عزاداری میلیون‌ها شیعه در ظهر روز شهادت ثامن الحجج + ویدئو

از سخن امام باقر، در حق محمد بن ابراهیم طباطبا‌ دانسته می‌شود که قیام وى بر حق بوده ‌و براى حق‌ و اینکه با مردم پیمان کرده است که به کتاب و سنت عمل کند، (به پیمان خود) عمل می‌کرده است و طبق کتاب و سنت، امامت را پس از پیروزى کامل‌ به دست امام حق زمان خویش، حضرت على بن موسى الرضا، می‌سپرده است. پس او در حقیقت داعى امام رضا بوده است، در این خروج، در کوفه.

دیگر از سادات بزرگ خارج در آن ایام، فرزند امام جعفر صادق (ع)، محمد دیباج بود، که در مدینه خروج کرد و مردم را به بیعت خویش فرا خواند. اهل مدینه با او بیعت کردند. برخى گفته‌اند محمد بن جعفرالصادق، نخست مردم را به بیعت با محمد بن ابراهیم طباطبا دعوت می‌کرد، و چون محمد بن ابراهیم درگذشت، مردم را به بیعت خود خواند. و این محمد بن جعفرالصادق را، محمد دیباج می‌گفتند، به جهت حسن و جمال و بها و کمال او. و او مردى سخى و شجاع و قوى ّالقلب و عابد بود، پیوسته یک روز روزه داشت و یک روز افطار می‌کرد، و هر‌گاه از منزل بیرون می‌شد، بازنمى گشت مگر اینکه جامه خویش را از تن کنده بود و برهنه اى را با آن پوشانیده بود. محمد با جماعتى از سادات و علویینِ نامى به جانب مکه روان گشت و آماده جنگ با سپاه خلیفه شد... .

از احوال وى و زهد و عبادت او، و اینکه ابتدا بیعت براى محمد بن ابراهیم طباطبا می‌گرفته است، روشن می‌شود که او نیز در صدد احیاى حق و ابطال باطل و دفع ستم بوده است.

بدین گونه می‌نگریم که مأمون، با همه تصفیه‌اى که در داخل امپراطورى اسلامى کرد، تا جایى که سپاه فرستاد تا برادرش محمدامین را کشتند و سر او را براى مأمون فرستادند (و او سر محمد امین را در صحن بارگاه خویش بر دار کرد و لشکریان خود را طلبید و شروع کرد به عطا دادن، و هر کدام را جایزه می‌داد امر می‌کرد تا نخست بر آن سر لعنت کنند)، با این همه نتوانست بر همه مراکز اسلامى، چنان که باید، چیره شود. در آن روز جهان اسلام، از نظزگاه قدرت ظاهرى و زر و زور و قلدرى، متوجه مرو بود و پایتخت خلافت مأمونى؛ اما از نظر مواریث دینى و حماسه حق و ایدئولوژى اسلامى و هویت اصلى رهبر حق، متوجه مدینه بود، یعنى شهرى که فرزند پیامبر، پیشواى حق و رهبر شعار توحید، در آن می‌زیست. اینجا بود که مأمون مجبور شد تا براى این امر اساسى و بزرگ چاره اى اساسى و بزرگ بیندیشد... .

با پى بردن از معلول به علّت، به این نتیجه می‌رسیم که رفتار مأمون نسبت به امام رضا، نه تنها امرى ساده نبوده است، بلکه یکى از راه حلهاى مهم سیاسى آن روز بوده است براى نجات خلافت عباسى. یعنى خلافت، در برابر موضع و موقع امام، چنان بیچاره می‌شود که مجبور می‌گردد مهم‌ترین شخصیت مخالف را به مرکز قدرت خویش دعوت کند و بر روى فرش خویش بخواند و بالاى دست خویش بنشاند. این آن معلولى است که ما را به علتى راهنما می‌گردد. آیا یک انسان غیردرگیر و فارغ از تجربه هاى اجتماعى که بنشیند در مسجد پیامبر و تنها مسأله بگوید و حدیث روایت کند و درس بدهد و هیچ جناحى را تأیید و تغذیه نکند، چنین نگرانى ِ عظیمى براى امپراطوریى بس وسیع پدید می‌آورد؟

