چهار دلیل پشت پرده گسترش روابط ایران و روسیه

تحولات سریع در عراق و سوریه، در حالی بر چهارمین اجلاس سران کشورهای حاشیه دریای خزر سایه افکند که نگاهی دقیق‌تر به این اجلاس، نشان می‌دهد، روابط دو کشور اصلی یعنی ایران و روسیه که مواضع آن‌ها در قبال اقدامات نظامی علیه داعش که ممکن است به دخالت نظامی نیز کشیده شود، در راستای جالب توجهی در حرکت است.

به گزارش «تابناک»، ماکسیم سوچکوف، تحلیلگر روس در مطلبی برای المانیتور یادآور می‌شود، هرچند دستور کار اصلی اجلاس مسائل حقوقی مرتبط با دریای خزر بود، حسن روحانی، رئیس جمهور ایران ـ که از نیویورک مستقیم به آستراخان آمد ـ دیداری خصوصی نیز با پوتین داشت که مسأله انرژی بر آن سایه افکنده بود. دو رئیس‌جمهور پیش از این در حاشیه اجلاس سازمان شانگهای در قرقیزستان و سپس در چین نیز با یکدیگر دیدار کرده بودند، ولی روسیه اکنون با تحریم‌های غرب روبه رو شده و عزم آن را دارد که تأمین‌کننده اصلی انرژی برای اروپا بماند و برای رسیدن به این هدف حاضر است به هر روشی با ایران ارتباط برقرار کند تا ایران مسیر جایگزین تأمین انرژی اروپا نشود.

تجربه ایران در مقابله با تحریم‌های شدید غرب نیز ممکن است به کار روسیه بیاید. به ‌رغم تحریم‌های شدید علیه ایران و آسیب‌هایی که به اقتصاد ایران وارد شده، ایران از پیشبرد برنامه هسته‌ای خود دست نکشید و اکنون روسیه نیز باید بتواند در برابر تحریم‌ها مقاومت کند.

به طور تاریخی، روابط ایران و روسیه هیچ‌گاه یکنواخت نبوده است، ولی اکنون این تحریم‌ها هستند که روسیه را واداشته در روابط خود با ایران ـ که روزی با آن مشکلات زیادی هم داشته ـ تجدیدنظر کند، ولی نمی‌توان فراموش کرد که دو طرف منافع مشترکی دارند.

اکنون چهار موضوع اصلی سیاست خارجی بین ایران و روسیه مشترک هستند؛ افزون بر انرژی، باید برای موضوع برنامه هسته‌ای ایران، ثبات در افغانستان و به طور کلی تر در آسیای مرکزی و در پایان برای آینده عراق و سوریه اهمیت قائل شد.

نگرانی‌های ایران و روسیه در قبال درگیر شدن ائتلاف آمریکایی در مسائل سوریه یکسان است. آن‌ها تصور می‌کنند این دخالت اوضاع را بد‌تر می‌کند و احتمالا باعث ظهور گروه‌های تروریستی جدیدی خواهد شد. فرا‌تر از این، برخی از تحلیلگران و رسانه‌های ایران و روسیه، گمان می‌کنند که کارزار شروع شده در سوریه با این هدف راه افتاده است که نهایتا به شکل بهانه‌ای برای تهاجم به این کشور درآید.

ایران و روسیه در مورد قفقاز جنوبی در این دیگاه استراتژیک که منطقه باید از درگیری نظامی و احتمال نفود نیروهای بیگانه غربی و اسرائیلی دور نگاه داشته شود شریک هستند.

مهم‌تر از آن برای روسیه این است که ایران، یکی از معدود کشورهای مسلمانی بود که در جریان جنگ در چچن از تمامیت ارضی روسیه حمایت می‌کرد و در این دیدگاه با روس‌ها همراه بود که دخالت خارجی به ویژه به وسیله کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز در این ناآرامی‌ها سهمی دارد. ایران به خوبی از واقعیت‌های قومی ـ سیاسی و اجتماعی ـ مذهبی قفقاز آگاه است و به آرامی در حال تأثیرگذاری نرم فرهنگی به ویژه بر جوامعی است که با آن‌ها پیوندهای فرهنگی و تاریخی دارد. به علاوه ایران، ایده تأثیرگذاری بیشتر بر منطقه قفقاز جنوبی را نیز فراموش نکرده است.

هرچند مقامات ارشد ایران، در موارد زیادی مانند اعلام ممنوعیت بر وصیت‌نامه امام خمینی در سال ۲۰۰۸ و یا تحویل ندادن سیستم‌های S-۳۰۰ از روس‌ها عصبانی می‌شوند، این عصبانیت را آشکارا بروز نمی‌دهند.

روس‌ها هنوز هم برخورد ایرانی‌ها با الکساندر گریبایدوف روشنفکر، نمایشنامه‌نویس و سفیر این کشور در ایران را که در سال ۱۸۲۹ در ایران به قتل رسید، فراموش نکرده‌اند. هنوز هم روس‌ها با توجه به این حادثه می‌دانند که باید با ایران با آرامش و هشیاری برخورد کنند. سخن امام خمینی که آمریکا را شیطان بزرگ می‌دانست و از سوی روس‌ها این گونه تعبیر شد که آن‌ها هم شیطان کوچک هستند، از دید تحلیلگران روس، نشان‌دهنده نگاه استراتژیک ایران به روسیه کنونی است. نکته جالب توجه این است که نظرسنجی‌های سال ۲۰۱۳ در نزد روس‌ها، نشان می‌دهد که ۴۰ درصد روس‌ها ایران را بازیگری با تأثیرگذاری منفی بر دنیا می‌دانند، در حالی که تنها 10 درصد قائل به تأثیرگذاری مثبت ایران بودند.

به نظر می‌رسد، روابط ایران و روسیه از الگوی سنتی روابط در دنیای شرق پیروی می‌کند. دو کشور با زبانی نرم با هم سخن می‌گویند، به طور تلویحی اختلافاتی دارند، ولی بر سر منافع مشترک درازمدت با یکدیگر معامله می‌کنند؛ حتی اگر بر سر موضوعات کوتاه مدت مانند بقای بشار اسد در حکومت سوریه با یکدیگر اختلاف داشته باشند.

برخی تحلیلگران آمریکایی برای توصیف روابط ایران و آمریکا از عبارت «دوستان اوقات تلخ، دشمنان نزدیک» استفاده کرده‌اند، ولی اگر کسی بخواهد برای روابط پرسابقه‌تر ایران و روسیه عبارتی ابداع کند، می‌تواند به آسانی از «رقبای اجباری، دوستان عملی» استفاده کند.