راستی‌آزمایی و بازرسی‌های مطلوب آمریکا در توافق جامع هسته‌ای

به گزارش «تابناک»، در ادوار اخیر مذاکرات هسته‌ای پل اروین، مدیر امور منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای در شورای امنیت ملی آمریکا و به نمایندگی شورای امنیت ملی آمریکا در ترکیب تیم مذاکره کننده آمریکا در مذاکرات حضور داشته است. جوفی جوزف مقام آمریکایی که پیشتر این مسئولیت را بر عهده داشت، پس از افشای نقش وی در یک حساب توئیتری که پیام‌های توهین‌آمیز نسبت به دولت اوباما منتشر می‌کرد، از سمت خود اخراج شد.

جوزف همچنان موضوع هسته‌ای ایران را در دستور کار خود دارد و در تحلیلی برای مؤسسه بلفر به بررسی شرایط راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای ایران در یک توافق جامع هسته‌ای احتمالی با ایران پرداخته است.

وی پس از مرور چالش‌های پیش آمده در آخرین دور مذاکرات در وین، یادآور شده است که یکی از مسائل مهم در مذاکرات، موضوع شافیت و اقدامات راستی‌آزمایی برای اطمینان از پایبندی ایران به تعهدات هسته‌ای خود است. ایران به عنوان یکی از کشورهای عضو پیمان ان‌پی‌تی و دارای توافق جامع پادمانی با آژانس، مانند دیگر کشورهای عضو متعهد است که دسترسی‌های مناسب را در اختیار آژانس گذارد تا آژانس بتواند تأیید کند هیچ ماده شکافت‌پذیری به سوی برنامه سلاح‌های هسته‌ای منحرف نمی‌شود.

از نظر وی در سالهای اخیر، پروتکل الحاقی نیز به شکل یک تعهد ضمنی برای کشورهای غیرهسته‌ای درآمده است تا با توجه به مجموعه‌ای از مقررات، آژانس بتواند اطمینان حاصل کند که هیچ ماده یا فعالیت اعلام نشده‌ای در کشورهای عضو وجود ندارد. ایران پیش از این، پروتکل الحاقی را موقت امضا و اجرایی کرده است، ولی این پروتکل در مجلس ایران به تصویب نرسیده بود.

تصویب پروتکل الحاقی در مجلس و اجرایی کردن فوری آن از خواسته‌های کلیدی 1 + 5 در توافق جامع با ایران خواهد بود، ولی سوابق ایران در پایبند نبودن به تعهدات خود در ان‌پی‌تی، باعث خواهد شد درخواست‌های اضافه‌ای در مورد شفافیت از ایران مطالبه شود.

وی ضمن مرور ادعاهای غرب در این باره، ادامه داد، هرچند مقامات ایرانی با ناراحتی اعلام می‌کنند که زیر بار آپارتاید هسته‌ای نخواهند رفت، دلیل خواسته غرب، سوابق بد ایران است.

بنابراین تنظیم شرایط راستی‌آزمایی و شفافیت در برنامه هسته‌ای ایران از مسائل مهم پیش‌روی دو طرف است. به ادعای جوزف، برخی از تحلیلگران به دنبال تحمیل رژیم بازرسی‌های «همیشه، همه جا» بر ایران هستند که پیش از این در سال 1991 و پس از جنگ در خلیج فارس در قالب آنسکام بر عراق تحمیل شد و بازرسان بین‌المللی در این رژیم مجاز هستند، از هر سایت و تأسیساتی در کشور و از جمله تأسیسات نظامی با فاصله کوتاهی از زمان درخواست خود بازدید کنند.

جوزف خود اقرار می‌کند که چنین کاری علیه ایران نه امکان‌پذیر و نه ضروری است. ایران مانند عراق نیست که در جنگ شکست خورده و دست‌هایش را بالا برده باشد؛ هرچند ایران تصمیم گرفته بر سر مسأله هسته‌ای خود مذاکره کند، ولی در شرایطی نیست که حقوق حاکمیتی خود را رها کند.

