رایحه نفت در اقتصاد ایران

سیاست زدگی ساختارهای داخلی و تنش‌های بین المللی در طول سالهای متمادی ،احتمالا مهمترین عواملی بوده که دولت‌های مختلف به رغم برخورداری از رشد نزدیک به 200 درصدی درآمدهای نفتی خود نسبت به دولت های قبل از خود، نتوانستند ساختارهای توسعه یافتگی را تقویت کرده و حال و روز کشور را بهتر از آنچه که می‌شد، سازند.

خانه ملت؛ گروه اقتصاد؛شاید اگر منابع نفتی ایران در اختیار کشوری با ساختارهای سیاسی و اقتصادی کارآمد بود، مردم آن کشور حال و روز به مراتب بهتری از امروز ما داشتند؛ چه بسا کشوری توسعه یافته با شاخص های بالای اقتصادی و اجتماعی. سیاست زدگی ساختارهای داخلی از یک سو و تنش‌های بین المللی در طول سالهای متمادی از سوی دیگر، احتمالا مهمترین عواملی بوده که دولتهای مختلف به رغم برخورداری از رشد نزدیک به 200 درصدی درآمدهای نفتی خود نسبت به دولتهای قبل از خود، نتوانستند ساختارهای توسعه یافتگی را تقویت کرده و حال و روز کشور را بهتر از آنچه که میشد، سازند.

در این میان اما دولت نهم و دهم در تاریخ انقلاب اسلامی نام خود را ثبت کرد؛ نه به عنوان دولتی مقتدر و عملگرا که به عنوان دولتی که باوجود برخورداری از بالاترین سطح درآمدهای نفتی در طول سه دهه انقلاب، مشکلات اقتصادی کشور را دو چندان ساخت و معیشت مردم را تضعیف.
از ابتدای دهه 60 تا چند سال نخست دهه 80، کشور با نفت نسبتا ارزان قیمت اداره شد؛ دولتهای سوم تا هشتم تقریبا به طور متوسط کشور را با نفت حدودا 20 دلاری در هر بشکه پیش بردند. از سالهای سخت جنگ گرفته تا تلاش برای بازسازی های بعد از جنگ و سازندگی تا اعمال اصلاحات؛ هیچگاه درآمدهای نفتی از یک عرف و میانگین مشخص فراتر نرفت. اما درست در سالهایی که یکباره نفت در جهان به بالاترین سطح ممکن خود رسید؛ اداره کشور در دست دولتی بود که ترجیح داد به جای پیش برد رویکردهای توسعه ای، با شعارهایی همچون آوردن نفت سر سفره های مردم، منابع کشور را صرف رویکردهای پوپولیستی و عمدتا سیاسی خود کند.

اتلاف منابع نفتی از سوی دولت شعارگرا

شاید کمتر کسی در دهه 70 تصور نفت 100 دلاری را می کرد؛ اما این اتفاق افتاد. از دهه 80 قیمت جهانی طلای سیاه رو به افزایش گذاشت و آنقدر ادامه یافت که دولت وقت را به یکی از ثروتمندترین دولتها در طول تاریخ ایران تبدیل ساخت. دولتی با 700 میلیارد دلار درآمد نفتی در طول هشت سال. اما این رشد درآمدهای نفتی با یک فرصت سوزی بزرگ برای کشور همراه بود؛ چرا که کشور در اختیار دولتی شعارگرا و سیاست زده قرار داشت و همین امر باعث شد تا منابع عظیم نفتی کشور تلف شود.

در سال 1384، درآمد نفتی سال اول احمدی‌نژاد برابر با 53.83 میلیارد دلار بود که زیاد با سال 83 فرق نکرد. اما از سال 1385 شانس با دولت احمدی نژاد همراه شد و با افزایش قیمت جهانی نفت، درآمد دولت به یکباره افزایش یافت. در این سال درآمد نفتی ایران ناگهان به 62.01 میلیارد دلار رسید، در سال 1386 درآمد نفت ایران به 81.6 میلیارد دلار و در سال 87 این درآمد برابر با 81.9 میلیارد دلار رسید.

