همگرايي جهان اسلام، عباي وحدت بر دوش امت

1) شايد در يکصد سال گذشته هيچ دغدغه‌اي به‌اندازه دغدغه وحدت مسلمانان، بر ذهن و دل نخبگان و انديشمندان مسلمان سنگيني نکرده است. چه آنکه همواره رخنه‌هاي ناشي از تفرقه سبب گرديده است تا افکار جهان اسلام از اولويت‌هاي بالادستي به سوي اولويت‌هاي پايين‌دستي انحراف پيدا کند و حتي اختلاف برون ديني از راه ميانبري به اختلافات درون ديني بينجامد.

اختلاف آرا تا آنجا که منحصر در مباحث علمي باشد، نيکوست و راه رشد علمي جوامع از درون همين اختلاف نظرها و تضارب آراء طي مي‌شود و هر اختلاف نظري در زمينه علوم، راهي براي رسيدن به پايه‌هاي ثابت علم است ولي آنگاه که اختلافات دامنه خود را بر پويش راه مي‌گستراند، فقط دريچه‌اي خواهد بود براي رخنه پريشان حالي در ميان جامعه.

جمله معروفي به مصلح جهان اسلام، «سيد جمال الدين اسدآبادي» منسوب است که گفته است: «ان المسلمين اتفقوا علي ان لايتفقوا»؛ مسلمانان در يک چيز اتفاق و اتحاد دارند و آن اينکه در هيچ چيز اتفاق و اتحاد نداشته باشند. به يقين در عصري که سيد جمال مي‌زيست، نياز به وحدت مسلمانان تنها در ميان نخبگان و انديشمندان ظهور و بروز داشت، اما امروز اين نياز پس از تجربه‌هاي پياپي و تحمل آسيب‌هاي ناشي از تفرقه، به ميان قاطبه مسلمانان نيز کشيده شده است. و در واقع اولين گام نيل به وحدت که نياز به آن است طي شده است و اين البته فرصت بسيار مغتنمي است تا دردرون خود بتواند وحدت را بيافريند.

کشمکش‌هاي سالهاي اخير در جوامع اسلامي و ايجاد تفرقه از سوي آنانکه اتحاد مسلمانان را بر نمي‌تابند در کنار همه زيانهايش، اين سود را داشته است که وحدت در نياز به وحدت را به وجود آورده است. اکنون اين باور که بتوان در کنار پايبندي به اصول خود، براي اهداف بالادستي، به وحدت دست يافت، دور از انتظار نيست. نشانه‌هاي تعديلي که لازمه نيل به وحدت است در ميان شيعه و سني بيش از گذشته نمايان گشته است.

2) وسعت نظر و سعه صدر از لوازم لاينفک ايجاد وحدت است. امير مومنان در توصيف پيامبر اعظم (ص) مي‌فرمايد: كان اوسع الناس صدرا (تهذيب الشفا ـ 2/84) تنگي نظر و بر نتافتن آراء و انديشه‌هاي ديگران از موانع جدي بر سر راه وحدت است. اقبال اين مفهوم را بسيار زيبا در شعر آورده است:
دل اگر مي‌داشت وسعت بي نشان بود اين چمن رنگ مي‌ بيرون نشست از بس كه مينا تنگ بود
(كليات اقبال؛ مركزي مكتبه اسلامي، دهلي، طبع سوم، 1997، ص 89).

در ميان علماي شيعه نيز آنگاه که وسعت نظر پديد آمده است تأثيرات شگرفي بر ايجاد وحدت داشته است مرحوم شهيد مطهري که از شاگردان آيت الله بروجردي است در خصوص عشق و علاقه آيت‌الله بروجردي به وحدت مسلمانان مي‌گويد: «يکي از مزاياي معظم له توجه و علاقه فراواني بود که به مسأله وحدت اسلام و حسن تفاهم و تقريب مذاهب اسلاميه داشت، اين مرد چون به تاريخ اسلام و مذاهب اسلامي آشنا بود، مي‌دانست که سياست حکام گذشته در تفرقه و دامن زدن آتش اختلاف چه‌اندازه تأثير داشته است و هم توجه داشت که در عصر حاضر نيز سياست‌هاي استعماري از اين تفرقه حداکثر استفاده را مي‌کنند و بلکه آن را دامن مي‌زنند... به اين جهات بسيار علاقه‌مند بود که حسن تفاهمي بين شيعه و سني برقرار شود که از طرفي وحدت اسلامي که منظور بزرگ اين دين مقدس است، تأمين گردد و از طرف ديگر شيعه و فقه شيعه و معارف شيعه آن طور که هست به جامعه تسنن که اکثريت مسلمانان را تشکيل مي‌دهند معرفي شود.» (مطهري، مرتضي، تکامل اجتماع، انتشارات صدرا، تهران، 1372ـ صص 205-204) اين وسعت نظر امروز نياز جدي براي پيمودن راه وحدت است و نمي‌توان با ايستايي بر سر خواست‌هاي غير اصولي انتظار ايجاد وحدت را داشت.

