نگاه شما: شاخص سازی ؛ ضرورتی پایه ای

محمدحسین رستگاری یزدی در مطلب ارسالی برای «نگاه شما» نوشت:

معمولا افراد جامعه به نوعی در هدفهای خوب، آرزوهای سعادت آور و امیدهای نتیجه بخش مشترکند.آنچه آنها را از یکدیگر متفاوت و متمایز می کند اولویت بندی هدفها و برنامه ها و روشهای رسیدن به اهداف است.شکل گیری فرهنگها و تمدنهای قدیم وجدید نیز به نوعی در پاسخ دادن به این چگونه رسیدن و چه موقع رسیدن به اهداف ایجاد شده و می شوند.وقتی سخن از سبک زندگی در غرب و شرق و تمدنهای مختلف می شود نیز به گونه ای به این نکته توجه می شود؛ یعنی افراد جامعه بشری در مناطق جغرافیایی و تمدنی جهان و با ایده و باورهای گوناگون و فرهنگها و خرده فرهنگهای مختلف چگونه زندگی خود را در پاسخ به روشهای زیست و مدلهای حل مسئله خود در شئون مختلف شکل می دهند چگونه فکر می کنند ،چگونه می خوابند ،چگونه با خود ،محیط خود ،همنوعان،طبیغت و خدای خود رفتار می کنندو....

کیفیت و کمیت دو یار دیرینه اند که توجه انسانها را بسته به نوع نگرششان به خود جلب کرده اند.فردی همه هم و غمش را به افزایش طول زندگی می گمارد،و دیگری که صرفا عرض زندگی و کیفیت آن را مد نظر دارد؛حال آنکه تناسب طول و عرض زندگی واقعیتی است که باید همواره مد نظر باشدو عنایت به یکی کفایت نمی کند.سنجش کمیتها و کیفیتها برای رسیدن به وضعیت بهینه و طراحی الگویی جذاب،مناسب و کارآمد از دغدغه های همیشگی بشر بوده و هست. تلاش برای اینکه وضع موجود را ارزیابی کنیم ،نقطه بهینه را بدست اوریم و هدفگذاریهای آینده نگرانه داشته باشیم ،پیشبینی و پیشگیری کنیم و سرانجام اینکه خودمان و مسیرمان را دریابیم همگی نیازمند ابزار است .ابزاری که مشخص کننده هر عضو و جزء از یک حرکت پویا و در مسیر باشد.این ابزار را با صفات ممیزه وسنجش پذیر و در دسترس را شاخص می نامیم چرا که تعیین کننده ونماگر و نشانگر هرجزء از اجزای مذکور است و موقعیت و شرایط ما را به نسبت هدف تبیین می کند.

شاخصها انواع و اقسامی دارند و در سطوح مختلف، بیان کننده وضعیتهای کمی و کیفی هستند؛ اگرچه تعریف و ارزیابی شاخصهای کیفی، کاری تخصصی است وتلاشی فوق العاده دقیق را می طلبد.بدون شاخص هیچ هدف و برنامه ای را نمی توان ارزیابی کرد.عدم تعریف و تفاهم روی شاخص ها در هر بخش ما را بناچار مجبور می کند عملکردها را با توجیهات عامل آنها بپذیریم واین نکته، نقطه عطف و آغاز انحراف از هدف است.عملکردها با وجود شاخصهای مناسب موضوعیت و اهمیتشان ذاتی نخواهد بود بلکه عملکردی درست و قابل قبول تلقی میشود که شاخصها آن را درجهت رسیدن به هدف بدانند.عملکرد فارغ از شاخص برنامه می تواند نه تنها مفید نباشد بلکه ممکن است حتی مخل برنامه و اتلاف منابع اعم از منابع مادی و انسانی و اجتماعی و علمی وفناوری محسوب شود.بنابراین مفهومی که ارزشگذاری عملکردها وابسته به ان است در جایگایی بالاتر از عملکرد و محتوای آن قرار می گیرد اگرچه این موضوع بدیهی در جامعه ما غریب و عجیب تصور شود.

درجامعه ای بالنده با مردمی با توصیفی که در سند چشم انداز افق1404، از مسولیت پذیری و مفتخر به ایرانی بودن و... آمده است هدفگذاری بخشی با رویکردی فعال و پیش دستانه،شاخص سازی از اهداف،ان هم مبتنی بر شناخت فرهنگ عمومی و تخصصی وارایه عملکرد و ارزیابی از آن براساس شاخصهای تعریف شده باید امری معروف ملموسو عادی تلقی شود.برای این هدف تحول ساز و بزرگ یکسری بایدها و نبایدها وجود دارد که به تاسی از قول باریتعالی "....وتواصوا بالحق و تواصوا بالصبر" ذیلا به آن می پردازیم:

1.باید یاد بگیریم و یاد بدهیم که قبول و رد ها صرفا براساس و با توجه به شاخصهای مربوط انجام گیرد.تصمیمی مبتنی بر میل دارم ودوست ندارم و چون من میخواهم و... اساسا به دلیل ضعف منطق مردود است و راه به هدف سالم نمی برد.