از نظر وی به علاوه، چنین رژیم سخت‌گیرانه‌ای علیه ایران و برای کشف انحراف احتمالی ایران به سوی سلاح‌های هسته‌ای ضروری هم نیست و بازرسی‌های سرزده از مراحل گوناگون چرخه هسته‌ای اعلام شده ایران برای اطمینان از اینکه قطعات و مواد در برنامه هسته‌ای ایران به سوی استفاده در تأسیسات پنهانی غنی‌سازی با تولید پلوتونیوم منحرف نخواهد شد، کافی است؛ برای نمونه، ایران می‌تواند مجتمع کوچکی را برای غنی‌سازی پنهانی هسته‌ای آماده کند، ولی چنین تأسیساتی کاملا بی‌فایده خواهد بود اگر ایران نتواند مواد و سانتریفیوژهای لازم را برای آن آماده سازد. برای ایران بسیار سخت خواهد بود تا همه اجزای چرخه هسته‌ای از معدنکاری اورانیوم طبیعی و تولید کیک زرد مورد استفاده در غنی‌سازی را مخفیانه تکرار کند.

در واقع اگر ایران به دنبال این باشد که مخفیانه به سوی ساخت سلاح هسته‌ای گریزی داشته باشد، احتمالا تلاش خواهد کرد از بخش کوچکی از اورانیوم و سانتریفیوژهای اعلام شده خود استفاده کند؛ بنابراین، یک رژیم بازرسی که مواد و تجهیزات اعلام شده ایران را به دقت تحت نظر بگیرد، بیشترین شانس را برای کشف گریز احتمالی ایران به سوی ساخت سلاح هسته‌ای خواهد داشت.

کارشناسان فنی 1 + 5 و ایران اکنون در حال مذاکره بر سر جزئیات خاص اقدامات راستی‌آزمایی هستند که بخشی از توافق نهایی با ایران است. هر رژیم نهایی راستی‌آزمایی در توافق هسته‌ای با ایران باید شامل عناصر کلیدی زیر باشد؛

- بازرسی دوره‌ای و منظم بازرسان آژانس از تأسیسات اعلام شده ایران از جمله تأسیسات غنی‌سازی، راکتورهای تحقیقاتی و قدرت، تأسیسات تبدیل و تولید سوخت و سایر تأسیسات. بازرسی‌های دوره‌ای می‌تواند با نصب دوربین‌های کنترلی در تأسیسات اصلی و از جمله احتمالا یک خط مستقیم رمز شده و متصل به مقر آژانس در وین که امکان نظارت تمام وقت را فراهم می‌کند، تکمیل شود.

- حسابرسی نظام‌مند همه اورانیوم موجود در ایران، چه اورانیومی که استخراج می‌شود و چه اورانیومی که از خارج از کشور وارد می‌شود، کیک زرد تولید شده و نیز اورانیوم که وارد سانتریفیوژها شده است تا اطمینان حاصل شود هیچ موادی قابلیت انحراف به سمت تأسیسات مخفی غنی‌سازی را ندارد.

- اقدامات سرزده برای اطمینان از نظارت آنی بر انبارهای سانتریفیوژ ایران و از جمله تأسیسات تولید قطعات کلید سانتریفیوژ مانند روتور و دم، کارگاه‌های مونتاژی که سانتریفیوژها در آن تولید می‌شود و انبارهای نگهداری سانترفیوژهای کامل شده. به طور خلاصه، هر سانتریفیوژ تولید شده در ایران باید مستندسازی و حسابرسی شود تا اطمینان حاصل شود هیچ سانتریفیوژی به سوی تأسیسات مخفی نخواهد رفت.

- گزارش‌دهی جامع ایران از همه تجهیزات و مواد وارداتی مرتبط با مسأله هسته‌ای و نیز موارد دارای کاربرد دوگانه و از جمله گزارش‌دهی در مورد مقصد و مورد استفاده آنها. این مسأله به ویژه در شرایطی دارای اهمیت است که محدودیت‌های بین‌المللی بر واردات چنین مواد و تجهیزاتی به ایران در روند اجرای توافق جامع هسته‌ای به تدریج کمتر شود.