یازده قرن عشق شیعه گرداگرد ساحت ملکوتی معین‌الضعفا

آخرین روز ماه صفر نیز با مصیبت شهادت جانسوز غریب الغربا و معین الضعفا‌، امام رضا (ع) همراه است. بنا به روایات تاریخی امام رضا (ع) بعد از قبول ولایتعهدی مأمون و ورود به خراسان به مرو مرکز خلافت رفت. مقام ولایتعهدى مأمون که با شعار الرضا من آل محمد صورت گرفت؛ به طور رسمى در ماه رمضان سال ۲۰۱ هجرى قمرى اعلام شد و مأمون آن را به تمامى آفاق کشور ابلاغ نمود و به نام نامى حضرت رضا (ع) سکه زد.

اما این ولایتعهدی به دلیل عهد‌شکنی مأمون به طول نکشید و خلیفه عباسی بعد از کشتن وزیر خود فضل بن سهل در سرخس، امام رضا (ع) را به روایتی در سرخس و به روایتی در توس مسموم کرد و به شهادت رساند و دستور داد، پیکر مطهر ایشان را در قریه سناباد توس در دارالاماره حمید بن قحطبه طایی به خاک بسپارند.

دارالاماره و یا باغ حمید بن قحطبه طایی، در دهکده سناباد دژ نظامی بوده، که تاریخ ساخت آن به قبل از اسلام می‌رسد. این محل بر سر سه راهی سناباد و نیشابور و سرخس و طوس و رادکان واقع بوده، در واقع به عنوان راهداری، تأمین کننده امنیت راه‌های آن منطقه و محل استقرار مرزبانان بود. با مرگ هارون و دفن وی در این محل، دارالاماره به بقعه هارونیه شهرت یافت.

از حضرت امام رضا ـ علیه‌السلام ـ روایت شده است که فرمودند: «من در زمین غربت کشته و مسموم و مدفون می‌شوم، این را از سخنانی دانستم که پدرم از پدرش که از پدرانش علی بن ابی طالب ـ علیه‌السلام ـ از رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله و سلم ـ برای من وصیت می‌کرد، همانا هر که مرا در غربتم زیارت کند، من و پدرانم شفاعت کنندگان او در روز قیامت هستیم، و هر که ما شفیع او باشیم، نجات می‌یابد حتی اگر گناهان انس و جن را بر دوش داشته باشد». «عیون اخبار الرضا ـ علیه‌السلام ـ‌ ج ۲، ص ۲۶۳، ح ۳۳، امالی شیخ صدوق (رحمت الله علیه)، ص۴۹۹».

در گزارش‌های رسیده، دو سبب برای شهادت امام رضا ـ علیه‌السلام ـ ذکر شده است؛

گزارش اول: آب انار مسموم

عبد اللَّه بن بشیر نقل می‌کند: مأمون به من دستور داد تا ناخن‌هایم را بیش از حد معمول بلند کنم و در این مورد به کسی هم چیزی نگویم. من نیز چنان کردم. روزی مرا خواست و چیزى شبیه به تمر هندى به من داد و گفت: این را با دو دست خود خوب بمال و ورز بده. من نیز چنان کردم. سپس برخاست و مرا تنها گذاشت و نزد حضرت رضا علیه السّلام رفت و گفت: حال شما چگونه است؟ فرمود: امیدوارم امروز بهتر شوم، مأمون گفت: من نیز بحمداللَّه امروز خوبم. سپس مأمون پرسید: آیا امروز پرستاران و خدمتگزاران خدمت شما رسیده‌اند؟ حضرت فرمود: نه.

مأمون قیافه‌ای خشمناک به خود گرفت و بر سر خادمان خود فریاد زد (که چرا رسیدگى به حال آن حضرت نکرده‌‏اند). بعد هم گفت: همین الآن آب انار را بگیر و بخور که براى رفع این بیمارى چاره‌ای جز خوردن آن نیست. عبداللَّه بن بشیر می‌گوید: مأمون به من گفت: براى ما انار بیاور. من هم آوردم. بعد مأمون رو کرد به من و گفت: با دست خود آن را فشار بده و آبش را بگیر. من هم این کار را کردم. مأمون آن آب انار را با دست خود به حضرت رضا ـ علیه‌السلام ـ خورانید و‌‌ همان باعث شهادت حضرتش شد. ایشان پس از نوشیدن آن آب انار مسمومی که مأمون به او نوشانید دو روز بیشتر زنده نبودند.

