"دارالفنون" دوباره نفس مي‌كشد؟

مجيد زندي در مطلبی در روزنامه «جمهوری اسلامی» نوشت: بعيد مي‌دانم كسي دانش آموز، دانشجو، طلبه، دانشگاه ديده و حوزه رفته و در كل دوستدار علم، دانش، تاريخ، هويت وپيشرفت و ترقي واقعي ايران باشد و نفس كشيدن و زنده شدن دوباره دارالفنون را نخواهد و نپذيرد.

فقط و فقط يك ويژگي خاص كه مدرسه دارالفنون را اميركبير، صدراعظم دانشمند و وطن دوست كشور بنا نموده، خود به بزرگترين جاذبه براي هر ايراني علاقمند به رشد و توسعه محسوب مي‌شود تابخشي از آرمان‌هاي شخصي چون ميرزا محمد تقي خان اميركبير را از نزديك ببيند.

با همين نگاه وقتي فرصتي فراهم شد تا از مدرسه دارالفنون در ابتداي خيابان ناصرخسرو، منتهي به جنوب ميدان امام خميني، بازديد كنم- من حدود 8 سال پيش از اين مدرسه ديدن كرده بودم؛اما آنزمان صحبت از زندگي دوباره‌اش نبود و ديوارهاي نم گرفته و فروافتاده و حياط خراب و حوض بي‌آبش، چيزي از زندگي نخستين مدرسه ايراني به شيوه مدرن نشان نمي‌داد.

با اين حال، ذوق و شوق نفس كشيدن در فضايي كه روزگاري -البته در 160 سال پيش - صدراعظم شهير و شهيد ايران حداقل براي يك روز هم كه شده در آن نفس كشيده است وبه نيت و اراده اوليه او دانشمندان بزرگي در آن تربيت شدند و مدرسه به مفهوم كامل به كارگاه انسان سازي تبديل شده بود، به خاطره‌اي فراموش نشدني براي هركسي تبديل مي‌شود كه يك روز به ديدن آن برود.

مدرسه‌اي كه براي تماشاي اتاق‌هايي به نام كلاس درس راهروهاي كم عرض اما طولاني‌اش تو را وادارمي كند در ديوار كلاس ششم ريز نمرات دانش آموزان را در درس‌هاي ادب فارسي، بيان، فرانسه، هندسه، انگليسي، تاريخ، مثلثات، جبر، فيزيك، فقه، شيمي، منطق، تاريخ طبيعي، هيئت ! و.. ببيني وبه يقين برسي كه درس خواندن قديم چقدر سخت بوده است؟ جايي كه اميركبير براي اين كه دانش آموزان و دانشجويان ايراني درس را خوب بخوانند وبفمند؛ازبهترين استادان ايراني و خارجي مدعو به مدرسه بخواهد آنها را براي رقابت با دانشمندان جهان، به درستي تربيت كنند. درسهايي كه اكنون در قالب اسنادي كاغذي و قاب گرفته اما به يادماندني از درس خواندن‌هاي درست و حسابي دانش آموزان آن زمان بر بخشي از ديوار نمور ونيازمند مقاوم سازي، بازسازي و مرمت مدرسه دارالفنون قرارداده شد.

وقتي وارد حياط مدرسه مي‌شويد، بهتر درمي يابيد كه سبك ساخت مدرسه هم، حياط و فضاي سبز محوراست. سبكي كه علاوه برحفاظت فيزيكي دانش آموزان، ازهجوم گرما و سرماي سخت نيز پيشگيري مي‌كند و به دانش آموزان كل مدرسه اجازه مي‌دهد در زنگ استراحت و تفريح، ازسايه ساردرختان و فواره و حوض آب موجود در حياط بيشترين بهره راببرند. طرحي كه امروزه در فضاهاي آموزشي كشور كمتر ديده مي‌شود كه كاملا متناسب با آب و هواي گرم و خشك و سختي زمستان كشور ما هم هست.ساختماني با 50 اتاق يا كلاس درس كه گرداگرد حياط ساخته شد و به نام دارالفنون در سال 1268هجري قمري به بهره‌برداري رسيد.