مقام معظم رهبري نيز معتقدند وحدت دنياي اسلام هدفي اعلي و دست يافتني است و برجستگان مبارزه با استعمار از جمله امام خميني (س)، سيدجمال الدين اسدآبادي، شيخ محمد عبده و شرف الدين عاملي بر وحدت امت اسلامي تاکيد بسيار و تلاش کردند اختلافات، به حربه‌اي عليه دنياي اسلام تبديل نشود. (ديدار معظم له با شرکت‌کنندگان در دومين همايش بزرگدشت ابن ميثم بحراني). روشن است که بدون وسعت نظر و گذر از خواست‌هاي غير اصولي نمي‌توان به وحدت دست يافت.

3) جنس فتنه‌هايي که در سال‌هاي اخير براي جلوگيري از ايجاد وحدت در جوامع اسلامي پديد آمده است با فتنه‌هايي که درگذشته پديد مي‌آمد متفاوت است. امروز فتنه‌ها بيشتر جنبه اختلاط حق و باطل به خود گرفته است و از همان نوع است که امير مومنان امام علي(ع) اوصافش را برشمرده است.

اول آنکه حقيقت به هنگام بروز فتنه پنهان مي‌ماند و سپس صراط مستقيم ناشناخته مي‌شود و آنگاه ظاهر و باطن همساني پيدا نمي‌کنند و در نهايت حق و باطل در هم مي‌آميزند ( نهج البلاغه خطبه ي 93 92 122 151) هيچ راهي جز عرضه خردپسندانه باورهاي خود و پرهيز از باطل خواندن ديگران براي جلوگيري از فتنه‌هاي امروزي وجود ندارد. تبادل هيات‌هاي انديشمندان، ايجاد جو تفاهم و دوستي، حضور مستمر در مجامع تاثير گذار مسلمانان، احترام به مقدسات يكديگر، كنترل افراد تندرو كه موجب نفاق و تفرقه مي‌گردند مي‌تواند اين هدف را به تحقق نزديک سازد.

شيخ مفيد در ارشاد مي‌گويد: «هنگامي که رسول خدا از نزديک شدن اجل خود مطّلع گرديد، به هر مناسبتي براي مسلمانان سخنراني مي‌کرد و آنان را از فتنه انگيزي و اختلاف پس از خودش برحذر مي‌داشت. و بسيار سفارش مي‌کرد که به سنّت او متمسّک شوند، و بر آن اتفاق نظر و وحدت داشته باشند. ( شيخ مفيد، ارشاد،ج1،ص 179ـ181)
آيا اکنون مسلمانان به اين سفارش نبي مکرم(ص) عمل کرده‌اند؟ و آيا نمي‌شود با يافتن راهکارهاي عملي و به دور از تعصبات خردناپذير جزء خود را به کل تبديل کرد. مولانا به خوبي اين کل شدن را را چنين بيان کرده است:
از حضور اوليا گر بگسلي
تو هلاکي ز آنگ جزء و بي کلي
هرکه را ديو از کريمان وا برد
بي کسش يابد، سرش را او خورد
يک به دست از جمع رفتن يک زمان
مکر شيطان باشد، اين نيکو بدان

4) تاسف از گذشته تا جايي که انگيزه حرکت امروز را تقويت کند مفيد است ولي نبايد اجازه داد تا به ياس و نااميدي امروز بيانجامد. بايد سرود که:
ما مسلمانان چه نيكو روزگاري داشتيم
راستي خوش عزت و خوش اعتباري داشتيم
چون گل و بلبل انيس و مونس و دمساز هم
در گلستان وفا، خوش برگ و باري داشتيم
سوزن و مژگان مهيا تا كه بيرون آوريم
گر به پا از گردش ايام، خاري داشتيم
پرچم دين مبين، برديم تا ديوار چين
چون كه عزم آهنين و استواري داشتيم
اين چنين بوديم تا بوديم با هم متحد
از نفاق و از تفرق تا فراري داشتيم
در ميان ما در آمد، ‌عاقبت دست نفاق
رفت ازآن برباد، هر عزّو وقاري داشتيم

(عبدالغفور آخوند نعماني تركمن، روحاني و عالم بزرگ اهل سنت /برگرفته از مقاله راهكارهاي وحدت اسلامي در سيره پيامبر اعظم(ص) نوشته اسماعيل دانش/ سايت مجمع جهاني تقريب مذاهب)

اما اين نگاه بايد انگيزه پيمودن راه را افزون کند و در روزگاري که در اروپا همگرايي اروپايي شکل مي‌گيرد نبايد انديشه شکل گيري همگرايي جوامع مسلمان را دور از واقعيت پنداشت. از هيچ کس نبايد جز مسلمانان انتظار ايجاد وحدت جوامع و فرق اسلامي را داشت. ديگران راه خود را در ايجاد تفرقه در هنگام غفلت مسلمانان پيموده‌اند اکنون نوبت مسلمانان است تا با بهره گيري از آموزه‌هاي پيامبر اعظم (ص) آب رفته از جوي را به مجراي خود باز گردانند.

5) به يقين مسائل مورد اتفاق ميان شيعه و سني بسيار فراتر از موارد اختلاف است، اما غالباً مسائل مورد اختلاف مورد توجه قرار گرفته و مسائل و اعتقادات مشترک ناديده انگاشته مي‌شود، امروز ضرورت توجه به مشترکات در توحيد و نبوت و ساير آموزه‌ها مي‌تواند راهکار مهمي در مسير نيل به وحدت به شمار آيد. هنوز هم مي‌توان عباي وحدت را بر دوش کشيد.