گزارش دوم: انگور آغشته به سَمّ

از محمد بن جَهْم‏ نقل شده که امام رضا ـ علیه‌السلام ـ به انگور علاقه‌مند بود. [زمانی که مأمون آهنگ قتل او را کرد] مقدارى انگور براى آن حضرت تهیه کردند و چند روز با سوزن‌هاى زهر آلود که به کاری‌ترین زهر‌ها آلوده شده بودند، حبه‌های آن را آلوده به سمّ کردند. آنگاه آن‌ها را حضور امام رضا ـ علیه‌السلام ـ آوردند. حضرت رضا ـ علیه‌السلام ـ پس از تناول انگور زهر‌آلود رنجور شده و بدین وسیله به شهادت رسید.

اباصلت هروی می‌گوید: وقتی مأمون از محضر امام ـ علیه‌السلام ـ خارج شد من داخل شدم. همین که حضرت مرا دید، به من فرمود: «یَا أَبَا الصَّلْتِ قَدْ فَعَلُوهَا»؛ اباصلت! بالاخره کارخودشان را کردند. اباصلت می‌گوید: بعد از این جمله شنیدم که حضرت شروع به حمد و ستایش الهی کرد.
 
مراسم و محل دفن آن حضرت

شیخ مفید (ره) می‌نویسد: پس از شهادت امام رضا ـ علیه‌السلام ـ‌ مأمون یک شبانه روز خبر شهادت ایشان را مخفی کرد. بعد از آن سراغ محمد بن جعفر (عموی آن حضرت) و جماعتی از آل ابی طالب که در خراسان بودند فرستاد. چون حاضر شدند خبر رحلت آن حضرت را به ایشان داد و شروع به گریستن کرد. مأمون خود را بسیار بی‌تاب نشان داد.

او جنازه آن بزرگوار را صحیح و سالم نشان ایشان داد و آنگاه خطاب به آن جسد مطهر کرده گفت: اى برادر بر من دشوار است تو را در این حال ببینم. من آرزو داشتم ‌پیش از تو بمیرم (و تو جانشین من باشى) ولى خدا نخواست. سپس دستور داد آن حضرت را غسل داده کفن و حنوط کنند و خود جنازه را برداشت و به همین جایى که اکنون حضرت مدفون است آورد و به خاک سپرد.

همین محل در آن زمان، خانه حمید بن قحطبه بود که در دهى از شهر طوس به نام سناباد (نزدیکى نوقان) قرار داشت. قبر هارون الرشید (پدر مأمون) هم همانجا بود. قبر شریف حضرت رضا علیه السّلام رو به قبله و جلو‌تر از قبر هارون قرار گرفته است.



آغاز بنای مشهدالرضا

مامون برای تبرئه کامل خود از اتهام به شهادت رساندن امام هشتم، فرمان داد تا امام در بقعه هارونیه نزدیک قبر پدرش دفن کنند. براساس قول مورخین اصل بنای داخلی تالار دارالاماره معبد (آتشکده) بوده، که پس از دفن هارون به دستور مأمون تخریب و به سبک معماری خراسان، چهار دیوار ساده با ارتفاعی نسبتا کوتاه که با گنبدی با خیز کم پوشش یافته بود، ساخته شد. این مکان بعد از دفن امام رضا به از سوی شیعیان و علویانی که تعداد آن‌ها در میان خراسانیان کم نبود به عنوان مشهدالرضا تغییر نام داد. همین علویان در بعد از به قدرت رسیدن آل بویه اقدام به ساخت مقبره برای امام رضا شدند.

نخستین سنگ مضجع منوّر امام ع، که هم اکنون در موزه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، سنگ مرمری است، با ابعاد چهل سانت طول و سی سانت عرض و قطر شش سانتی‌متر. روی سنگ عباراتی مشتمل بر آیه قرآن و اسامی پیشوایان معصوم، به خط کوفی نوشته شده، که از لحاظ قدمت و نوع خط، حائز اهمیت بسیار است. این سنگ از قرن پنجم هجری، بر مرقد منور قرار گرفت. تاریخ حک شده بر سنگ، سال ۵۱۶ هجری قمری را نشان می‌دهد.