اما اين كه چرا ساخته شد؟ در تاريخ مدرسه نوشته شده است: اميركبير به دنبال سفرهايي كه به اروپا داشت متوجه نياز ايران به توسعه علوم و فنون شد و تصميم به تأسيس مدرسه‌اي بالاتر از سطح مدارس ابتدايي و متوسطه گرديد. او پس از جلب موافقت ناصرالدين شاه قاجار، محل ساخت مدرسه را تعيين كرد و مأموريت آن را به ميرزا رضا مهندس‌باشي واگذار كرد. پس از اتمام مدرسه او به فكر استخدام معلمان خارجي از كشورهايي چون فرانسه، آلمان و اتريش افتاد كه در نهايت اتريش را مناسب‌تر دانست. اميركبير ماموريت استخدام معلمان اتريشي را به مسيو جان داوود مترجم واگذار نمود، كه متاسفانه اين معلمان وقتي وارد ايران شدند كه اميركبير خلع شده بود.


سن دانش‌آموزان پذيرفته شده بين 14 تا 16 سال بود. دوره مدرسه ابتدا هفت ساله بود كه بعدها به چهار سال تغيير پيدا كرد. از رشته‌هاي موجود در مدرسه مي‌توان به تاريخ، جغرافي، نقشه كشي، ساختمان، رياضيات و... اشاره نمود. هزينه‌هاي مدرسه به دليل حاكم بودن افكار نظامي از بودجه نظامي تامين مي‌شد كه در سالهاي نخست به دانش‌آموزان مقرري پرداخت مي‌گرديد.

دارالفنون اولين دانشگاه ايراني بود كه در آن رشته‌هاي مختلفي چون آموزش پياده نظام، سواره نظام، پزشكي، جراحي، داروسازي و... تدريس مي‌شد. زبان خارجي مدرسه ابتدا فرانسه بود و آئين‌نامه مدرسه بعد از انقلاب مشروطه تدوين شد.البته اين مدرسه در چند مرحله بازسازي شده كه مهمترين آن در عصر پهلوي اول در بين سالهاي 1308 تا 12 شمسي با نظارت ماركف از نو ساخته شد و وبعد تا پيروزي انقلاب اسلامي هم دانش آموزان درآن به تحصيل مي‌پرداختند و يكي از كانون‌هاي اصلي تجمع دانش آموزان و فرهنگيان براي حضور در راهپيمايي‌هاي سال 1357 محسوب مي‌شده كفعاليت آن تا سال 1369 به عنوان مدرسه و مركز آموزش ضمن خدمت ادامه داشت كه به مرور براساس نظر كارشناسان، جهت حضور دانش آموزان فاقد استحكام و ايمني تشخيص داده شده كه همين مساله سبب تعطيلي آن شده است.

اين ساختمان در سال 78 13بعد از كشمكشهاي زياد به شماره 1748 در فهرست آثار ملي ثبت شد و قرار شد به عنوان موزه آموزش و پرورش تغيير كاربري دهد.
بازسازي دارالفنون فعلا متوقف است از ابتداي سال 1388 آغاز شد؛اما چون سازمان ميراث فرهنگي معتقد به مرمت است فعلا مانع از ادامه مقاوم سازي در اين مدرسه شده است.درمقابل سازمان نوسازي مدارس الزام قانوني دارد كه با سازمان ميراث فرهنگي در زمينه دارالفنون همكاري داشته باشد، اما نمي‌تواندبدون مقاوم سازي مجوز كاربردي براي آن صادر كند.

در كنار آن فاز اول و دوم مرمت و مقاوم سازي دارالفنون در سالنهاي جنبي و آمفي تئاتر به اتمام رسيده كه براي همين كارها بيش از 2 ميليارد تومان هزينه دربر داشته است.
آنچه بيش از همه در چشم تازه وارد تكميل شده نشان مي‌دهد حياط و حوض قديمي مدرسه است. ديوارهاي روبه حياط هم تكميل است، پنجره هانيز نصب شده اما شيشه‌گذاري نشده است.چهار رديف راهروهاي طبقه اول دارالفنون هر چند براي مرمت آماده سازي و تراشيده شده، اما به دليل عدم توافق ميراث فرهنگي با آموزش و پرورش براي شكل نهايي، نيمه كاره رها شدن هنوز فرسوده خاطرات قديمي خود را مرور مي‌كند. ديوارهاي دو طرف تا لايه آجرهاي قديمي تراشيده شده و كف‌ها هر چند ساخته نشده اما تا سطح سنگفرش شده را برداشته‌اند كه نشان از كف سازيهاي متعدد اين مدرسه در زمان‌هاي گذشته دارد. كنار ديوار به عمق يك يا يك متر و نيم جاي تراشيدگي نمايان است كه براساس نظر سازمان نوسازي مدارس بايد بتن ريزي شود و در سقف نيز، زير شيرواني چوبي، بايد تيرآهن گذاشته شود.

