ترديد در فوايد جنين مرکب انسان ـ حيوان

در حالي که تصويب قانون پرورش جنين‌هاي مرکب از انسان و حيوان در مجلس عوام انگليس و مجاز شدن پرورش اين نوع جنين در اين کشور با انتقادات شديدي روبه‌رو شد، هم اکنون نيز پژوهشگران نسبت به فوايد و ارزش‌هاي علمي پرورش اين نوع جنين‌ها با هدف توليد سلول‌هاي بنيادي ابراز ترديد کردند.

بر پايه اين قانون که يکي از مناقشه‌آميزترين تصميمات دولت «گوردون براون» بود، دانشمندان در انگليس از چند ماه پيش مجاز هستند، با وارد کردن هسته سلول از سلول‌هاي بدن انسان در تخمک حيوان و در نتيجه پرورش جنين، سلول‌هاي بنيادي مورد نياز خود را از اين جنينها به دست آورند.

دانشمندان قصد دارند با اين روش، با کمبود تخمک انساني براي پژوهش سلول‌هاي بنيادي مقابله کنند و قرار نيست که از جنين‌هاي مرکب از انسان و حيوان، موجودي پرورش يابد؛ بلکه هدف تنها توليد سلول‌هاي بنيادي جنيني براي پژوهش و احتمالاً درمان است.

پژوهشگران براي توليد سلول‌هاي بنيادي از جنين مرکب، هسته سلول بدن يک انسان را به يک «تخمک خالي» يک حيوان تزريق مي‌کنند. اين تخمک حيواني باردار شده با ضربه‌ها و تکانه‌هاي برق، تحريک به تکثير شده و به يک جنين رشد مي‌کند که در نهايت سلول‌هاي بنيادي جنيني آن، براي استفاده گرفته مي‌شود.

ژنوم يا ماده ژنتيکي سلول بدن که تا اندازه‌اي غيرفعال است، در تخمک «برنامه ريزي دوباره» مي‌شود، به طوري که تمام سلول‌هاي بدن مي‌توانند دوباره از آن پرورش و رشد يابند. اما نكته آنكه کيفيت برنامه ريزي دوباره ژنوم هنوز براي پژوهشگران نامفهوم است.
سلولهاي بنيادي تهيه شده از جنين مرکب در اين فرآيند، 9/99 درصد از ژنوم انسان و 1/0 درصد از ژنوم حيوان تشکيل شده‌اند.

هم اکنون مطالعات جديد يک تيم از پژوهشگران آمريکايي به مديريت «روبرت لانزا» رئيس بخش پژوهشي موسسه «آ.سي.تي.» ماساچوست، در نشريه «کلون کردن و سلول‌هاي بنيادي»، فوايد علمي جنين پرورش يافته از انسان و حيوان را زيرسوال برده است. لانزا و همکارانش تحقيق و آزمايش کرده‌اند که آيا واقعاً تخمک حيواني قادر به فعال کردن مجدد ژنوم انساني هست يا نه؟ به طوري که بتواند «سلولهاي بنيادي همه کاره» که مطلوب و هدف پژوهشگران است، توليد شوند؟

اما لانزا با توجه به نتايج آزمايشات و مطالعات تيم خود مي‌گويد، تخمک‌هاي حيواني به جاي فعال کردن ژن‌هاي مورد نظر، آنها را از فعاليت بازداشته‌اند. لانزا و همکارانش، هسته سلول انساني را به تخمک چند انسان، گاو، خرگوش و موش وارد کردند و از اين طريق جنين‌هايي را در مرحله اوليه حيات توليد کردند و آنها را معاينه کرده و با جنين‌هاي معمولي انسان مقايسه کردند که از طريق لقاح مصنوعي (آي.وي.اف.) توليد شده بودند.
هر چند که جنين‌ها از نظر ظاهري با يکديگر تفاوتي نداشته و همگي حتي با يک سرعت رشد مي‌کنند، اما زماني که پژوهشگران فعاليت ژني جنين‌هاي مختلف را بررسي کردند، تفاوتهايي بين جنين‌هاي مرکب از حيوان و انسان و جنين‌هاي «آي.وي.اف.» پيدا کردند.

بر پايه اعلام پژوهشگران، فعاليت حدود 2000 ژن از جنين‌هاي مرکب از «انسان و گاو»، و «انسان و خرگوش» در مقايسه با جنين‌هاي «آي.وي.اف.» متوقف شده بود. اما پژوهشگران بين جنين‌هاي مرکب از «انسان و گاو»، و «انسان و خرگوش»، هيچ تفاوتي در فعاليت ژنتيکي پيدا نکردند.

پژوهشگران به ويژه ژنهاي هدايتي مهمي چون «او.سي.تي.-4»، «اس.او.ايکس-2» و «ان.آ.ان.او.جي.» را بررسي کردند که براي پرتواني (پلوري پوتنت) سلولها يک نقش مهم ايفاء مي‌کنند، در حاليکه اين ژنها در جنين‌هاي «آي.وي.اف.» و همچنين جنين‌هاي صرفاً انساني کلون شده، به شدت فعال بودند، در جنين‌هاي مرکب از «انسان و گاو»، و «انسان و خرگوش»، تنها در حد معمول و يا حتي کاهش يافته، فعال بودند.

لانزا و همکارانش از اين آزمايشات نتيجه مي‌گيرند که تخمک‌هاي حيواني، از فعال شدن دوباره ژنوم انساني وارد شده به تخمک، جلوگيري مي‌کنند و بدين ترتيب خصوصيت پرتواني و کاربري درماني سلول‌هاي بنيادي، مورد ترديد است و اين در حالي است که «استفن مينگر» زيست شناس دانشگاه کينگز کالج لندن که يکي از مجوزهاي توليد جنين مرکب از انسان و حيوان را دريافت کرده است، اين ديدگاه لانزا و همکارانش را رد مي‌کند.

مينگر به مطالعاتي از سال گذشته (2008) ميلادي استناد مي‌کند که در آن ژنهاي هدايتي مهمي در جنين‌هاي انسان و حيوان فعال مي‌شوند؛ هر چند که اين فعاليت در حد جنينهاي صرفاً انساني، قوي نباشد.
مينگر مي‌گويد، با اين وجود، نتيجه اين مطالعات علامتي است که چنانچه فناوري ظريف‌تري در اختيار باشد، تخمک‌اي گاوي مي‌توانند واقعاً مفيد باشند.

مينگر همچنين انتقاد مي‌کند که لانزا و همکارانش، احتمالاً فعاليت‌هاي ژني را در يک مرحله ابتدايي آزمايش و بررسي کرده‌اند. از سوي ديگر لانزا نيز مطالعاتي که مينگر به آن استناد مي‌کند را قانع کننده نمي‌داند.

دلايل کاهش فعاليت ژن هنوز مشخص نشده و غيرمفهوم است. ناسازگاري بين ميتوکندري تخمک‌هاي حيواني که ژنوم خاص خود را دارند و ژنوم انساني نيز مي‌تواند از دلايل اين کاهش فعاليت باشد.

راي مثبت مجلس عوام انگليس به طرح و قانون پرورش جنينهاي مرکب از انسان و حيوان در اين کشور به ويژه با انتقادهاي شديدي ازسوي اتاق پزشکان آلمان، سياستمداران احزاب حاکم و مخالف اين کشور روبه‌رو شده بود.

ترجمه: مرتضي جواديان
منبع: مجله آلماني اشپيگل