طبق آمارهای منتشر شده از سوی اوپک، در سال 1388 درآمدهای نفتی مقداری رو به کاهش گذاشت، به طوریکه در این سال درآمد دولت نفتی دولت برابر با 62 میلیارد دلار شد اما در سال 1389 درآمدهای نفتی بار دیگر با رشد به 74‌ میلیارد ‌دلار رسید تا اینکه به سال 1390 رسیدیم.

این سال در تاریخ صنعت نفت ایران فوق‌العاده است، طی سال 90 درآمدهای نفتی دولت به  113‌میلیارد‌ دلار می‌رسد، افزایشی که خیلی زود به کاهش تبدیل می‌شود. در سال 1391، درآمدهای نفتی ایران با بیش از 50 ‌درصد کاهش به 50‌ میلیارد‌ دلار می‌رسد، یعنی جایی عقب‌تر از سال 1383. در همه این سالها باوجود افزایش قابل ملاحظه درآمدهای نفتی؛ صنعت نفت تحولی به خود ندید و همچنان با ساختاری عاریه ای و کهنه به فعالیت خود ادامه میداد؛ پس افزایش درآمدهای نفتی را نباید به پای تحولات صنعت نفت گذاشت. در واقع این تحولات بین المللی و رشد قیمت جهانی بود که درآمدهای کشور را افزایش داد و دولت هم آن را به باد سپرد.

700 میلیارد دلار درآمد نفتی در حالی طی هشت سال برای کشور رغم خورد که در این سالها رشد صنعتی و شاخص رشد اقتصادی کاهش یافت و در مقابل تورم رو به رشد گذاشت؛ در آخرین سالهای حضور دولت هم اقتصاد در دام رکود گرفتار شد. همه اینها دست به دست هم داد تا وضعیت اقتصادی جامعه تضعیف شده و معیشت مردم تقلیل یابد.

این در حالی بود که حجم درآمدهای نفتی ایران در هشت سال دولت نهم و دهم تقریبا بیش از مجموع درآمدهای نفتی کشور از ابتدای انقلاب تا آن زمان بود. در عین حال اقتصاد به انزوا رفت، بسیاری از بخشهای تولیدی و صنعتی کوچک شده و فعالیتشان محدود شد و سفره های مردم کوچکتر از قبل شد.

اداره جنگ با 103 میلیارد دلار درآمد نفتی

میرحسین موسوی در هشت سال نخست وزیری خود که مصادف با دوران جنگ تحمیلی بود، کشور را با 103 میلیارد دلار درآمد نفتی اداره کرد. کل درآمد نفتی کشور در چهار سال دولت سوم 67 میلیارد و 68 میلیون دلار بود. این منابع در چهار سال بعدی با کاهش مواجه شد و به 35 میلیارد دلار رسید. در این دوره به طور میانگین قیمت هر بشکه نفت ایران برابر با 23.53 دلار بود. قیمت نفت طی این سال‌ها بین 13 تا 33‌ دلار گردش کرد. در واقع در این هشت سال اوضاع، سال به سال رو به بدترشدن پیش رفت. به طوری که در سال 1360، هر بشکه نفت ایران بیش از 33 ‌دلار، در سال 1361 هر بشکه بیش از 30 ‌دلار، در سال 62 هر بشکه نفت ایران بیش از 28 ‌دلار، در سال 63 هر بشکه نفت کشورمان نزدیک 27 دلار و در سال 64 هر بشکه  26 دلار فروخته شد.

از سال 1365 به این سو اوضاع وخیم‌تر شد، ناگهان قیمت هر بشکه نفت ایران به نصف، یعنی 13‌ دلار رسید، در سال 1366 اوضاع کمی بهتر شد و هر بشکه نفت ایران نزدیک 17‌دلار شد، سال بعد یعنی در سال 1367 باز هم شاهد سقوط هستیم، قیمت هر بشکه نفت کشور به 13‌دلار می‌رسد.
در تمام این سالها بیشترین میزان درآمد نفتی کشور مربوط به سال 1361 بود. در آن سال ایران از محل فروش نفت حدود 20 میلیارد و 27 میلیون دلار درآمد کسب کرد. کمترین میزان درآمدهای نفتی در آن هشت سال نیز در سال 1364 رخ داد که در آن سال درآمد کشور به 5 میلیارد و 90 میلیون دلار رسید.