بازگشت پژوهش به دارالفنون

حجت الاسلام محي الدين بهرام محمديان معاون وزير آموزش و پرورش، با بيان اينكه امسال دارالفنون 162 ساله مي‌شود، به جايگاه اين مدرسه اشاره مي‌كند و مي‌گويد: آموزش و پرورش در نظر دارد حياط علمي و پژوهشي دارالفنون را تجديد كند و با توجه به اينكه دارالفنون سابقه آموزش و پرورش مدرن و شناسنامه دستگاه تعليم و تربيت است، با همكاري سازمان ميراث فرهنگي مقرر شده اين فضا ترميم و مقاوم‌سازي و جلسات پژوهشي آموزش و پرورش در دارالفنون برگزار شود.

وي مي‌افزايد: دارالفنون سابقه بيشتري از دانشگاه تهران دارد و اگر دانشگاه تهران مادر دانشگاه تهران است، دارالفنون مادر دانشگاه تهران است و اين دانشگاه رشته‌هاي خود را از دارالفنون به عاريت گرفته است و معتقديم با اين شكل ظاهري، نيازمند مقاوم‌سازي است.
وي با بيان اينكه بسياري از ابنيه‌هاي ايران در معرض آسيب است، مي‌افزايد: با توجه به اينكه ايران روي خط زلزله قرار دارد، بايد از اين گونه ابنيه‌ها صيانت شود.


رئيس سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي وزارت آموزش و پرورش نمونه كم توجهي به مقاوم‌سازي در ابنيه‌ها را ارگ بم عنوان مي‌كند و مي‌افزايد: اگرچه اين بناي تاريخي مرمت شده اما با توجه به اينكه مقاوم‌سازي نشده بود، در زلزله فرو ريخت و تمام هزينه‌هاي آن از بين رفت لذا نبايد آزموده را دوباره آزمود.

محمديان تاكيد مي‌كند: اين دارالفنون، امروز مقاومت در برابر زلزله 5/4 ريشتري را هم ندارد، لذا نياز شديد به مقاوم‌سازي و مرمت دارد كه پس از مقاوم‌سازي بايد ضوابط ميراث فرهنگي در آن لحاظ و رعايت شود.

وي با بيان اينكه دارالفنون هوا و نفس آموزش و پرورش است، ادامه م?‌دهد: پس از انقلاب اينجا چندين سال مدرسه بود و زماني نيز مركز تربيت معلم محسوب مي‌شد و با توجه به قدمت و جايگاهي كه براي تعليم و تربيت كشور دارد، لازم است احياء، مرمت و مقاوم‌سازي شود و مقرر شده بخشي از فضاي آن به آموزش و پرورش برگردانده شود.

به گفته وي، سازمان پژوهش متولي شده تا بخشي از اقدامات پژوهشي را به اين مكان منتقل كند و در آينده نزديك رفت و آمدهاي علمي و پژوهشي در دارالفنون اتفاق خواهد افتاد.
معاون وزير آموزش و پرورش با بيان اينكه مرمت اين ابنيه آغاز شده، تاكيد مي‌كند: تاكنون پنج ميليارد تومان از سوي آموزش و پرورش براي دارالفنون هزينه شده اما موضوعي كه بسيار مهم است، معارض‌هاي اطراف آن است كه معلوم نيست اين ملك موقوفه چگونه واگذار شده كه در اطراف آن ساختمان‌هايي به عنوان مغازه فعاليت مي‌كنند.