به مرور زمان سنگ مرقد، ارتفاع و حجم یافت. در دوره‌های بعدی مکعبی به شکل صندوق با حجم و ارتفاع بیشتری ساخته و بر فراز مرقد شریف قرار گرفت. این مقدمه برای ساخت ضریح بود که در دوره شاه تهماسب بر مرقد امام رضا قرار گرفت. نخستین بنایی که گرداگرد مرقد مطهر امام رضا ساخته شد، به دوره سامانیان و حکومت آن‌ها در خراسان می‌رسد. اما براساس گفته برخی از مورخین از جمله ابن اثیر در الکامل: «سلطان محمود غزنوی عمارت مشهد طوس را که مرقد علی بن موسی الرضا (ع) و رشید در آن است، پس از تخریبی که پدرش سبکتکین غزنوی در قبه به وجود آورد از نو ساخت و بنایی زیبا بر آن بنیاد نهاد.»

گنبد این بنا در دوره سلجوقیان نصب شد. اما در اوایل قرن هفتم ه ‌. ق، دوران سلطنت سلطان محمد خوارزمشاه، بار دیگر ازاره حرم مطهر با کاشیهای ممتاز، معروف به کاشی سنجری تزئین یافت و اکنون این کاشی‌ها با تاریخ اثنی عشر و ستمائه (۶۱۲) در حرم موجود است. علاوه بر این، اطراف درِ پیش روی مبارک در ضلع شمالی رواق دارالحفا کتیبه‌ای از کاشی چینی مانند ممتاز، مربوط به عهد خوارزمشاهیان تزیین یافت. در این کتیبه به خط ثلث برجسته، نام و نسب حضرت امام رضا (ع) تا حضرت امیرالمۆمنین (ع) مکتوب است.

حرم امام رضا در دوره تیموری

دوران تیموریان یکی از دوران‌هایی بود که تغییرات زیادی در حرم امام رضا به وجود آمد و تعداد زیادی از بناهای گرداگرد آن ساخته شد. بخش مهمی از این بنا‌ها در دوران شاهرخ و به همت امیرعلیشیر نوایی وزیر وی ساخته شد. از آثار مهم این دوره، می‌توان به مسجد گوهرشاد در جنوب حرم مطهر و دو رواق تاریخی دارالحفاظ و دارالسیاده اشاره کرد. مدرسه پریزاد، مدرسه دو در و مدرسه سابق بالاسر که متصل به ضلع غربی دارالسیاده بوده و اکنون جزء رواق دارالولایه درآمده نیز به همین دوره مربوط است.

شیخ بهایی معمار حرم کنونی

دوران صفویه با توجه به استقرار حکومت شیعیان و ارادتی که شاهان این سلسله به ائمه داشتند یکی از دوران‌هایی بود که حرم مطهر رونق پیدا کرد. شاه طهماسب صفوی اقدام نخستین ضریح مرقد منور را سال ۹۵۷ هـ. ق ساخت. وی در سال ۹۳۲ هـ. ق دستور داد تا گنبد را را با طلا پوشاندند. علاوه بر این، ایوان امیر علیشیر و گلدسته کنار گنبد را نیز طلا کاری کرد.

اما مهم‌ترین تغییری که در حرم مطهر امام رضا روی داد با معماری شیخ بهایی که امروز در حرم مطهر دفن است، ساخته شد. پس از اینکه در سال ۹۹۷ هـ. ق عبدالمۆمن خان ازبک اقدام به غارت اموال آستان قدس رضوی و طلاهای گنبد منور کرد؛ شاه عباس اول در سفری که به مشهد آمد مجدداً گنبد را طلاکاری کرد، این کار در سال ۱۰۱۶ هـ. ق. پایان یافت.

جریان آمدن شاه عباس و طلاکاری گنبد به خط ثلث و خطاطی علیرضا عباسی در کتیبه کمربندی گنبد مکتوب است. علاوه بر آن، شاه سلیمان صفوی به تعمیر رواق دارالسیاده و طلاکاری مجدد گنبد که در اثر زلزله سال ۱۰۸۴ هـ. ق. آسیب دیده و فروریخته بود اقدام کرد. طلاکاری مجدد گنبد در عهد شاه سلیمان بر چهارترنج ساقه گنبد به خط محمدرضا امامی کتیبه شده است. رواق‌های توحید خانه، گنبد الله وردیخان، گنبد حاتم خانی نیز از آثار عهد صفویه است.

حرم امام رضا در دوره معاصر

از دوره صفویه به بعد حرم امام رضا علاوه بر تزئیناتی که سلسله‌های مختلف بر آن افزودند گسترش یافت. دومین ضریح در سال ۱۱۶۰ به دستور شاهرخ، نوه نادر ساخته و وقف مرقد مطهر شد. این ضریح فولادی مرصع بدون سقف که معروف به «ضریح نگین نشان» بود، پنجره‌ها و شبکه‌های چهار طرف آن دارای گوی و ماسوره‌هایی بود که با نگین‌های کوچک یاقوت و زمرد تزیین یافته و تعداد آن‌ها بالغ بر ۲۰۰۰ می‌شود. در عصر پادشاهی فتحعلی شاه قاجار به دستور وی ضریحی فولادی و ساده به ابعاد (۳أ—۴) و ارتفاع ۲ متر ساخته و روی ضریح دوم (ضریح نگین نشان) نصب شد.

