توصیه شهید مطهری به اعتدالگرایان چه بود؟

دوازدهم اردیبهشت ‌با نام بزرگ‌مردی عجین شده ‌که امام خمینی (ره) وی را حاصل عمر و پاره تن خود خوانده بود. هر ساله در این روز که بحق به نام «معلم» مزین شده است، از زوایای گوناگون به بازخوانی آر‌ا و دیدگاه‌های این بزرگ معلم معاصر پرداخته می‌شود.

به گزارش «تابناک»، آنچه آثار این نظریه‌پرداز اسلامی قابل تأمل جلوه می‌دهد، دیدگاه‌های ایشان به برخی مسائلی است که تا به امروز‌ پاسخگوی بسیار مناسبی به برخی از مفاهیم اساسی مورد توجه سیاستمداران بوده است؛ یکی از این مفاهیم که‌ امروزه بسیار مورد استفاده و نقد و بررسی قرار می‌گیرد، مفهوم «اعتدالگرایی» است.

همین چند روز پیش بود که حسن روحانی، رئیس دولت یازدهم برای گرامی‌داشت یاد و خاطره مجاهدت‌ها، ایثارگری‌ها و تلاش‌های استاد شهید، مرتضی مطهری‌ در جمع خانواده ایشان حضور یافت و سخنانی گفت که شاید بیانگر یکی از مهم‌ترین نیازمندی‌های دولت تدبیر و امید وی باشد.

رئیس دولت تدبیر و امید در دیدار با خانواده استاد مطهری گفت: شهید مطهری شخصیتی با ابعاد ‌علمی، اجتماعی، روشنفکری و اعتدال‌گرایی بود و بیان استدلالی‌ محکم و منطقی وی همواره همراه با اعتدال بود.

رئیس جمهوری با بیان اینکه عقلانیت و اعتدال سراسر زندگی شهید مطهری را در بر گرفته بود، افزود: امروز جای شهید مطهری خالی است و با وجود خدمات ارزشمند و والایی که در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها ارائه می‌شود، ‌وجود شخصیت جامعی چون استاد مطهری در حوزه‌ها و دانشگاه‌ها برای دفاع از اسلام و انقلاب کم است.

دکتر روحانی با بیان اینکه شهید مطهری به خوبی مشکلات فکری و نظری جامعه و جوانان را برای آن‌ها روشن می‌کرد، گفت: ملت ایران نسبت به بزرگان خود حق‌شناس است؛ هرچند شهید مطهری زود هنگام از دست رفت، ‌شهادت وی باعث شد تا اندیشه و تفکرات ایشان به سرعت در جامعه منتشر شود و در حقیقت خون شهید مطهری به رگ‌های جامعه و جوانان ما رفت.

حسن روحانی در جمع خانواده استاد ضمن بیان اینکه شخصیت ایشان همراه با عقلانیت و اعتدال گرایی بود، به درستی بر جای خالی ایشان برای بیان «اعتدال» گویی تأکید می‌کند.

اما با بررسی آثار استاد مطهری، می‌توان دریافت که ایشان اعتدال را یکی از ویژگی‌های بزرگ دین اسلام می‌دانستند. شهید مطهری می‌گفتند، بنا بر بیانات کلام الله مجید، اسلام مسلمانان را امت وسط معرفی کرده است. بیشتر مفسران امت وسط را معتدل و میانه‌رو ذکر کرده‌اند؛ امتی که از افراط و تفریط به دور است؛ بنابراین، اعتدال یک شعار سیاسی و دیدگاهی که به صورت اقتضایی در یک برش تاریخی بیان شود، نیست، بلکه یک حقیقت دینی است.

شهید مطهری می‌گویند، اعتدال در قرآن و سیره ائمه (ع) ما ترسیم شده است. اگر ما نمی‌توانیم به اعتدال و میانه‌روی برسیم، از جهالت و جمود ماست.

اما شهید مطهری در یکی از درس گفتارهای خود درباره مفهوم اعتدال، نکته‌ای ‌بیان می‌کنند که یکی از مهم‌ترین نیازهای اعتدالگرایان امروزی است. وی باور دارد ‌برای اینکه در امور اجتماعی کسی را متصف به افراط یا تفریط یا اعتدال کنیم، نخست باید دید مقیاس چیست.

ایشان بر این باور است، کسی را که می‌گوییم «معتدل»، نسبت به افراطی و تفریطی معتدل است. این به خاطر این است که ما این سه را با هم در نظر می‌گیریم، والاّ همین افراطی نسبت به افراطی‌تر، می‌شود معتدل، و همین طور معتدل و تفریطی.

استاد مطهری تأکید دارند، برای موضوع «اعتدال» بحث مقیاس و شاخص نکته‌ای اساسی است و باید شاخص‌های آن به روشنی بیان شود. برای اینکه بدانیم آیا موضع در پیش گرفته شده، با اعتدالگرایی همخوانی دارد یا خیر، شاخص‌ها و مقیاس‌ها هستند که برای تعیین جناح‌های افراط‌گرا، تفریط‌گرا و اعتدالگرا کمک خواهند کرد و اگر این مهم انجام نشود، در شناخت افراط و تفریط هم درخواهیم ماند.

پس آنچه باید مورد توجه ویژه طرفداران و منتقدان بحث بنیادی اعتدال قرار گیرد، همین توصیه استاد شهید است که لازمه اعتدالگرایی، شناخت و دریافت درست از موضوعات به دور از ملاحظات سیاسی است، چرا که این مفهوم با توجه به اینکه در همسایگی مصلحت گرایی و محافظه کاری است، در صورت ‌رعایت نکردن این پیش زمینه‌ها به سمت آن‌ها سوق پیدا خواهد کرد.

شهید مطهری چندین سال پیش، بحث اعتدال را در جامعه مطرح کرد، ولی متأسفانه به دلیل نبود شناخت کامل از کلام این استاد بزرگ و مباحث ایشان، همچنان درگیر گره‌هایی هستیم که آن انسان فرهیخته سال‌ها پیش آن‌ها را برای ما باز کرد، ولی ما به آن توجهی نکردیم.

در همین زمینه، مجتبی مطهری، فرزند استاد شهید‌ درباره اعتدالگرایی بر این باور است که در مباحث شهید مطهری، تعادل حرف اول را می‌زند و اعتدال ‌مسأله‌ای کاملا فرهنگی است که باید همواره آن را ‌بررسی کرد. این دعواهای سیاسی که امروز در جامعه دیده می‌شود، نشان از عدم تعادل جامعه است. اگر هر چیزی در جامعه تعادل داشته باشد، دیگر دچار مشکلات اینچنینی نمی‌شویم.

وی درباره نگاه استاد مطهری به اعتدال می‌گوید، استاد مطهری، عقلانیت را جزو دین می‌دانست و برای آن ارزش زیادی قائل بود. پیروی از عقلانیت نیز برگرفته از اعتدال است. اعتدال ‌مسأله‌ای کاملا فرهنگی است که باید همواره آن را ‌بررسی کرد.