2.نباید شاخص سازی را امری اضافی از برنامه ریزی بدانیم متخصص برنامه ریزی وهدفگذار عالی آن، بهترین شاخص سازها و قاعده گذاران برای اعمال به سمت اهداف در سطوح مختلف راهبردی،عملیاتی و تاکتیکی هستند.از این رو تعیین شاخصهای برنامه و اهداف اعم از راهبردی و عملیاتی قابل تفکیک از برنامه نیست بلکه هدفگذاری بدون شاخص گذاری عملی ناقص وبی نتیجه است.

3.باید یاد بگیریم و یاد بدهیم که قواعد بازی را باید با شاخصهای مرتبط و مناسب تدوین و اجرا کرد.باید مهارتهای لازم برای استخراج شاخصهای تامین کننده هدف را از دل اهداف خرد و کلان و با عنایت به ظرف فرهنگ عمومی و تخصصی بیاموزیم و ترویج کنیم.

4.نباید برنامه ای را با هدفی بدون مبانی صحیح و از منابعی غیر معتبر طرح و تدوین کرد بلکه اساس هر برنامه باید مبتنی بر مبانی و منابع معتبر آن جامعه باشد.ولذا شاخصهای هر هدف برنامه نیز مبتنی بر مبنای صحیح و منبع متقن آن قابل تعریف است.بنابراین در جامعه دینی ما مثلا شاخص های هدف توسعه را باید از مبنای عدالت و عدالت را باید از منبع اسلام و وحی گرفت ولاغیر.

5.باید یاد بگیریم و یاد بدهیم که عملکردهایمان هم، کاری درست باشد و هم درست انجام شود.عملکرد ها در راستای هدف برنامه و تامین کننده بخشی از برنامه باشد والا نبود عملکرد بهتر از بودش است چرا که عملکرد خارج از چارچوب برنامه جایی را پر می کند بدون اینکه اثرمثبت تکمیلی و تتمیمی داشته باشد واین خلاف مقتضای هر برنامه ای بشمار می رود.

6.نباید شاخصها را تک بعدی ببینیم تا جایی که به یک قلم آماری بی ارتباط با هدف برنامه تنزل کند.شاخصها بخش قابل سنجش پازل برنامه ما هستند که نوعا با چند قلم آماری نتیجه گیری را ممکن می سازند.شناخت،اموزش و فرهنگ سازی شاخصها درجامعه باید در امور تربیتی و جامعه پذیری جایگاه حقیقی خود را پیدا کنند.

7.باید یاد بگیریم و یاد بدهیم که فرهنگ سخنرانی بدون یادداشت،گزارش دهی بدون آمار و ارزیابی بدون شاخص، فرهنگ مناسب جامعه فرهیخته وصاحب درایت ما نیست.استانداردهای ایران اسلامی در این حوزه شدیدا نیازمند تدوین و ارتقا هستند.حداقلهایی که بسیاری خود را ملزم به رعایت آن نمی دانند.

8.نباید تصور کنیم می توانیم در دنیای کنونی و عصر اطلاعات و فناوری مسئولیتی را بپذیریم یا برنامه ای را بنویسیم اما با اهداف و زیرمجموعه آن آشنایی نداشته باشیم و شاخصهای آن را نشناسیم و به آن توجه کافی نکنیم.امروز ه دیگر عدم الزام خود به تدوین برنامه ها بدون احاطه علمی و فرهنگی و قابلیت کنترل با ضمانت اجرای مناسب ازطرف هیچ مسئول و نهادی پذیرفتنی نیست.

9.باید بدانیم و بپذیریم که نهادهای امور تربیتی،آموزشی و فرهنگی و اجتماعی ما فراخور آرمانهای انقلاب، مطالبات مقام معظم رهبری(مدظله العالی)،اسنادبالادستی و متناسب با شان ملت بزرگ ایران فرایند جامعه پذیری نسل فردا را منطبق با الگویی ایرانی و اسلامی پیگیری نکرده اند ولذا کاستیهای جامعه در مورد مسئولیت پذیری،برنامه پذیری،کنترل شاخصها و رشد فرهنگ عمومی در همین راستا درحال رخ نمایی است.

10.نباید لزوم فرهنگسازی و ترویج تدبیر و تدبر و برنامه ریزی در سطوح مختلف در مقابل گرایش به شانس و بخت آزمایی و توجه به بیرون در مسئولین و کارگزاران و قشر فعال کنونی درجامعه را کمتر از لزوم فرهنگسازی ،آموزش وتوسعه این مهم در نسل فردای کشور بدانیم؛که فوریت حال و آینده هردو در تلاش و پایداری در این مسیر محرز است.

* برای آشنایی با شرایط و نحوه همکاری با «نگاه شما» اینجا را کلیک کنید.