یعنی تلاش ما براین است خانواده‌هایی که درمعرض فقر قرار گرفته و تعادل زندگی آنها به هم ریخته مثل سلامت فکری واجتماعی و... را به حوزه سلامت برگردانیم و به آنها کمک کنیم، چون معتقدیم که باید مقاومت افراد در برابر آسیب‌ها بالا رود. پس از اینکه افراد در این حوزه ورود پیدا کردند تلاش می‌کنیم توانمندی‌های آنها را کشف کرده وسرمایه‌گذاری کنیم تا استعدادهای آنها شکوفا شده و از آنها استفاده کنیم. بدین معنا که ضرباتی را که بر پیکر خانواده وارده شده است سم زدایی کنیم، اگرچه برخی از آنها را نمی‌توان حل کرد مثل از دست دادن پدر و... به طور کلی باید ضعف‌های خانواده‌ها را شناسایی و ترمیم کرد.

اعتقاد داریم افرادی که تحت پوشش قرار دارند و از کمیته امداد خدمات می‌گیرند نباید تا آخر تحت پوشش ما قرار گیرند، بلکه باید پس ازمدتی از چرخه حمایتی ما خارج شوند. برخی از افراد نیاز به حمایت دائم دارند که باید تحت پوشش ما بمانند چون امکان بازسازی آنها وجود ندارد ولی بقیه افراد باید به زندگی عادی خود برگردند.

یکی دیگر از کارهایی که باید پررنگ و برجسته شود حضور مردم در صحنه نیکو کاری و احسان است چون شاکله کمیته امداد امام‌خمینی(ره) مردم است بنابراین باید مردم را به صحنه بیاوریم. برای اینکه این اتفاق بیفتد شبکه نیکو‌کاری در مساجد طراحی شده که باید توسعه یابد حتی ایجاد هسته‌های خانوادگی ضروری به نظر می‌رسد بویژه زوج‌های جوان که نیازمند خدمات مشاوره و آموزش هستند.

در حال حاضر 4 میلیون و 200‌هزار مدد جو تحت پوشش کمیته امداد هستند که به آنها زمان دادیم تا توانمند شوند ولی برحجم ورودی‌های ما افزوده نشده است. یکسری خدمات فوری داریم که به 3 میلیون نفر در سال ارائه می‌دهیم این تعداد تحت حمایت ما قرار نمی‌گیرند، بلکه بعداز برطرف شدن مشکلات‌شان از چرخه ما خارج می‌شوند برخی هم براساس موضوع مثل دانش‌آموزان وارد چرخه حمایتی ما می‌شوند. یکسری از افراد هم مثل سالمندان وجود دارند که نیاز به نگهداری دارند که برای آنها بسته‌های حمایتی در نظر گرفته‌ایم.

باید گفت چون نظام ما نظام اسلامی است و جهت‌گیری آن در راستای تفکرات حضرت امام خمینی(ره) است از این رو باید معضلات مردم بویژه اقشار آسیب پذیر در اولویت کارقرار گرفته تا حل شود این حرکت نیاز به فرهنگ‌سازی دارد تا به شکل یک فرهنگ دربیاید.

ما امروزه می‌بینیم که برخی از رتبه‌های نخست دانشگاه‌ها از میان افراد تحت پوشش کمیته امداد هستند که نشان می‌دهد چه استعدادهایی در بین آنها وجود دارد. نباید به افراد نگاه تحقیر‌آمیز وجود داشته باشد از طرفی باید همه دستگاه‌ها به کمک کمیته امداد آمده و خدمات جاری کنند.