بخش دوم

این بخش شامل حدود ۱۸ ماه می‌شود: از آغاز پیشنهاد سفر به خراسان به امام، در مدینه، که به وسیله رجاء بن ابى ضحاک، به امر مأمون انجام یافت و امام به اجبار، روانه سفر گشت و به روز ۱۰ شواال سال ۲۰۱ د ر مرو بود، تا شهادت امام، یعنى آخر ماه صفر سال ۲۰۳.
این مدت با کوتاهى آن شامل حادثه اى بود که موضع امامت را در برابر خلافت در سطحى دیگر قرار دارد. چون فهم و هضم دوره هشتم که دوره نهایى و مهم است به فهم این ۱۸ ماه مربوط می‌شود، باید در تحلیل حوادث آن اندیشه و دقت بسیار شود و با دید منطقى ارزیابى گردد.

مأمون‌ از سر اکراه و اجبار و به دلیل اهمیت موقعیت و شخصیت امام رضا پس از مشورت با وزیر خود فضل بن سهل ذوالریاستینـامام را از مدینه به مرو آورد. در ضمن براى شکستن شخصیت امامـاز راه تشکیل مجالس مناظره و مباحثه با علماى ادیان و سخنگویان مذاهبـهمه گونه کوشید، لکن توفیق نیافت، سرانجام امام را واداشت تا ولایتعهدى جهان اسلام، یعنى مقام دوم را در دنیاى آن روز اسلام بپذیرد، آن‌گاه با نام امام سکه زدند و در شهر‌ها از جمله مدینه به نام امام خطبه خواندند. واقعه ولایتعهدى امام را از دو نظر باید سنجید، یکى از نظر سیاست آن روز دستگاه خلافت، و این‌‌ همان است که ذکر شد. دیگر از نظر شیعه و سیاست شیعه در آن روز.

شیعه و رده بر حق خلافت اسلامى تا آن روز، به استثناى ۴ سال و ۹ ماه خلافت حضرت على ‌هیچ ‌گاه موقعیتى رسمى به دست نیاورده بود. فشار تا راندن على (ع) از صحنه سیاست و خلافت، که حتى پس از خلیفه دوم نیز حق او را ندادند و شورى چنان پیش بینى شد تا عثمان از آن سر بر آورد، و سپس رفتار مکارانه معاویه با امام حسن و فاجعه عاشورا و دیگر شهادت‌ها و... تا گرفتارى چندین ساله امام هفتم، این‌ها ضربه هاى پیوسته اى بود که بر پیکر حق وارد می‌آمد. اکنون دستگاه خلافت بصراحت اقرار می‌کند که می‌خواهد حقى را که از آل محمد (ص) غصب شده است به رسمیت بشناسد و بازپس دهد. این موفقیت که به قیمت مجاهدات پیگیر و خون‌هاى پاک پیشینیان به دست آمده است و امروز در شخصیت والاى امام ابوالحسن على بن موسى الرضا تبلور یافته است، نباید ساده گرفته شود و از آن استفاده اى به عمل نیاید، بنابراینـپس از اصرار مأمون‌ امام ولیعهد و نایب مناب مقام خلافت می‌شود، تا بدین گونه موضعِ شیعى از درون زندان‌ها و شهادتگاه‌ها تا کنار گوش خلافت برآید و راه طى کند.

من نمى‌خواهم در اینجا، درباره بحث اجتماعى و سیاسى، دینى، به گونه اى مفصل سخن گویم، لیکن براى روشن کردن هسته اصلى گفتار خویش، به اجمال در این مسأله وارد می‌شوم.

پذیرفتن این امر را از چند جهت می‌توان مورد اندیشه و تأمل قرار داد:

۱ ـ از نظر نفس زاهد امام و بى اعتنا بودن وى به دنیا و شئون آن. از این نظر،‌‌ همان بود که امام از قبول آن استنکاف داشت، و حتى در سفر به خراسان و نشست و برخاست با مأمون نیز ناخشنود بود، به طورى که مأموران دستگاه مأمون او را به اصرار و اجبار وادار به پذیرفتن اصل این سفر کردند، و امام این سفر را به گونه‌اى طى کرد که معلوم شود سفرى اجبارى است.