بازسازی اقتصاد با نفت 17‌دلاری

دوران ریاست‌جمهوری  هاشمی‌رفسنجانی با پایان جنگ و آغاز دوران سازندگی همراه بود. در نخستین سال آغاز به کار دولت پنجم درآمد نفتی کشور برابر با 16.83 میلیارد دلار بود که این روند در سالهای بعد از آن رو به کاهش گذاشت و به 14.97 میلیارد دلار در سال 1373 رسید. اما از سال بعد از آن درآمدهای حاصل از فروش نفت مقداری احیا شد و در سال 74 درآمد نفتی ما به 19.44 میلیارد دلار رسید. سال پایانی دولت هاشمی رفسنجانی درآمد نفتی ایران 15.55 میلیارد دلار بود.

در دوران هاشمی قیمت نفت نزدیک به 28‌ درصد نسبت به دوره قبل کاهش داشت، اما درآمدهای نفتی با رشد بیش از 20 ‌درصدی هم روبه‌رو بود. اگرچه طی این مدت زیرساخت‌های صنعت نفت ترمیم و صادرات نفت ایران بار دیگر جان گرفت، اما همچنان شاهد پایین بودن قیمت نفت بودیم. طی این دوره هاشمی کشور را با نفت 17‌ دلاری اداره کرد. بالاترین قیمت نفت ایران طی این دوره در سال 1369 هر بشکه برابر با 21‌ دلار و پایین‌ترین در سال 1373 هر بشکه برابر با 15 دلار بود.

سالهای پر افت و خیز درآمدهای نفتی در دولت خاتمی

کل درآمد نفتی دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی در خلال سال 1376 تا 1384 برابر با 206 میلیارد و 27 میلیون دلار بود که این میزان نسبت به دوران هاشمی ‌رفسنجانی با افزایش حدودا 67 ‌درصدی همراه بود. همچنین میانگین قیمت هر بشکه نفت ایران در این دوره برابر با 22.76 دلار بود. اما در آن سالها اتفاقی رخ داد و قیمت نفت ایران با کاهش قابل ملاحظه ای روبرو شد.

در سال 1377 قیمت هر بشکه نفت ایران به 11.97 دلار رسید که تقریبا در پایین ترین سطح خود قرار گرفته بود. اما در آن سال درآمد نفتی کشور حدود 16 میلیارد دلار بود که نسبت به سال قبل از آن یعنی 1376 بیش از 5 میلیارد دلار افزایش یافته بود.

در دولت دوم اصلاحات درآمد سالانه نفتی کشور به مراتب نسبت به چهارسال نخست افزایش یافته بود. در نخستین سال دولت هشتم درآمد نفتی کشور برابر با 19.22 میلیارد دلار بود که این میزان درآمد در سال پایانی این دولت یعنی سال 1383 به 53.21 میلیارد دلار رسیده بود.

اما همانطور که گفته شد در تمام سالهای بعد از انقلاب قیمت نفت و به تبع آن درآمدهای نفتی کشور همواره در نوسان بود و با افت و خیزهای مداومی روبرو بود اما هیچگاه و در هیچ دولتی سطح درآمد نفتی کشور به میزان هشت سال دولت محمود احمدی نژاد نرسید.

موضوع آنجاست که نوسانات اخیر قیمت جهانی نفت، این احتمال را پیش رو قرار داده که شاید دیگر تجربه درآمدهای هشت سال دولت نهم و دهم بدان گونه برای کشور تکرار نشود. کاهش قابل ملاحظه قیمت جهانی نفت منابع درآمدی کشور را تحت الشعاع قرار داده تا جایی که پیش بینی می شود درآمد نفتی ما در سال آینده با کاهش ملموس به چیزی در حدود متوسط درآمدهای دولت خاتمی برسد.

 طبق برخی برآوردها درآمد حاصل از فروش نفت کشور در سال آینده چیزی در حدود 35 تا 36 میلیارد دلار خواهد بود. البته همه اینها بستگی به رقم نهایی نفت در لایحه بودجه سال 94 دولت و البته سقف فروش روزانه بستگی دارد؛ اما آنچه مسلم است اینکه دیگر با تجربه درآمد 700 میلیارد دلاری نفتی فاصله گرفته ایم.