این ضریح از ۵ ضریح مرقد مطهر امام رضا‌ کوچک‌تر است، به همین دلیل با ضریح دیگری تعویض شد و اکنون در موزه تاریخ مشهد نگهداری می‌شود. ضریح چهارم به ضریح ملمع «طلا و نقره» و ضریح «شیر و شکر» معروف بود. این ضریح نیز در سال ۱۳۳۸ بر روی ضریح نگین نشان یا ضریح دوم نصب شد. طراحی این ضریح توسط مرحوم حافظیان انجام گرفت و حاج محمد تقی فروتن اصفهانی با نظارت استاد حافظیان کار اجرا و قلمزنی آن را انجام داد.

ضریح پنجم که در سال ۷۹ جایگزین ضریح چهارم شد، بر اساس طرحی از استاد محمود فرشچیان ساخته شده است. قلمزنی این ضریح با نظارت عالی هنری استاد، توسط استاد خداداد‌زاده اصفهانی انجام شد. در دوره پهلوی با تهیه نقشه‌های جدید حرم طرح توسعه حرم امام رضا آغاز شد. این طرح بعد از انقلاب اسلامی با تغییراتی زیر نظر آستان قدس رضوی پیگیری شد. مهم‌ترین تغییرات افزودن چند صحن به صحن‌های اصلی حرم امام رضا (ع) راه اندازی و تجهیز مجهز‌ترین کتابخانه ایران، راه اندازی موزه و سایر سیستم‌های رفاهی به زائران است.

امروز، فرصت استثنایی زیارت امام رضا

این مرام اهل بیت ـ علیهم السلام ـ است هم پناه می‌دهند، هم پاداش، پناه نمی‌دهند که پاداش بگیرند، منّت نمی‌گذراند عزّت می‌دهند. از حضرت امام رضا ـ علیه‌السلام ـ روایت شده است که فرمودند: «هر که برای زیارتم بار سفر بندد، دعایش مستجاب و گناهانش آمرزیده شود، هر که مرا در آن قطعه زمین زیارت کند، همانند کسی است که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) را زیارت کرده باشد و خداوند اجر هزار حج مقبول و هزار عمرهٔ مقبوله برای او بنویسد و من و پدرانم شفاعت کنندگان او در روز قیامت باشیم، و این قطعه زمین باغی است از باغهای بهشت و محل رفت و آمد فرشتگان است و تا ابد گروهی از آسمان نازل می‌شوند و گروهی بالا می‌روند تا آنکه در صور بدمند. (روز قیامت) ‌بحارالانوار، ج ۱۰۲، ص ۴۴، ح ۵۱‌.

حضرت امام جواد ـ علیه‌السلام ـ نیز فرمودند: «هر که قبر پدرم در طوس را زیارت کند، خداوند گناهان گذشته و آیندهٔ او را بیامرزد‌ و روز قیامت منبری رو به روی منبر رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) برای او نصب کند تا آنکه خداوند از حسابرسی بندگانش فارغ شود.» ‌عیون اخبار الرضا علیه‌السلام، ج ۲، ص ۲۵۹، ح ۱۹‌.

همچنین از حضرت عبدالعظیم حسنی روایت شده که گفت: شنیدم امام محمد بن علی الجواد ـ علیهماالسلام ـ می‌فرمایند: «هر که پدرم را زیارت کند و از باران یا سرما یا گرما به او آزاری رسد، خداوند آتش را بر بدنش حرام کند.» «امالی شیخ صدوق ـ رحمت الله علیه ـ ص ۵۲۱».

خوشا به حال آنان که در این روز شریف مهمان حرم ملکوتی امام رضا ـ علیه السلام ـ هستند و خوشا به حال ما که در این روز بزرگ زنده‌ایم و نفس می‌کشیم و فرصت این را داریم که امام عزیزمان را زیارت کنیم. در این روز، فاصله‌ معنایی ندارد، همه ما هر کجا که هستیم ابراز ارادتمان به محضر ایشان خواهد رسید و امیدواریم که عنایت ایشان هم به ما برسد و در درگاه ربوبی پروردگارمان واسطه عرض حاجات ما شوند.