۲ ـ از نظر زمینه‌هاى حیله‌گرانه سیاست و اینکه مأمون از این پیشنهاد غرض پاک و سالمى نداشت و به طور کلى، در راه عملى شدن این امر تا برسد به «خلیفةالمسلمین» شدنِ امام موانع بسیارى بود و به اصطلاح، عملى نمى گشت. از این نظر نیز دیدیم که امام، آشکارا به این امر اشاره کرد، هم به استناد به علم امامت و هم از نظر درک و اشراف بر جریانهاى سیاسى مملکت اسلامى و مسائل خلافت و فهم عناصر زمان، در جهت جناح غالب، و شناخت شخصیت سیاسى مأمون.

۳ ـ از نظر موضع اجتماعى شیعه و سادات آن در روز. از این نظر بود که پذیرفتن این امر، با شروطى که امام کرد، مصلحت سیاسى و اجتماعى آن روز شیعه را تأمین می‌کرد. و از این نظر بود که امام پذیرفت، و‌گرنه‌ اگر هیچ مصلحتى در این پذیرفتن نبود، امام نمى پذیرفت، اگر چه خونش ریخته شود. این است که بزرگان شیعهـاز قبیل سید مرتضى و شیخ طوسى ـاین نزدیک شدن و قبول را همانند دانسته‌اند با ورود امام على بن ابى طالب در شوراى پس از خلیفه دومـیعنى به منظور احقاق حق تا آنجا که بشود و گفته‌اند:

‌صاحب حق را می‌رسد که از هر راه و سببى (مشروع و غیرقبیح) (۴)، حق خویش را بطلبد و به دست آورد، بویژه اگر این حق (و طلب و اقامه آن)، تکلیف شرعى او باشد، زیرا در این صورت، طلب حق و تحمل مشکلات در راه آن واجب می‌شود، مانند حق امامت و رهبرى. امام رضا، از طریق تعیین صریح امامان پیش از خود، امام شده بود (و شرعاً اداى این تکلیف و قیام به وظایف امامت بر او واجب بود). ‌‌نهایت، این حق را از او گرفته بودند، و اکنون راه دیگرى پیش آمده بود تا آن را به دست آورد، پس بر او واجب بود که به گرفتن حق بپردازد و این ندا را پاسخ دهد.

بدین گونه، امام جان خویش را در این راه از دست می‌دهد، اما موضع سیاسى و اجتماعى جناح حق را تا نیابت خلافت اسلامى ـ در سطح آنچه در تاریخ پیش آمده بود ـ پیش می‌برد.

از جمله شباهت‌هاى این دوره، در تجربه‌هاى سیاسى اسلامى، با دوره چهارم که بدان اشارتى گذشت، یکى هم این است که‌‌ همان گونه که یزید بن معاویه، امام چهارم را از ادامه سخنرانى در مسجد شام، در روز جمعه، باز داشت، مأمون نیز امام هشتم را از میانه راهِ رفتن به نماز عید فطر باز گرداند و از ادامه این عمل باز داشت. این امر جاى دقت و تحلیل بسیار دارد.

در اینجا، یاد می‌کنم که در این دوره‌ها، به مسأله تبلیغ مرامى نیز توجه بسیار می‌شده است، و بویژه به شعر متعهد اهمیت بسیار می‌داده‌اند، مانند صدر اسلام و رفتار خود پیامبر اکرم. از شاعران معروف شیعى متعهد این دوره‌ها باید از اینان نام برد:

کمیت بن زید اسدى ـ شهید به سال ۱۲۶
سید بن محمد حِمیَرى ـ درگذشته به سال ۱۷۳
دعبل بن على خزاعى ـ شهید به سال ۲۴۶
که این شاعران و همانند آنان به علت شعر متعهد و موضع‌گرایانه خود، پیوسته مورد گرامى‌داشت فراوان امامان و جامعه تشیع بوده‌اند.