رقابت‌هاي سياسي و آسيب‌هاي فرهنگي

«احمدبن واضح يعقويي» که جغرافيدان و کاتب است، کتابي دارد به نام «مشاكلة الناس لزمانهم و ما يغلب عليهم في كل عصر» به معناي «هم شكلي مردم با روزگار خود و با آنچه در هر دوره‌اي بر ايشان چيره شود». در اين کتاب، تلاش نويسنده بر آن است که نظريه خود را مبني بر اين که در هر دوره، مردم بر پايه آداب، رفتار و گفتار حاكمان، تربيت يافته و با آنان هم‌شكلي مي‌نمايند، به اثبات برساند.

او در اين کتاب، نمونه‌هاي تاريخي فراواني را براي اثبات مدعاي خود مي‌آورد که مردم چگونه در زمان‌هاي گوناگون تلاش مي‌کرده‌اند تا در نحوه سلوک و زندگي، شباهت و هم شکلي بيشتري به حاکمان پيدا کنند.

البته از او که متعلق به پيش از قرن پنجم هجري است، نبايد انتظار داشت که نظريه‌اش با يافته‌هاي جامعه شناسانه جديد انطباق کامل داشته باشد. مهم اين است که ايشان کوشيده است تا با آوردن نمونه‌هاي گوناگون تأثيرگذاري سياسيون و حاکمان جامعه را بر فرهنگ و رفتار مردم جامعه به اثبات برساند.

وادي سياست، اغلب وادي تأمين منافع است و گاه براي دستيابي به منافع از خطوط ترسيم شده اخلاقي مي‌‌گذرد. وادي فرهنگ اما اخلاق محور است و اساساً عصاره اخلاق جامعه در فرهنگ تبلور مي‌يابد. پيروي فرهنگ از سياست، هرچند در جهان و در سال‌هاي اخير همواره رو به فزوني نهاده است، ولي هرگز با آن در منفعت محوري رقابت نکرده است، چرا که تأثيرات آموزه‌هاي فرهنگي، دير نمايان مي‌شوند، اما ماندگارتر از آموزه‌هاي سياسي هستند، براي همين، دولت‌ها کوشيده‌اند حتي از فرهنگ براي تسهيل روابط سياسي بهره جسته و مطالبات سياسي دلخواه خود را از راه نفوذ فرهنگي بر جوامع ديگر به خواست ثابت مردم و باور عادي شده آنان، تبديل کرده و راهي را در پيش گيرند که خواسته‌هايشان از زبان مردم آن جامعه بيان شود و به آرامي از خود چهره‌اي محبوب براي مردمي که در آينده از ميانشان سياستمداران تأثيرگذار برخواهند خاست، ترسيم کنند.

از همين رو هزينه‌هاي اين هدف را هرگز به عنوان هزينه‌هاي فوت شده ارزيابي نکرده، بلکه آن را سرمايه برگشت پذيري مي‌دانند که نسل‌هاي آينده مي‌توانند بهره‌هاي آن را استحصال کنند.
اما بهره‌اي که فرهنگ از فن‌آوري‌هاي نوين برده، اين است که سرعت انتقال آموزه‌هايش را از سال به لحظه تبديل کرده است. در سال‌هاي نه چندان دور گذشته، براي آنکه از شيوه زندگي، آموزش، آداب و رسوم و باورهاي مردم ديگر ملل آگاهي يابيم، نيازمند مراجعه به سفرنامه‌هايي بوديم که پديد آورندگانش رنج سال‌ها سفر را تحمل کرده بودند تا گوشه‌اي از فرهنگ محصور در برهه‌ايي از زمان را برايمان ترسيم کنند، ولي اکنون لحظه‌هاي تغيير باورهاي فرهنگي جوامع را مي‌توان رصد کرد و از سير تدريجي تحولات فرهنگي آگاه شد.

در سال‌هاي اخير، دولت‌ها همواره مغلوب مطالبات شهروندان براي ايجاد ارتباط با جهان بوده و براي اين منظور، با بهره‌گيري از آراي نخبگان، طرح‌هاي کوتاه و بلندمدتي را به کار بسته‌اند تا در تعامل با فرهنگ جهاني به يکباره مغلوب باورهاي وارداتي نشوند تا مجبور شوند سياست‌هاي خود را بر پايه آن باورها تغيير داده و نظام پيوسته جامعه را به لجام گسيختگي وارداتي پيوند دهند.

هشدار نخبگان همواره بر اين محور بوده که تمرکز بر رقابت‌هاي سياسي مي‌تواند سياستمداران را از توجه به فرهنگ جامعه بازداشته و راه را براي پيدايش شهرونداني که از تعادل رفتاري بيرون مي‌روند، هموار کند که اين نيز خود در آينده مي‌تواند تهديدي براي جامعه و نسل‌هاي آتي باشد.
برخي از کشورهاي فروپاشيده شده شوروي، نمونه گويايي از اين دست هستند که تنها در برهه کوتاهي پس از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي که هنوز نظام‌هاي مقتدر تسلط خود را بر جامعه تثبيت نکرده بودند، شاهد خروج شهروندان از تعادل‌هاي رفتاري بودند و هنوز از ياد نرفته است که در سال 1991 در روسيه و کشورهاي تازه استقلال يافته شوروي سابق، جنايت‌ها به يکباره رو به فزوني نهاد و تا هنگامي که دولت‌ها نتوانستند تسلط و اقتدار خود را بر کشورهايشان تثبيت کنند، اين شيوه ادمه داشت.

توجه به فرهنگ عمومي و ايجاد اعتماد در مردم، نه تنها يک ضرورت که يک نياز است و نمي‌توان بي‌آنکه فرهنگ جامعه را به استانداردهاي مورد قبول ارتقا داد، انتظار تعادل رفتاري در ميان مردم را داشت. متأسفانه، در کشمکش‌هاي سياسي زودگذر مقوله فرهنگ، از آنجا که در مقايسه با برون دادهاي اقتصادي از خاصيت ديده شدن کمتري برخوردار است، مورد غفلت قرار گرفته و از آنجا که شاخص‌هاي تعيين ميزان اعتماد، ميزان خودباوري، ميزان پايبندي به مقررات، ميزان راستگويي، ميزان حفظ شئونات و... شاخص‌هاي ساده‌اي نيستند، نمي‌توان نظر قطعي در افت و خيزش اين شاخص‌ها در جامعه داد.

گمان مي‌رود، نوعي عدم تناسب و کاريکاتوريزه شدن بخش‌هايي از جامعه در حال شکل گيري است که به يقين اثرات آن در سال‌هاي بعد نمايان خواهد شد؛ بنابراين، دستگاه‌هاي متصدي بررسي ميزان تعيين شاخص‌هاي نامبرده ـ اگر وجود داشته باشند ـ بايد به فکر حفظ و ارتقاي آموزه‌هاي فرهنگي در جامعه بوده و از رهگذر راهکارهاي متعادل‌سازي جامعه و بالا بردن سلامت فرهنگي جامعه از گسترش رفتارهاي نامتعادل جلوگيري کنند.

رقابت‌هاي سياسي در هر جامعه‌اي ناخواسته مستعد ايجاد غفلت از فرهنگ است و اگر راهکارهاي جلوگيري از سايه‌پراکني رقابت‌هاي سياسي بر فرهنگ جامعه زودتر فراهم آيد، معلوم نيست فردا دير نباشد!