محمديان ادامه مي‌دهدد: دارالفنون بر اساس سندي كه در سال 1312 به اسم آموزش و پرورش به ثبت رسيده، داراي 11 هزار و 72 متر است كه در حال حاضر تنها 7200 مترمربع آن در اختيار آموزش و پرورش است، لذا آن بخش‌هايي كه معارض دارد، نياز به پيگيري حقوقي دارد كه آموزش و پرورش به دنبال آن است.

وي معتقد است: ما در كشور مركز اسناد تعليم وتربيت نداريم در حاليكه ساير وزارتخانه‌ها از جمله وزارت خارجه هم براي خود مركز اسناد دارند.يعني اگر شما به عنوان يك محقق ايراني يا خارجي بخواهيد درباره اسناد تعليم و تربيت در سرزمين ايران را بررسي كنيد جايي براي اين كار در كشور نداريد واين يك ضعف اساسي در كشور ما محسوب مي‌شود.به همين دليل مي‌خواهيم دارالفنون را به مركز اسناد و موزه تعليم و تربيت تبديل كنيم.

آقاي ابوطالب حافظي نماينده آموزش و پرورش و مدير پروژه دارالفنون هم با اشاره به آخرين جلسه خود با دكتر حجت، قائم مقام رئيس سازمان و معاون ميراث فرهنگي در هفته جاري مي‌گويد: اگرچه هنوز تصميمات نهايي اتخاذ نشده و جلسات ديگر هم پيش روداريم اما نقاط اشتراك فراواني در اين مذاكرات وجود داشت كه اگرسازمان ميراث مجوز مقاوم سازي را بدهد چون ما براي اين كار اعتبار لازم را ديده ايم، ظرف دوسال كاملا به اتمام مي‌رسد.

وي ادامه مي‌دهد: ميراث هم درگذشته با بخشي از مقاوم سازي موافق كرده بود كه ما براي سالن اجتماعات اجرا كرديم اما براي ساختمان اصلي ميراث طرحي دارد كه در آن مرمت در عين مقاوم سازي وجود دارد كه قرار است سازمان آن را در اختيار ماقرار دهد.

وي ادامه مي‌دهد: علت ركود در تكميل همه كارها به تغيير مديريت‌ها نيز باز مي‌گردد و چون دارالفنون در سال 1375 به ثبت ميراث فرهنگي رسيده هرگونه تعميرات بايد با مجوز سازمان ميراث باشد.ما دو طرح مقاوم سازي و مرمت را آماده كرديم كه ميراث معتقد است مقاوم سازي نبايد انجام شود، يعني با استفاده از آهن نظر خاص دارند در حاليكه مرمت بدون مقاوم سازي نابود كردن سرمايه مادي و معنوي و به ويژه خطر جاني نيروي انساني مستقر در اين ساختمان خواهد بود و به همين دليل براي نزديكي نظرات درحال مذاكره هستيم.

آقاي حافظي مي‌افزايد: ما از سازمان نوسازي و تجهيز مدارس رديف اعتبار 3 ميليارد توماني دريافت كرديم كه آنها مي‌گويند ما جايي هزينه مي‌كنيم كه با سيمان و آهن بخواهيم مقاوم سازي كنيم همان كاري كه اكنون براي سالن نمايش و اجتماعات دارالفنون انجام داديم.
در مقابل رجبعلي خسروآبادي مديركل ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري استان تهران به مناسبت سالروز گشايش رسمي دارالفنون از تهيه طرح كلي مرمت و ساماندهي اين مدرسه تاريخي خبر داد، اما اظهار داشت: طرح كلي مرمت و ساماندهي مدرسه تاريخي دارالفنون در اداره كل ميراث فرهنگي استان و با نظر كارشناسان خبره تهيه شده است.

وي در ادامه با اشاره به اهميت حفظ و نگهداري از اين مدرسه تاريخي و گراميداشت سالروز گشايش رسمي اين اثر، تصريح كرد: اين طرح در جلسه مشتركي كه با مسئولان آموزش و پرورش استان خواهيم داشت مطرح و پس از اعلام نظر اين همكاران فرهنگي، احيا و بازسازي مدرسه آغاز مي‌شود.

مديركل ميراث فرهنگي تهران در پايان گفت: همانند هر بناي تاريخي اقدامات ما براي مدرسه دارالفنون در دو سطح جلوگيري از تخريب، بهسازي و بازگرداندن قابليت استفاده از فضا، انجام مي‌شود.